Lesbók Morgunblaðsins - 23.12.2000, Blaðsíða 20

Lesbók Morgunblaðsins - 23.12.2000, Blaðsíða 20
p— •nmmi ítgnttt úi íiutö txítttítís antttttttt |||m mínt ttt tcmpítc fttöj ftftttm cttts tton triit Fyrsti Davíössálmur, upphafsstafur og myndlýslng. Gotneskur stíll frá 14. öld. _______+ f/, i«rlðglioíff^ftrl8iiíölsp| i: ÍtíkciftcjK'lniyft'ii^í - %l)irm«a9ftfiöft^íw d' :p8i» ^útTunitepf f) íjtterífeil efrmttta ¦..¦¦I- -^ •»? ^ .^t Myndlýslngar í íslenskum handritum eru elsta grein fslenskrar myndllstar. Myndir af sögupersónum em oft fellda haf sstaR eins og hér sést: Ungur maður tekur vlð föður sfnum og baml til framfærslu. Ur Jónsbókariiandriti (Sk; AHUGI á fornri menningu þjóða hefur farið vaxandi undanfarin ár og hafa ferða- lög til framandi menningar- svæða oft orðið til þess að opna augu manna fyrir menningu eigin þjóðar. Einn merkasti menningararfur okkar er miðaldahandritin, en þrátt fyrir að þau fái mikla umfjöllun hafa myndlýsingarnar í þeim verið minna kynntar. Myndlýsingarnar gefa þó til kynna að handritaskrifarar okkar hafa fylgst vel með straumum og stefnum í myndskreyt- ingum á handritum í Evrópu á miðöldum. Fyrstu myndlýsingarnar sem þekktar eru í ís- lenskum handritum eru frá um 1200 og koma fram í handritabrotum úr Physiologus og Róm- verja sögu og þykir stíllinn í þeirri bók bera vott um engilsaxnesk áhrif. Myndirnar þykja mjög faglega unnar og bera með sér að skreytinga- listin hafi þá þegar verið orðin vel þróuð hér á landi. Myndlýsingar í handritum eiga sér forna sögu, þær voru iðkaðar á dögum Forn-Egypta eins og sjá má í „Bók hinna dauðu" sem er frá 1250 f. Kr. í þessum egypsku bókum, sem eru uppvafðar bókarollur úr papýrus, eru myndlýs- ingar sem áttu að leiðbeina hinum látnu í næsta lífi. „Lýsing" í handritum þýðir að handritin voru skreytt með litríkum teikningum, glæsi- legum upphafsstöfum og máluðum „miniature" en svo nefndust myndskreytingar í fornum handritum og fengu nafn sitt af rauða litnum sem notaður var. í dag er „miniature" notað yfir litlar myndir. Myndlýsingar í handritum hafa farið í gegnum mörg þróunartímabil og stfl- breytingar í aldanna rás og renna þau oft saman svo ekki er auðvelt að greina hvenær ný stflgerð hefur tekið við af annarri eldri. Myndlýsingar handrita voru iðkaðar á tímum Grikkja og Róm- verja og frá þeim þróuðust stflgerðir sem hðfðu mikil áhrif víða í hinum kristnu löndum á miðöld- um. Bókagerð er talin hafa þróast fyrst á skipu- EFTIRMARGRÉTI ÞORVALDSDÓTTUR Elstu myndlýsingarnar í íslenskum handritum eru frá um 1200, en myndlýsingar í handritum eiga sér forna sögu, eða allt frá dögum Forn-Egypta. Þetta form myndlistar blómstraði glæsilega í keltneska stílnum sem þróaðist á Irlandi á 6. öld, en síðar fengu myndlýsingar á sig einkenni sem kennd eru við Karlamagnús, rómanskan stíl, endurreisnina og gotneskan stíl. »*>«* 0 euoa Tttifaxdi etpeoKjjjjixip asinampiíiijs cazv lucltnj ho SemnoDcdisapulus SamidoxnjTn niJSJiahet legan hátt í hinni fornu Alexandríu í Egypta- landi undir verndarvæng Ptolemaic konunga sem réðu yfir Egyptalandi frá 300-30 f. Kr. Bókagerð var einnig talsverð á tímum Agást- usar keisara í Róm og frá Rómartímanum hafa varðveist góð sýnishorn af bókum um vísindi, læknisfræði og klassísk verk. Flestar bækur sem varðveist hafa eru frá miðöldum og eru um kristileg efni og voru þær búnar til og varð- veittar í klaustrum. Fyrsta myndskreytta hand- ritið um kristileg efni sem varðveist hefur er Bók Genesis rituð á grísku á 5. öld og er hún geymd í konunglega bókasafninu í Vín. Úr henni hafa varðveist 26 blöð úr kálfskinni, purpuralit- uðu, með 88 myndum og gull- og silfurletruðum texta. Myndskreyttar helgisiðabækur gegndu mik- ilvægu hlutverki við útbreiðslu kristninnar. Þær voru skrifaðar guði til dýrðar og gerðu mynd- skreytingarnar prestum auðveldara að ná at- hygli fólksins í kirkjum og boða hið heilaga orð. Mikil áhersla var lögð á að klaustur og kirkjur ættu veglegar helgisiðabækur og virðist svo einnig hafa verið hér á landi. í elsta máldaga Hólakirkju frá 1318 er þess getið að 80 kirkjur eigi að meðaltali tíu helgisiðabækur sem nú eru að mestu glataðar. í handrit voru aðallega notuð lambskinn (pergament) og kálfskinn (vellum) og forn gerð af pappír (papýrus). í alfræðibók Colliers segir að notkun á pergamenti hafi verið ævaforn. Eumenes II sem var konungur í Pergamum í Mysiu (Mið-Austurlöndum) um 150 f. Kr. er sagður hafa endurvakið notkun á pergamenti til bókagerðar. Sagan segir að hann hafi haft mikinn áhuga á að byggja upp stærra og betra bókasafn en bókasafnið í Alexandríu, en Lindisfarne-guðspjöllin voru skrlfuð í munka- klaustri á Norðumbralandi laust fyrir árið 700. Potelomy Epiphanes konungur hafi í afbrýði harðneitað að láta papýrus af hendi. Eumenes hafi þá ákveðið að pergament, þ.e. skinn, yrði notað í stað papýrus, en hann kom frá Egypta- landi og er talið að hann hafi verið notaður þar í 3000 ár. Papýrus er því mun eldri en bæði lamb- og kálfskinn sem bókfelH handrit. Papýrus var notaður í Grikklandi, á ítalíu og í öðrum Evr- ópulöndum allt fram á miðja tíundu öld, og þá aðallega til bréfaskrifta og í reikninga en einnig í bækur. Stundum var blöðum úr kálfsMnni brugðið á milli blaðsíðna úr papýrus, til stuðn- ings. Til eru sjö til átta slflcar bækur á evrópsk- um söfnum. Kálfskiiin var eftirsóttara til bókagerðar en lambskinn þar sem það þótti bæði þynnra og stífara. Skinn af ófæddum kálfum var kallað „ut- erine vellum", þótti það þynnst og fínast og er MYNDLYSINGA 20 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS - MENNING/LISTIR 23. DESEMBER 2000 4

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.