Lesbók Morgunblaðsins - 23.12.2000, Blaðsíða 33

Lesbók Morgunblaðsins - 23.12.2000, Blaðsíða 33
Ljósmynd/Oddný Sv. Björgvins Eftir endurbygginguna. Hér sjást hin fögru kórskil, sérkenni Vallakirkju, einnig prédlkunarstóll og altari. reisti Vallakirkju árið 1861 - sem mikið er sunginn á páskum, sigurhátíð kristninnar: Sigurhátíð sæl og blíð ljómar nú og gleði gefur, Guðs son dauðann sigrað hefur, nú er blessuð náðartíð. Brunabætur fyrir Vallakirkju voru 7,5 miUjónir, en kostnaðaráætlun hljóðaði upp á rúmar 15 milrjónir. Dæmið sýndist nokkuð erfitt, en trúin flytur fjöll segir í heilagri ritningu og það sannaðist hjá fámennri Vallasókn. „Geysilega margir lögðu hönd á plóg, með sjálfboðavinnu og fjárframlögum, en fæstir vilja láta nafns síns getið," segir Elínborg. „Fullorðin kona kom með 100 þúsund krónur og bað mig að kaupa veggljós fyrir þær. Sú upphæð dugði fyrir bæði Ijósakrónu og vegg- Ijósum. Jakob Tryggvason, organisti Valla- kirkju 1925-'28 og síðar lengi Akureyrar- kirkju, hafði beðið um að sín yrði minnst við andlát sitt með gjöfum til Vallakirkju. Jakob var frá Ytra-Hvarfi og alla tíð mikill Svarf- dælingur. Einnig má nefna að gott framlag kom úr Jöfnunarsjóði og að Sparisjóðurinn var vel- viljaður. Endanleg kostnaðartala liggur ekki fyrir, en rjóst að endurbyggingin fer fram úr áætlun. Auðvitað eru eftirstandandi skuldir, en ekki óyfirstíganlegar, Vallakirkja á svo marga velunnara." Að eldur skyldi koma upp í nýendur- byggðri Vallakirkju sem átti að fara að end- urvígja verður skráð á spjöld sögunnar. Margir hljóta að spyrja um upptök eldsins. - Er vitað með vissu hvað varð til þess að kviknaði í? „Um kvöldið var gólfið olíuborið að útidyr- um og forkirkjunni lokað. Maður frá Raf- magnsveitunni sagði mér að neisti frá raf- magnsrofa í forkirkjunni hefði trúlega kveikt í. Þetta væri afar sjaldgæft, en gæti átt sér stað þegar loftefni væru eins eldfim og þarna var. Þetta er viðurkennd ástæða fyrir brunanum," sagði Elínborg. Oft er sagt að allt hafi brunnið sem brunn- ið gat. - Gerðist það í Vallakirkju? „Alls ekki. Skrúðinn var ekki í kirkjunni. Orgelið var nýkomið úr viðgerð hjá Björg- vini Tómassyni orgelsmiði í Reykjavík. Það var í geymslu á Dalbæ og átti ekki að fara í kirkjuna fyrr en hún væri tilbúin. Og kannski er það táknrænt að biblían okkar brann ekki." Elínborg opnar altarið og dreg- ur fram biblíu í svörtu skinnbandi. „Hún var inni í altarinu og skemmdist að- eins af sóti, en hægt var að hreinsa hana og nú er hún okkar allra mesti kjörgripur - yndislegt að eiga hana," segir Elínborg um leið og hún þrýstir biblíunni að sér. Altarið hefur þá ekki brunnið? „Altarið sviðnaði og skemmdist, en brann ekki. Þann helga grip fluttum við austur á land i skottinu á skutbílnum okkar. Þar tók bróðir minn, Páll Gunnarsson, að sér að gera við það. Auk þess renndi hann nýja pílára í alla kirkjuna, sjötíu talsins. Aðrir munir eyðilögðust, eins og prédik- unarstóll, altaristafla og skírnarfontur. Út- skornu bogana við kórgrindur sem aðskilja kór og kirkjuskip og eru eitt helsta sérkenni rmr rm Liósmynd/Lene Zachariassen Myndln er tekin fyrir brunann. Hér er horft Inn í kórinn. Ljósmynd/Oddný Sv. Björgvins Horft af loftinu niour f kórlnn eftir endurbygginguna. Fallegir lltir prýoa kirkjuna alla. Vallakirkju tókst kirkjusmiðunum Rúnari Búasyni og Snorra Guðvarðarsyni að end- ursmíða og mála af miklu listfengi. Dýrgripir eins og altaristafla og prédik- unarstóll voru endurgerðir. Sólveig Eggertz málaði myndir guðspjallamannanna í sama stíl á prédikunarstólinn sem þeir Rúnar og Snorri smíðuðu og máluðu eftir hinum gamla frá 1747. Hjálmar Ingimundarson endurvann skírn- arfontinn sem Geir Þormar skar út árið 1946, gefendur voru fjölskylda séra Stefáns Snævarr. Altaristaflan brann alveg, en ný var smíðuð eftir henni - sem listakonan Valva Gísladóttir málaði og byggði á sömu fyrirmyndum úr biblíunni. „Það er faglega forsvaranlegt að gera við og endurbyggja kirkjuna í núverandi mynd vegna þess hve mikið er eftir af hinum ýmsu byggingarhlutum, þeim sem gera má við og hinum sem smíða má eftir," segir í álitsgerð Magnúsar Skúlasonar arkitekts. Margt hefur komið til þegar ákveðið var að reisa kirkjuna úr brunarústunum. Tilfinn- ingalegt og táknrænt gildi litlu sveitakirkj- unnar er örugglega mikilvægt fyrir heima- fólkið og trúlega ekki síður fyrir brottflutta Svarfdælinga. Sögulegu rökin eru einnig sterk. Þarna hafði staðið kirkja frá ómunatíð, jafnvel allt frá fyrstu árum eftir kristnitöku. Fyrsti prestur sem heimildir eru um á Völl- um og jafnframt sá nafntogaðasti er Guð- mundur góði Arason 1190-1195 sem varð einn fremsti prestur landsins eftir setu sína á Völlum og biskup stuttu síðar. Guðmundur þótti mjög bænheitur og var eftirsóttur til yfirsöngva víða um landið. Þekktastur var hann þó fyrir mildi sína við fátæka og var tekinn í heilagra manna tölu. Haft er eftir einum Vallaklerki, að prestar þar hafi farið stöðugt batnandi frá því Guð- mundur góði var uppi. Þrjár sveitakirkjur eru í Svarfaðardal, Tjarnarkirkja byggð 1892, Urðakirkja 1901, en Vallakirkja var elst frá 1861. Séreinkenni þeirra eru að þær eru allar turnlausar með krossreistu þaki, en með tvílyftri forkirkju með hallaminna þaki. Að innan er Valla- kirkja mjög frábrugðin, einkum hin sérstæðu kórskil sem aðskilja kór og kirkjuskip. Kirkjan er byggingarlistaverk Þorsteins Þorsteinssonar frá Upsum, eina kirkjan sem hann byggði. Útskorna bogagjörðin milli kórs og kirkjuskips var listaverk eftir Egil Halldórsson - og hvergi til annars staðar. Páll Jónsson sálmaskáld var prestur í Valla- sókn þegar kirkjan var byggð 1861. Uppruni v kirkjunnar er því sögulega merkilegur. „Þau rök eru líka fyrir endurbyggingu kirkjunnar, að hún hafi fágætisgildi, sem eina kirkjan sinnar gerðar. Einnig má benda á að íslendingar eru æði fátækir af fyrri húsagerðarlist miðað við aðrar þjóðir," segir ennji álitsgerð Magnúsar Skúlasonar. „Ég held við hefðum ekki lagt út í þetta, ef Magnús hafði ekki stutt okkur svona vel. Þegar upp er staðið, höfum við allt gert eins og hann sagði - hann kom alltaf með réttu lausnirnar." Elínborg hlær dátt þegar hún rifjar upp heitar umræður, hvort hlaða ætti grunninn. „Hleðslan átti að kosta tvær milljónir sem byggðist að hluta á því að flytja grjótið lang- ar leiðir. Magnús vildi láta hlaða grunninn eins og gert var í gamla daga og fann grjót- urð í nágrenninu. Auðvitað tókst honum að telja okkur á sitt band! Allir voru ánægðir þegar upp var staðið, einkum kirkjusmið- urinn Rúnar. Og að sjálfsögðu er kirkjan á miklu traustari gruhni núna." Margir urðu til að bera grjót í kirkjuna sína, eins og litlu stelpurnar, barnabörn El- ínborgar og Sigurjóns. „Aldrei verður allt talið til, svo margir komu að þessu," segir Elínborg. Sigurjón lætur lítið yfir sinni hjálp. „Þú, sjálfur stjörnustrákurinn sem bjóst til allar 360 stjörnurnar í kirkjuloftið!" segir konan hans ástúðlega. „Það var bara smávegis dund," „en mjög tímafrekt," segir Elínborg. „Gott að geta nýtt tímann," segir bóndinn á Læk. Svar hans er dæmigert fyrir alla sjálfboðaliðana sem lögðu hönd á plóg til að endurreisa kirkjuna sína - og vilja helst láta sín að engu getið. „Vallakirkja hefur oft orðið fyrir áföllum. í kirkjurokinu fræga um aldamótin skemmd- ust allar kirkjurnar þrjár í Svarfaðardal. Urðakirkja fauk alveg, en var endurvígð 1902. Tjarnarkirkja og Vallakirkja skekktust báðar á grunninum. Nýbúið var að rétta Vallakirkju þegar hún brann, en nú á ekkert að hagga henni, búið að festa hana svo vel niður," segir Sigurjón. Var gamla kirkjan frá 1861 svo vel hönnuð að engu þyrfti að breyta? „Séra Jón Helgi sagði að sig hefði oft langað til að stytta kórloftið, það gengi of langt fram í kirkjuna. Þetta var gert og nú er allt breiðara og frjálsara," svarar El- ínborg, en Sigurjón er ekki á því að öll breyting hafi verið til góðs. „Sú breyting var mjög góð, en ekki hefði þurft að auka lofthæð í forkirkjunni eins mikið og gert var. Það skapar óþægindi á kirkjuloftinu, einkum fyrir hringjarann. Hann þarf að vera dvergvaxinn til að geta hringt klukkunni." Athugasemd Sigurjóns minnir óneitanlega á frægan hringjara í sögunni, dvergvaxna hringjarann í Notre Dame. - Hvernig leið ykkur svo á sjálfan vígslu- daginn, þegar tvívegis endurbyggð kirkja var loks tilbúin? „Athöfnin var mjög hátíðleg og skemmti- leg, manni leið afskaplega vel. Ötrúlegt að okkur, sóknarbörnum í Vallasókn, skyldi takast að reisa kirkjuna okkar úr brunarúst- um, þetta fallega guðshús. Auðvitað voru einstaka úrtöluraddir sem sögðu, að það hefði átt að að byggja hana öðruvísi eða alls ekki. En flestir sögðu: Þið megið til með að halda þessu áfram... ég gifti mig í þessari kirkju... ég var skírð þarna... Skömmu eftir vígsluna kom kona frá Dal- vík sem vildi endilega láta gifta sig í Valla- kirkju. „Mamma og pabbi giftu sig þarna. Sjálf var ég skírð í Vallakirkju," sagði hún. * Þetta er hið tilfinningalega band fólks við kirkjuna sína. Nú er búið að hnýta ný bönd, búið að skíra, ferma og gifta í nýendurvígðri Vallakirkju. Hún er guðshúsið okkar. Það eru alltaf stundir í lífi hvers manns þegar ekki er hægt að vera án kirkju." Höfundurinn er bbðamaður. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS - MENNING/USTIR 23. DESEMBER 2000 33

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.