Helgarpósturinn - 07.12.1995, Page 26

Helgarpósturinn - 07.12.1995, Page 26
26 FIMMTUDAGUR 7. DESEMBER1995 Gagnrýnendur Eins og í síðustu viku fylgir nú Helgarpóstinum sérstakur blaðauki sem fjallar um bæk- ur og plötur sem koma út nú fyrir jólin. Slíkur blaðauki mun fylgja blaðinu næstu tvær vikurnar og er lögð áhersla á vandaða gagnrýni, auk þess sem fjailað verður um eitt og annað sem tengist bókmenntum og tónlist. Til þessa nýtur blaðið fulltingis þessara gagnrýnenda: Þórhallur Eyþórsson skrifar um bækur, einkum þó fræðilegs eðlis. Hann lærði mál- fræði í Munchen og við Cornell-háskóla í Bandaríkjunum og lauk það- an doktorsprófi. Hann er stundakennari við Háskóla íslands og fæst auk þess við vísindastörf. Friðrika Benónýs skrifar um bækur, aðallega skáldsögur og ljóða- bækur. Hún hefur lagt stund á bók- menntafræð og er kunnur gagnrýnandi. Friðrika hefur auk þess fengist við rit- störf af ýmsu tagi og til dæm- is skrifað rómaða ævisögu Ástu Sigurðardóttur rithöf- undar. {■Hl Börkur Gunnars- ■SFl son skriíar um bæk- ' y ur. Hann hefur lagt J stund á heimspeki- ■eJ nám í Reykjavík og Berlín. Börkur hefur fengist við ljóðagerð og gefið út skáldsögu sem heitir einfald- lega X. Egill Helgason skrifar um bækur. Hann er blaðamað- ur á Helgarpóstinum en hefur starfað á ýmsum fjölmiðlum, kvik- myndagagnrýnandi og hefur gert fjölda sjónvarpsþátta. Björn Jörundur Friðbjörnsson skrif- ar um plötur. Björn er iandsþekktur tónlistarmaður, var lengi meðlimur hijómsveitar- innar Nýdanskrar og gaf í fyrra út sólóplötu. Stjörnugjöf I umfjöllun sinni munu gagn- rýnendur Helgarpóstsins nota stjörnugjöf, lesendum til glöggvunar. Slík stjörnugjöf hefur oft verið umdeild; hún þykir af einhverri ástæðu sjálfsögð þegar kvikmyndir eiga í Iilut, en síður þegar fjallað er um bækur. Auðvitað er hún enginn algildur mæli- kvarði, heidur aðeins aðferð tii að sýna ákveðna megin- drætti og til að lesendur eigi hægara um vik að átta sig. *★★★* (fimm stjörnur). Frá- bært verk sem enginn ætti að missa af. Kannski meistara- verk, en tíminn verður líklega að skera úr urn það. ***★ (fjórar stjörnur). Framúr- skarandi ágætt verk og fuil ástæða til að taka á sig krók eftir því. *** (þrjár stjörnur). Prýðilega gott verk og vel þess virði að kynna sér það. ** (tvær stjörnur). 1 meðallagi gott verk sem þó á sína Ijósu punkta. Enginn þarf þó að missa svefn yfir að sjá það ekki eða heyra. *(ein stjarna). Verk fyrir neðan meðallag. Lfklega er ráðlegt að eyða ekki tíma sínum í |>að. # (hauskúpa). Afleitt verk. Ber að forðast. Hjá örforlaginu Bjarti ríkir gríðarlegur metnaður og forleggjarinn Snæbjörn Arngrímsson státar í dag af ekki ómerkari höfundum en Gustave Flaubert, Braga Ólafssyni, Paul Auster og sjálfu Nóbelsskáldinu Seamus Heaney... Meflstó Saga af listamannsferli Klaus Mann Bríet Héðinsdóttir íslenskaði og rítaði eftirmála Ormstunga 1995 ★★*★ efistó eftir Klaus Mann er ein allra skemmti- legasta bók sem skrif- uð hefur verið á þýska tungu, og þótt víðar væri leitað. Það er því fagnaðarefni að hún skuli loksins vera komin út í ís- lenskri þýðingu. Bríet Héðins- dóttir hefur leyst verk sitt af hendi með stakri prýði og ritar auk þess eftirmála þar sem hún greinir frá ferli sögunnar sem er örlagaríkur eins og þeir atburðir sem hún greinir frá. Þótt þessi bók, sem kom fyrst út árið 1936, sé frábær- lega fyndin, fjallar hún engu að síður um mikla dauðans al- vöru: Þýskaland nasismans. Klaus Mann lýsir hér á óvið- jafnanlegan hátt hvernig aðiög- unarhæfni mannskepnunnar, þýlyndi og siðblirida plægja ak- urinn fyrir gerræði Þriðja ríkis- ins. Mefistó er að sönnu annað og meira en „lykilskáldsaga" um nasistaforkólfa. Eins og höfundur segir í bókarlok er hér lýst manngerðum fremur en tilteknum mönnum. Á hinn bóginn þarf enginn að fara í grafgötur um það hverjar fyrir- myndir margra helstu persón- anna eru: Þarna ganga ljósum logum þeir Hermann Göring í líki hins akfeita og skraut- gjarna flughershöfðingja með höfuð sem var „klumpur úr hráu, formlausu holdi“ og Jós- ef Goebbels í líki vanskapaða áróðursdvergsins með flærð- arbrosið. „Hinn digri“ og „hinn halti“ eru andstæðir pólar í valdakerfi nasistanna. Vitan- lega kemur einnig nokkuð við sögu „maðurinn með gelt- röddina og plebba-nefið“: sjálf- ur höfuðpaurinn Adolf Hitler, ármaður almættisins og Messí- as allra germana. Und so weit- er. Aðrar persónur kunna að vera minna þekktar hér á landi þessi misserin en voru þó víð- frægar á sinni tíð, jafnt í Þýska- landi sem annars staðar. Sjálft aðalhlutverkið í þess- ari bók leikur persóna sem gegnir nafninu Hendrik Höfg- en, leikari og leikstjóri við Rík- isleikhúsið og eftirlætistrúður glysgjarna ístrubelgsins, flug- hershöfðingjans miskunnar- lausa sem heilsar honum með þessum orðum: „Jæja, hvað er títt, Mefistó?" Sjálfur trúir Höfgen því statt og stöðugt að hann sé í raun- inni byltingarsinnaður sósíal- isti, jafnvel þegar nasistarnir hlaða á hann mestum vegtyll- um. Eðlilega fer hann þó með „raunverulega" pólitíska sann- færingu sína eins og manns- morð. „Leikhússtjórinn var meistari í að villa á sér heim- ildir!... Það var sannarlega engu líkara en Hendrik Höfgen sæktist aðeins eftir fé, frama og völdum þegar hann var í raun að grafa undan stjórn þjóðernissósíalista.“ (268) Á sínum síma sáu ailir undir- eins að fyrirmyndin að Hend- rik Höfgen var enginn annar en Gustaf Griindgens, einn fremsti leikhúsmaður Þjóð- verja á þessari öld. Griindgens var ekki síst þekktur fyrir stór- kostlega túlkun sína á hinum Vonda sjálfum, Mefistófelesi í Fást eftir Goethe. Af þessu uppáhaldshlutverki hans er nafn bókarinnar dregið. Griindgens var um tíma gift- ur Eriku, systur Klaus Mann, og var þar með tengdasonur rithöfundarins Thomasar Manns, sem hlaut nóbelsverð- launin árið 1929 og átti inn- stæðu fyrir eftirfarandi yfirlýs- ingu: „Þar sem þýsk menning er, þar er ég einnig.“ Þau feðg- in Erika og Thomas Mann eru augljósar fyrirmyndir Barböru, sem Hendrik Höfgen gengur að eiga til að upphefja sjálfan sig, og Bruckners leyndarráðs, föð- ur hennar. Þetta er fínt fólk sem heldur sig fyrirmannlega, skrifar þykk- ar bækur, flytur fyrirlestra við fræga háskóla um giidi húman- isma á vorum dögum og hefur skömm á nasistaskríl. Það er náttúrlega ekki lítil fremd fyrir undirmálslýð af sauðahúsi Höfgens að giftast inn í slíkt ættarveldi. Barbara er svo upplýst að hún reynir meira að segja að setja sig í spor ungrar nasista- bullu sem verður á vegi henn- ar: „Hann á við andleg afrek og frelsi," segir þessi litla mennta- dís, „þegar hann talar um gyð- ingahyski." (128) Tengdafaðirinn Bruckner leyndarráð er heimsfrægur sagnfræðingur og andans mað- ur. Eftir fyrstu kvöldmáltíðina í höll Bruckners-fjölskyldunnar biður leyndarráðið tilvonandi tengdason sinn að bregða sér í eitthvert skemmtilegt hlutverk — „úr því að barnið hans ætl- aði sér eiginmann sem var trúður í bleikri skyrtu og með einglyrni, þá vildi hann, faðir- inn, að minnsta kosti hafa nokkra skemmtun upp úr krafsinu.“ (91) Tignust allra er þó amma Barböru, hershöfðingjaekkjan, sem hafði þekkt Liszt, Wagner, Ibsen og Björnstjerne Björn- son og kann Suo mœlti Zara- áhuga. í samtali við vinkonu mína, sem þá var á leiðinni heim frá Berlín, var ég að velta fyrir mér hvað hún gæti tekið sér fyrir hendur þegar heim kæmi og stakk uppá því að við færum bara saman útí bókaút- gáfu — eða eitthvað þvíumlíkt. Það myndaðist síðan ákveðinn hópur af fólki í kringum útgáf- una, en fyrrnefnd vinkona mín er þó ekki þar á meðal. Minn helsti samstarfsmaður er Helgi Grímsson, en hann er mikið heljarmenni á þessu sviði. Leiichúsið Frú Emilía tengist þessu jafnframt og saman gáfum við út tímaritið Bjartur og Frú Emilía eftir að bókaútgáfan komst á laggirn- ar.“ Snæbjörn segir forlagið vera hálfgerðan einyrkjabúskap — vildi reyndar taka dýpra í ár- inni: „Þetta er aumingjabú- skapur. Það er alltaf skortur á efnum, tækjum og þessháttar þannig að maður er hlaupandi útum borg og bý til að bjarga einhverju fyrir horn.“ Ásamt því að standa að metnaðarfullri útgáfu hannar Snæbjörn útlit bókanna sjálfur og gerir jafnframt flestar káp- urnar. „Og svo þýði ég sam- hliða útgáfustörfunum. Til dæmis Drauga eftir Paul Aust- er sem kom útí fyrra og Lokað kennd innan um þessa höfð- ingja. Þótt hann sé laumu- kommi kýs hann að binda trúss sitt við nasistana til að koma sér áfram og ná sér um leið niðri á menntasnobbinu í tengdafjölskyldunni. Kunnáttuleysi Höfgens lýsir sér m.a. í því að hann borðar linsoðin egg úr skurninni með salti eins og hver annar plebbi. „Heima hjá Bruckner er þeirra neytt úr glasi með sex mismun- andi kryddtegundum. Það er sjálfsagt mjög frumlegt. En ég sé enga ástæðu til að gera gys að fólki sem er ekki vant slík- um frumlegheitum." (118) í örvæntingu sinni leitar hann á náðir gamals draugs úr fortíðinni: hinnar svörtu ven- usar, Juliette, öðru nafni Teb- ab prinsessu, sem hann lætur píska sig með svipu. Eins og nærri má geta eru nokkur vandkvæði á því að halda þel- dökka ástkonu í Þúsundáraríki aríanna... En það er ekki rétt herbergi eftir sama höfund er kemur út núna. Paul Auster er mikill snillingur; algjört séní.“ Hann kveður reksturinn ganga mjög, mjög, mjög vel. „Bjartur gengur brilljant, vil ég meina, þráttfyrir að fjárplógs- mönnum kunni ef til vill að hrjósa hugur við starfseminni. Enda eru kjörorð fyrirtækisins Fé skortir mig ei! og heiti útgáf- unnar er sótt til söguhetjunnar í Sjálfstœðu fólki. Við höfum nefnilega gengið útfrá þeirri meginreglu að taka aldrei bankalán. Heldur leggjum við harðar að okkur við aðra vinnu.“ Snæbjörn er hvað sem þessu líður alls óhræddur við að vera tekinn yfir og gleyptur af einhverjum hinna stóru í út- gáfugeiranum: „Blessaður vertu... Það hefur enginn efni á þessu.“ Hann hefur þó ekki í sig og á með bókaútgáfunni eingöngu. „Maður tekur aukastörf ann- aðslagið til að bæta fjárhaginn enn frekar; bókaverkefni, þýð- ingar og allskonar stúss.“ En hvað langar forleggjarann Snæbjörn Arngrímsson að lesa yfir jólin? „Af því sem ég hef séð líst mér einna helst á bók- ina Hjartastað eftir Steinunni Sigurðardóttur. Og aukþess les ég bækurnar mínar aftur og aftur og aftur. Neeeei." að spilla ánægjunni fyrir les- endum með frekari útlistingum á söguþræðinum. Eins og ljóst mætti vera beit- ir Klaus Mann óspart háði og skopi á þann hátt sem fáir Þjóðverjar hafa á valdi sínu. Það kemur samt ekki á óvart að gamansemi gangi aftur hjá syni Thomasar Mann, sem fyr- ir sitt leyti skrifaði eina fyndn- ustu bók allra tíma: Felix Krull, sem komið hefur út á íslensku í snilldarþýðingu Kristjáns Árnasonar. Klaus Mann þjáðist vitaskuld í skugga hins fræga föður eins og venja er með af- kvæmi snillinga enda sagði Thomas Mann víst ekki annað heima við en: „Krakkar, verið ekki með þessi læti.“ Eftir hremmingar heims- styrjaldarinnar batt Klaus Mann enda á líf sitt. Hann gerði það hins vegar ekki bara í ein- hverju krummaskuði heldur að sjálfsögðu í Cannes. Svona fólk lifir með stæl og deyr með stæl. „Bjartnr - seg/r Snæbjörn kotroskinn. „Hvernig svona bókaforlag varð til? Eg veit það eiginlega ekki. Upphaflega stúderaði ég sálarfræði við Háskólann og þótti víst ákaflega efnilegur sálfræðingur. En síðan leidd- ust mér svo vandamál annarra og ákvað að einbeita mér að sjálfum mér. Endaði þannig í bókmenntafræðinni,11 sagði Snæbjörn Arngrímsson í sam- tali við Helgarpóstinn, en hann er höfuðpaur og allrahanda- reddari hjá Bókaútgáfunni Bjarti, litlu forlagi sem hefur heldur betur vaxið fiskur um hrygg uppá síðkastið. Bjartur státar af aldeilis glæsilegri útgáfu og meðal höf- unda á snærum Snæbjörns eru risar á borð við Gustave Flau- bert, Kazuo Ishiguro höfund Dreggja dagsins, Paul Auster og Seamus Heaney, Nóbels- skáldið nýútnefnda. í höfunda- hópnum eru einnig tvö af fær- ustu ljóðskáldum landans, Sig- fús Bjartmarsson og Bragi Ól- afsson, ásamt því sem Pétur Gunnarsson skiiaði fyrir skemmstu frábærri þýðingu á Madame Bovary eftir Flaubert. Blaðamaður HP gefst ekki upp heldur spyr Snæbjörn áfram útí tilurð Bjarts og fær loksins snöggsoðið svar: „Ég hafði í nokkur ár verið viðloð- andi bókmenntaheiminn þegar Bjartur varð til árið 1989 upp- úr mínum eigin bókmennta- Jœja, hvað er títt, Mefistó? þústra eftir Nietz- sche utanbókar — „og fór stundum með kafla úr verk- inu eðalbornum gestum sínum til ama og undrunar, því að þeir héldu þetta vera einhvern sósíalisma." (96) Það fer ekki hjá því að Hendrik Höfgen fái aðkenn- ingu að m i n n i - máttar- „Þóttþessibók ... séfrábœrlega fyndin, fjallarhún engu að sfður um mikla dauðans aluöru. Klaus Mann lýsir hér á óuiðjafnanlegan hátt huernig aðlögunar- hœfni mannskepnunnar, þýlyndi og siðblinda plœgja akurinn fyrirgerrœði Þriðja ríkisins. “

x

Helgarpósturinn

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Helgarpósturinn
https://timarit.is/publication/286

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.