Lesbók Morgunblaðsins - 19.12.1988, Blaðsíða 12

Lesbók Morgunblaðsins - 19.12.1988, Blaðsíða 12
Islenzkar kirkjur búa yfir meirifiöl- breytni en halda mœtti ífljótu bragði og andstœÖurnar eru mikl- ar, alltfrá bœnahúsinu á Núpsstað til Hallgrímskirkju á Skólavörðuholti. EftiraðfariÖ varað byggja timburkirkj- ur í sveitum, varð til hefðbundinn, íslenzkurkirkjustíll, semfelst íafar einföldu húsi, enda nœstum alltafbyggt afvanefnum. Þakið var látiö mynda vinkilrétt horn og turninn, sem oftast var með samskonar risþaki, kom í beinuframhaldi afframgaflinum og getur varla hreinrœktaðra dcemiþar um en Saurbcejarkirkju á Rauðasandi, sem áðurstóð á Reykhólum. Enfráþessari reglu eru til markverðar undantekning- arþegar betur er skoðað; til dœmis húnvetnsku hringkirkjurnar og kirkjur sem aldreifengu sinn turn svo sem Þingmúlakirkja í Skriðdal og Beru- fiarðarkirkja. Stundum var uppmjótt pýramídalag á turninum, tildœmisá Þingvallakirkjunni, ellegar íað aðpag- óðustíl eins og í Odda og á Hvalsnesi. Þessar hefðir hafa verið látnar lönd og leið í nútímanum og arkitektar gefa núgjarnan hugmyndafluginu lausari tauminn við kirkjuteikningar enþá er þeir teikna önnur hús. Fyrstu áhrif módernismans birtast hjá Guöjóni Samúelssyni, tildœmis iLaugarnes- kirkjunni ogAkureyrarkirkju ogsíðan má benda á Neskirkju ogKirkju Óháða fríkirkjusafnaðarins í Reykjavik sem beintframhald. Leiðin hefur legiö frá hógvcerð til ríkidœmis eins ogséra Gunnar bendir á í texta bökarinnar, Lítíllætið sjáltt, en faUegt guðshús engu að síður og fer vel á sínum stað: bæn- húsið á Núpsstað. en við megum ekki gleyma því, að hógvœrðin var ekki endilega eftir vali, heldur afleiðing afefnisskorti ogfá- tcekt. Það er lika athyglisvert og kemur fram í bókinni, að margar íslenzkar kirkjurgeyma merk listaverk og kannski gnœfa þar hœst verk brautryðj- enda okkar i myndlist: Altaristöflur Ásgríms á Stóra Núpi, Kjarvals á Borg- arfiröi eystra og Muggs á Bessastöðum. En að sjálfsögðu ber einnig að meta og virða metnaöarfull nútímaverk í nýjum kirkjum, svosem mósaíkmynd Nínu í Skálholtskirkju ogfresku Baltas- arsíhinni nýju Viðistaðakirkju. íbókinni rekurdr. Gunnar Kristjáns- son þróunarsögu íslenzkra kirkna og er hérgripið niður i textann, þegar torfkirkjur taka að hverfa afsjónarsvið- inu og timburkirkjur taka viö. GS. GENGIÐ IGUÐSHUS Út ér komin á vegum Iceland Review bók um kirkjur og kirkjulist á íslandi og er höfundur hennar séra Gunnar Kristjánsson dr. theol. Páll Stefánsson, ljósmyndari Iceland Review, hefur tekið myndirnar. Bókin er gefin út bæði á ensku og íslenzku og er titill ensku útgáfunnar Churches of Iceland, en íslenzka útgáfan, sem seld hefur verið í hendur Almenna Bókafélagsins heitir Gengið í guðshús. Hér er gripið niður í texta bókarinnar og birtar fáeinar af myndum Páls. Úr bókartexta eftirséraGUNNAR KRISTJÁNSSON ^&a* B m miðja síðustu öld taka torfkirkjurnar að hverfa af sjónarsviðinu og reistar eru timbur- kirkjur víða um land. Þær setja enn mestan svip á kirkjur landsins. Að vísu hafa þær haldið sér misjafnlega vel, betur norðanlands en sunnan vegna þurrari veðráttu. Upphaf- lega voru þær aðeins tjargaðar utan, oftast dökkar með hvítum gluggum. En eftir að bárujárn tók að berast til landsins upp úr 1880 var það víða sett utan á til varnar. Á síðustu árum hefur hins vegar vaknað áhugi hjá mörgum söfnuðum á að færa kirkju sína til upprunalegs horfs eða því sem næsta, og hefur bárujárnið þá stundum verið fjarlægt og kirkjan klædd n£ju timbri vörðu með nýjum veðurþolnum efnum. Gott dæmi um slíka kirkju er kirkjan á Saurbæ á Rauðasandi, einhver fegursta kirkja lands- ins. Annað gott sýnishorn er kirkjan á Mos- felli í Grímsnesi, sem er líklega næstelsta timburkirkjan sunnanlands reist 1848, sú elsta sunnanlands, er Búrfellskirkja, reist 1845. Elst norðanlands og þar með á öllu landinu er Knappsstaðakirkja í Fljótum ( Skagafirði, byggð 1834 en endurreist 1838 eftir að hafa hrunið til grunna í jarðskjálfta sama ár. Bakkakirkja í Öxnadal var byggð 1843. Ekki varð þó nein bylting í arkitektúr kirknanna til að byrja með. Það sem breytt- ist var einkum byggingarefnið en timbur- veggirnir gerðu nú auðveldara að hafa glugga á hliðum og því urðu timburkirkjurn- ar mun bjartari að innan. Skilrúmið, sem var í torfkirkjunum milli kórs og skips, hélt sér í flestum tilvikum en var hins vegar fjar- lægt í J)eim mörgum að hálfu eða öllu leyti síðar. I sumum kirkjum var prédikunarstóll hafður fyrir ofan altarið og er svo enn, t.d. í Landakirkju í Vestmannaeyjum, Viðeyjar- kirkju, Reynistað í Skagafirði og í Bolung- arvík. í timburkirkjunum voru stundum svalir vestan til, oft voru þær raunar klædd- ar af en stundum hafðar opnar og gat fólk þá setið þar uppi. Stundum var þetta rými notað fyrir orgel og kirkjukór. Smám saman fara svo að koma turnar á kirkjurnar. Undirstöður timburkirknanna voru stórir steinar, síðar hafa menn víða steypt sökkla undir kirkjurnar. Grindin, sem timbrið var síðan klætt á, utan og innan, var oftast svonefndur „bindingur" svipað og verið hafði í torfkirkjunum. Gólfið var úr timbri. Ekki er neitt fastmótað form á þessum kirkj- um, en í stórum dráttum líkjast þær hver annarri, þótt þær séu nokkuð misstórar. Form þeirra er einfalt: sumar hafa turn, aðrar ekki, sumar þakglugga, aðrar ekki. Þær hafa risþak, sem oftast myndar níutíu gráðu horn f mæni. Hæðin er oft nánast sú sama og breiddin og breiddin er afar oft helmingur lengdarinnar. Þótt ferðamaðurinn, sem virðir fyrir sér kirkju, sé ekki beinlínis að velta fyrir sér lögmálum formsins, er það þó kannski ekki hvað síst formið, sem verkar á hann á einn eða annan veg. Kirkjur eru byggðar eftir ýmsum formreglum, sem verða ekki taldar upp hér. Og þær reglur eru nokkuð margar í íslenskri kirkjubyggingasögu þrátt fyrir allt. Forn hefð er fyrir því, að lengd kórsins sé þriðjungur af lengd kirkjunnar í heild. Sr. Sigurður Pálsson segir: „Það var föst regla, að lengd kirkju var tvisvar sinnum breidd hennar. Hið innra skiptist kirkjan í sönghús og framkirkju. Sönghús var sem næst þriðjungur kirkju." Þannig er raunar einnig forn kirkja, sem fundist hefur á Grænlandi og gæti gefið vísbendingu um forna hefð einnig hér á landi. Sú kirkja telst vera hin forna Þjóð- hildarkirkja og er að innanmáli 3 x 6 m. Hæðin upp í mæni í kirkjum af þessu t'agi var oftast sú sama og breiddin (þannig er háttað á Víðimýri í Skagafirði). Um Grafar- kirkju segir dr. Kristján Eldjárn: „Kirkjan virðist sýnilega byggð eftir hinni fornu „ad quadratum" meginreglu, breidd og lengd í hlutfallinu 1:2." En hlutföllin voru fleiri, sem notuð voru. Dæmi eru um kirkjur í gullinsniði, þannig er t.d. kirkjan á Stað á Reykjanesi vestur, sem er ein fegursta kirkja landsins. „Getur það verið tilviljun, að grunnflötur Reyk- hólakirkju (sem nú hefur verið flutt að Saurbæ á Rauðasandi — G.K.) er í ákveðnu hlutfalli 1:2 og kórinn í gullinsniði á lengd kirkjunnar, eða að grunnflötur Staðarkirkju (á Reykjanesi) er í gullinsniði og einnig L-JBKíS*- — "- ^.r:f'.WBSHH| i • & ¦Æ*m? ^mmmmwmmmmmláwkéS 9k . " ¦ • ! ¦. P . ..>5S!&' Wt Jm ^JS&SSmSi, -,Í ' j m m i í \ r i [.¦m'm i Grundarkirkja íEyjaBrði er dýrlega fogur kirkja, bæðiýtra sem innra. Hún var reist 1905 afMagnúsi Sigurðssyni bónda á Grund og hugsaði hann sér að kirkjan yrði fyrir allan Eyjafjörð innan Akureyrar. Magnús fékk Magnús Ásmund Bjarnason frá Geitaskarði í Fljótsdal til að gera endanlega teikningu afkirkjunni. Forn hefð var rofin með því að láta kirkjuna snúa í norður og suður. Mtiller, norskur maður, málaði kirkjuna að innan og skreytti. Húsavíkurkirkja, ein allra fegursta timburkirkja landsins og lofar meistara sinn, Rb'gnvald Ólafsson, arkitekt. Hún var vígð 1907. AltaristöBu málaði Sveinn Þórarinsson, list- málari frá Víkingavatni. 12

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.