Dagblaðið Vísir - DV - 16.07.1990, Side 14

14
MÁNUDAGUR 16. JÚLÍ 1990.
Útgáfufélag: FRJÁLS FJÖLMIÐLUN HF.
Stjórnarformaður og útgáfustjóri: SVEINN R. EYJÖLFSSON
Framkvæmdastjóri og útgáfustjóri: HÖRÐUR EINARSSON
Ritstjórar: JÖNAS KRISTJÁNSSON og ELLERT B. SCHRAM
Aðstoðarritstjórar: HAUKUR HELGASON og ELÍAS SNÆLAND JÓNSSON
Fréttastjóri: JÓNAS HARALDSSON
Auglýsingastjórar: PÁLL STEFÁNSSON og INGÓLFUR P. STEINSSON
Ritstjórn, skrifstofur, auglýsingar, smáauglýsingar, blaðaafgreiðsla, áskrift,
ÞVERHOLTI 11,105 RVlK, SlMI (91 )27022 - FAX: (91)27079
Setning, umbrot, mynda- og plötugerð:
PRENTSMIÐJA FRJÁLSRAR FJÖLMIÐLUNAR HF„ ÞVERHOLTI 11
Prentun: ÁRVAKUR HF. - Áskriftarverð á mánuði 1000 kr.
Verð í lausasölu virka daga 95 kr. - Helgarblað 115 kr.
Tíðindi að austan
Þaö verður að teljast til stórtíðinda á heimspólitík-
inni að Boris Yeltsin hefur tilkynnt úrsögn sína úr
Kommúnistaflokki Sovétríkjanna. Á sama tíma hafa
nokkrir félagar úr Lýðræðislegum vettvangi, sem sæti
áttu á flokksþinginu í Moskvu, tilkynnt úrsögn sína og
að þeir hyggist stofna nýjan stjórnmálaflokk.
Þetta er mikið áfall fyrir Mikhail Gorbatsjov og jafn-
framt sögulegur atburður í ljósi þeirrar staðreyndar að
Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna hefur klofnað. Boris
Yeltsin er enginn aukvisi. Hann er forseti Rússlands,
langstærsta ríkisins innan Sovétríkjanna, og hann hefur
verið leiðandi maður í því andófi og uppgjöri sem fram
hefur farið innan Sovétríkjanna undanfarið misseri.
Brotthvarf hans úr flokknum opnar flóðgátt fyrir aðra
að fylgja í fótspor hans.
Hingað til hefur andófið farið fram innan raða flokks-
ins. Málsmetandi menn hafa tahð sig sterkasta og áhrifa-
mesta með því að berjast innan flokksins enda hefur
Kommúnistaflokkurinn haft tögl og hagldir í landinu
og aðrir mátt sín lítils sem hafa beitt sér utan hans.
Jafnvel Shakarov, sá hugrakki maður, lét kjósa sig á
þing fyrir hönd flokksins enda þótt öll barátta hans
gengi út á gagnrýni á kommúnista og valdastöðu þeirra.
Með þvi að taka sæti á þingi fyrir hönd flokksins heyrð-
ist rödd hans á réttum stöðum.
Sömu sögu er að segja af Boris Yeltsin. Hann hefur
staðið uppi í hárinu á íhaldsmönnunum og Gorbatsjov
sem áhrifamaður í flokknum. Yeltsin hefur hins vegar
orð á sér fyrir að vera tækifærissinni, hann er maður
fólksins og gerir og segir það sem er vinsælast hverju
sinni. Hann finnur undirstraumana. Ákvörðun Yeltsin
um að segja sig úr flokknum er merki þess að fólkið sé
að harlægjast flokkinn og hann vill fylgja straumnum.
Úrsögnin er ekki fífldirfska heldur útreiknuð og mark-
viss aðgerð af hans hálfu.
Sá klofningur sem nú er kominn upp í Kommúnista-
flokki Sovétríkjanna er vísbending um að sams konar
atburðarás sé í uppsighngu og átt hefur sér stað í Aust-
ur-Evrópu. Kommúnistar eru á undanhaldi og flokks-
þingið í síðustu viku bar þess merki. Þegar óróinn er
orðinn jafnáberandi í innsta hring, meðal hinna kjörnu
fuhtrúa, þá má ímynda sér hvaða áhts flokkurinn nýtur
úti á meðal þjóðarinnar. Hann er tákn fortíðarinnar,
ímynd óstjómarinnar. Flokkurinn er aflið og valdið, sem
óánægjan beinist að. Þegar flótti brestur á, þegar kjörn-
ir fuhtrúar á flokksþingi segja sig úr lögum við flokk-
inn, þá er stutt í endalokin.
Það hefði þótt saga til næsta bæjar fyrir ári ef flokks-
meðlimir hefðu dirfst að mótmæla ahsherjarvaldi
flokksins og tilkynna úrsögn upp í opið geðið á foryst-
unni. En nú gerast shkir atburðir og Gorbatsjov hefur
á orði að brottför Yeltsin sé eðhleg!
Atburðimir á flokksþingi Kommúnistaflokksins og
tilkynningin um stofnun nýs stjórnmálaflokks em
vissulega eðlileg þróun í heimi þar sem einræðið er hð-
ið undir lok. Frelsisaldan hefur borist til Sovétríkjanna
og hún verður ekki stöðvuð. Sovétríkin em smám sam-
an að breytast og hðast í sundur. Gorbatsjov stjómar
ekki þeirri atburðarás. Ekki heldur Yeltsin og raunar
enginn einn stjórnmálamaður. Vilji þjóðarinnar, hið
ósýnilega afl fjöldans, knýr á og skapar söguna í Sovét-
ríkjunum jafnt sem annars staðar.
Ehert B. Schram
Sterkir straumar eru nú víöa aö
verki erlendis sem vinna aö bættu
lýðræðislegu umhverfi. Straumar
sem vinna gegn valdníðslu og hags-
munatengslum. Straumar sem
kristallast í trúnni á valddreifingu
og á málefnalega, opinskáa og
hreinskilna umræðu. Straumar
sem gefa fólki von um réttlátara
og gjöfulia samfélag.
En eiga þessir straumar eitthvert
erindi við okkur hér uppi á ís-
landi? Er ekki allt slétt og fellt í
okkar samfélagi? Að mínu mati er
víða pottur brotinn í okkar lýðræð-
islega umhverfi og er því afar brýnt
að horfast í augu við veruleikann
og leita uppi veikleika í sfjómkerf-
inu sem íþyngja samfélaginu.
Að þessu sinni ætla ég aö gera
að umtalsefni mögulega hags-
munaárekstra í peningamálastjóm
landsins en sú stjómun er ein
vandasamasta stjómsýslan í
landinu. En þannig háttar málum
að einn seðlabankastjóranna er
jafnframt stjómarformaður Lands-
virkjunar sem er eitt öflugasta og
fjárfrekasta fyrirtæki landsins á
erlent fjármagn og hefur tekið tugi
milljarða króna að láni erlendis.
Að mínu mati em þetta mjög
óeðlilegar aðstæður sem skapa
möguleika á hagsmunaárekstri og
trúnaðarbresti gagnvart þeirri
mikilvægu stjórnsýslu sem pen-
ingamálastjórn er.
Stjórnarformaður Landsvirkjunar, Jóhannes Nordal seðlabankastjóri,
ásamt forstjóra Landsvirkjunar, Halldóri Jónatanssyni. - „Framundan
gætu verið stórfelldar erlendar lántökur af hálfu Landsvirkjunar ef samn-
ingar við álfyrirtækin reynast þjóðhagslega hagkvæmir," segir greinar-
höfundur
Hagsmunaárekstrar
seðlabankastjóra
Seðlabankalögin
Samkvæmt 3. gr. Seðlabankalag-
anna er hlutverk Seðlabankans
m.a. .. að vinna að því að pen-
ingamagn í umferð og framboð
lánsfjár sé hæfilegt miðað við það
að verðlag haldist stöðugt... “
í framhaldi af þessu má því
spyrja; hvemig getur seðlabanka-
stjóri sem stjómarformaður
Landsvirkjunar annast stórfelldar
erlendar lántökur fyrir hönd
Landsvirkjunar án þess að huga
samtímis að einhverjum peninga-
málaaðgerðum hér innanlands til
að draga út áhrifum þessara lán-
taka, t.d. meö hækkun bindiskyldu
bankanna til að draga úr útlána-
getu þeirra á móti - eða með öörum
orðum að draga úr hættu á of miklu
peningaframboði?
í febrúarhefti Hagtalna Seðla-
bankans er að finna eftirfarandi
meiningu: „Breyting grunnfjár
endurspeglar peningaframboð
Seðlabankans, en það stafar m.a.
af gjaldeyriskaupum hans umfram
gjaldeyrissölu." Þetta þýðir með
öðmm orðum að ef innlendar fram-
kvæmdir era fjármagnaðar í ríkum
mæh með erlendu lánsfjármagni
aukast gjaldeyriskaup Seðlabank-
ans og þar með innlend peninga-
prentun, sem ýtir undir verðbólgu.
í Morgunblaðinu 9. mars síðast-
Uðin birtist eftirfarandi frétt:
„Landsvirkjun var með í undir-
búningi lánsfjárútboðs á markaði í
London á vegum Skandinavian
Bank, að upphæð 55 miUjónir
Bandaríkjadala, um 3,3 miUjarðar
króna.... seðlabankastjóri og for-
maður Landsvirkjunar er staddur
í London vegna þessa máls.“
Um augljósa árekstra er að ræða
í starfrækslu þessara embætta og
er því afar mikUvægt að Seðla-
bankinn sé algerlega óháður þessu
fjárfreka fyrirtæki sem og öðrum
fyrirtækjum í landinu og geti
óbundið og óhikaö tekið nauðsyn-
legar ákvarðanir með hUösjón af
ákvörðunum atvinnulífsins tU að
ná markmiðum sínum.
Enda kemur eftirfarandi máls-
grein fram í 28. gr. Seðlabankalag-
anna: „Bankastjóram og aðstoðar-
bankastjórum er óheimUt að sitja
í stjóm stofnana og atvinnufyrir-
tækja utan bankans eða taka þátt
í atvinnurekstri að öðra leyti nema
slíkt sé boðið í lögum eöa um sé
að ræða stofnun eða atvinnufyrir-
tæki sem bankinn á aðUd að.“
seðlabankastjóri geti ekki rækt
embættisskyldur sínar sem skyldi
og geti ekki veitt það nauðsynlega
aðhald sem peningamálstjórnun
landsins krefst á slíkum tímum.
Ég vU undirstrika að þessi um-
fjöllun er á engan hátt persónuleg.
Hún er aðeins um eitt valdamesta
embætti þessara þjóðar sem að
mínu mati tengist atvinnulífmu á
óeðlUegan hátt eins ofan greinir.
Ég hef þá sannfæringu að málefna-
leg, opinská og hreinskiUn umræða
og skoðanaskipti séu bestu vopnin
tU að viðhalda og efla lýðræðislega
starfshætti.
Við erum fámenn, því eru kvað-
imar stærri á hvem og einn um
að halda uppi skoðanaskiptum í
þeirri viðleitni að eUa og styrkja
lýðræðið. Þessi umfjöUun hefur
einnig komið tU þar sem ég tel að
„Hvernig getur seðlabankastjóri sem
stjórnarformaður Landsvirkjunar
annast stórfelldar lántökur fyrir hönd
Landsvirkjunar án þess að huga sam-
tímis að einhverjum peningamálaað-
gerðum hér innanlands til að draga úr
áhrifum þessara lántaka... ?“
KjaUariim
Jóhann Rúnar
Björgvinson
þjóðhagfræðingur
Hagstjórn
Framundan gætu veriö stórfeUd-
ar erlendar lántökur af hálfu
Landsvirkjunar ef samningar við
álfyrirtækin reynast þjóðhagslega
hagkvæmir. Seðlabankastjóri, sem
vissulega á að vera óháður öllum
atvinnurekstri í landinu, hefur
stórt hlutverk í þessu samhengi,
því samkvæmt hlutverki bankans
á hann að draga úr áhrifum þess-
ara lántaka til að halda aftur af
peningaframboðinu svo verðlag
haldist stöðugt.
Mikilvægt er því að hann sé óháð-
ur, óbundinn og sjálfstæður og
hugsi fyrst og síðast um markmið
bankans, og geti tekið réttar
ákvaröanir í slíku samhengi með
hiiðsjón af ákvörðunum atvinnu-
lífsins.
MUúl hætta er á að við þessar
sérkennilegu aðstæður sem hér
hefur verið lýst geti skapast trún-
aðarbrestur ef hugsanlegum hags-
munatengslum er ekki eytt. - Að
við þurfum að laga og bæta í okkar
garöi eins og aðrir og að hafa vak-
andi auga fyrir lýðræðislegu um-
hverfi. Mannlegir eiginleikar ein-
skorðast ekki við landamæri þjóða.
Að lokum þetta: Peningamála-
stjórnun er ein vandasamasta
stjómsýsla landsins og er því mjög
brýnt að allar leikreglur hennar
séu virkar og virtar. Nýir tímar
kalla einnig á ný vinnubrögö. - Við
skulum ekki láta okkar eftir liggja
í þeim efnum því víða má laga og
bæta eins og áöur segir.
Raunverulegt lýðræði hér á landi
er tiltölulega ungt og þarf að vera
í stöðugri endurskoðun svo stöðn-
un og hagsmunatengsl hefti ekki
framþróunina og möguleikana til
aukinnar hagsældar. Við skulum
því hvetja til þess að hinir lýðræð-
islegu straumar fái einnig að leika
um okkar samfélag.
Jóhann Rúnar Björgvinsson