Lesbók Morgunblaðsins - 23.12.2000, Blaðsíða 22

Lesbók Morgunblaðsins - 23.12.2000, Blaðsíða 22
4 ~—r Upphafssíða Lúkasar guðspjalls úr Lindis- fame Gospels frá 7. öld. í kringum munstrið og milli stafa í texta er fjöldi rauðra punkta sem efnkenna keltneskar myndlýsingar. I >Wttfttfftt* Itttö'ifdcc 1 tfíftrtc dk ]$$¥?* |ttftftfto1ftf fiítlttt'lictl^'tttftmtft^wt úríT ftl totttttttttt*tft\?ttfttt: (ftt uifwt IhíÍR^tt.M^.Tttftttfttfumtjtt {m&té<$M «tpm Jttftptft Ó'íllt fillíVíttttr^t- JiömAllft tmift (fcðfit T&tomtttfjmfc íttufttl #t tfm ðirt#^mm^m t^ottftr. <$;lfc lapgt^n^tfdi tttv^ticptt í jj* sm potÉís imrctt#tí$tr]jt ^Vnfht't Mfr.ífcjii*^ ftr fjjttttftítft öiatctíjmH siío ftfjít'tttf (ft|»*tttv,ctít (ftttttft • v£tr ]m ctö'ÍTit írftítft i^tt'ftmt %1'ftttM ci* jh* Uttð r |io,ö nntíðtmt cifft|ji 4«? JÍdIígvIju ttótttrö t«tiC%ftBOti tííb\«v5t{tÍT3ttti* w^ft-ttTtttjc e:\ntpfmi fttytttot^ fttjí smv. Ijttt jjotttt \>ríi prtfltttr^K^ 5nfe Fræg blaðsíða úr Book of Hours, skrifuð fyrir Duc du Berry á seinni hluta 14. aldar. Rómanskur stíll: Upphafs- stafurinn P með myndlýs- ingu. Úrenskri Biblíu frá síðari hluta 12. aldar. írsku kirkjunnar á Eng- landi. Munkar Benedikta- reglunnar reistu bókasöfn og ritsetur nálægt Durham og fluttu með sér rómversk áhrif sem blönduðust engilsaxneskum áhrifum. Á 8. og 9. öld bar mikið á keltneskum áhrifum í þessum bókaskreytingum. Stíll sem kenndur er við Winchester á Englandi þróaðist á 10. öld. Einkenni hans var klassískt myndefni, bylgjandi skikkj- ur, langur háls fólks og óeðlileg ; hlutföll líkamans. Sömu einkenni koma fram í keltneskum bókaskreyt- ingum og telja margir listfræðingar að þar megi greina sterk áhrif frá íkon- um kristinna Egypta, Coptum, en írskar heimildir greina frá ferðum íra til Egyptalands og einnig að sjö egypskir munkar hafi látist í heim- ' sókn til frlands. Hér eru myndlýs- ingar í handriti af Rómverjasögu sagð- ar bera áhrif Winchester-skólans, Ensk áhrif á bókaskreytingar í ís- lenskum miðaldahandritum eru ekki óeðlileg í ljósi þess að tveir Skálholts- biskupar, Þorlákur Þórhallsson og síðar Páll Jónsson, lærðu báðir á skóla í Englandi á seinni hluta 12. aldar og reyndar aðrir á undan þeim. Karlungatímabilið (Carolingian) er -' kennt við Karlamagnús, en hann náði yfirráðum yfír stórum hluta Evrópu um 800. I höfuðstað sínum Aix-la- Chapelle lét hann reisa frægan skóla, hann lét bæta mennt- 9 un klerka, byggði skóla við kirkjur og klaustur vítt og breitt um ríkið og laðaði að lærðustu menn Evrópu á þessum tima. Þeir létu þýða og afrita forn handrit og skrifa bækur, m.a. á purpuralitað kálfskinn að hætti róm- verskra keisara og þykja handrit frá þessum tíma mjög glæsileg. Á Karl- ungatímanum kom fram nýtt Ietur sem 4|auðvelt var að skrifa og lesa og er það talið vera fyrirmyndin að prentletri sem notað var á 15. öld. Reykholtsmáldagi, frá því um 1200, er sagður skrifaður með karlungaletri. Myndlýs- ingum handrita hnignaði mikið eftir dauða Karlamagnúsar um 814 en voru endurvaktar í valdatíð Ottós fyrsta um árið 1000. Ottós-stíll- inn, sem á þessum tíma hafði mikil áhrif á 1 I Myndiýsing, upphafsstafur og texti úr Skál- holtsbðk (Jónsbók). Myndlýsingin sýnir Ólaf helga og Þorlák helga. myndlýsingar handrita í Þýskalandi, var stíll með blönduðum upp- runa en fágaðri en áður. Rómanski stíll- inn (Romanesque) var mjög ráðandi á í Evrópu á 11. og 12. öld. Um 1100 eru efn- ismiklar skikkjur klass- íska tímabilsins farnar að víkja fyrir klæðnaði þess tíma og gefa myndir mikilvægar upp- Iýsingar um klæðnað fólks á þessum tíma. Vinsælustu og mest myndskreyttu bækur ? þessa tímabils, biblían og saltarinn, höfðu stóra upphafsstafi, fagurlega skreytta með sögulegu myndefni út náttúrunni, bakgrunnur var gylltur og andlit fólks meira lifandi en áð- ur, línur voru ákveðnari, meira jafnvægi í litum og myndefnið frjálsara. Á seinni hluta 12. aldar kemur fram nýr stíll, gotneski stillinn. Hann kemur fyrst fram í arkitektúr með oddboga- stílnum sem var frábrugðinn hálfhring róm- anska stílsins. Ahrif gotneska stílsins á bóka- skreytingar komu síðar. Á 13. öld urðu margvíslegar breytingar, til varð ný stétt, millistéttin, og með henni myndaðist nýr markaður fyrir handrit. Handritagerðin færðist frá munkum og klaustrum í hendur í veraldlegra bókargerðarmanna sem hófu einnig að búa til til bækur fyrir aðila utan kirkjunnar. Gotneski stfllinn þykir mjög glæsilegur, bakgrunnur var gjarnan gylltur, skreytingar voru afmarkaðar frá textanum og fínleg blóm á spássíum. Upphafsstafir voru oft skreyttir með laufi bergfléttunnar, fólk á myndunum var svipmeira en áður og líflegra. Bækur urðu nokkuð minni en áður og þær urðu vinsælar hjá almenningi. Glæsileiki gotneska stílsins þykir hafa náð mestri hæð á 14. öld í bók sem á ensku hefur verið nefnd „Book of Hours". Hún var skrifuð í Frakklandi fyrir Duc de Berry, og varð hún ein vinsælasta bókin á 14. öld. Notaðir voru bjartari litir en áður, upphafsstafir voru minni og skreyttir með blómum, umhverfið var einfaldara og raunverulegra og skyggingar betur útfærðar. Endurreisnarstíllinn kom fram í Flórens á Italíu á 15. öld en einkennandi fyrir hann er svokallaður „whitevine" sem náði miklum vin- sældum. Þar eru hvítar vinviðargreinar látnar hlykkjast um upphafsstafi eða fornar róm- Einhverjar fínlegustu og margslungnustu myndlýsingar og skreytingar sem fundnar verða eru í „Book of Kefís", írsku 8. aldar handriti. Upphafsstafurinn N nær yfir stóran hluta síðunnar, stafir eru felldír inn í flókin munstur, spíralvafninga og hnúta. Myndlýsingar eiga sér langa sögu og voru al- gengar hjá Forn- Egyptum. Hér er sagt frá veislu með tónlist- armönnum og dönsurum. Vegg- mynd úr gröf frá um!390f. Kr. verskar fyrirmyndir og verður munstrið nán- ast eins og höggvið í stein og sker sig á þann hátt frá bakgrunninum. Skinngerð og bóka- skreytingar lögðust ekki af við tilkomu prent- unar á 15. öld en þó var minna um að bækur væru skreyttar en áður. Sumir velgerðarmenn handrita voru lítt hrifnir af prentuðum bókum og voru gömul handrit afrituð áfram á ítalíu, Þýskalandi og á Spáni, allt fram undir 1600 en eftir það varð algjör hnignun. Siðaskipti urðu einnig á þessu tímabili og þar var öllu prjáli hafnað. Fágun og fegurð miðaldabókaskreyt- inga hvarf, þekkingu og færni var ekki haldið við, myndir urðu frumstæðar og grófar og hef- ur Heynes-bók m.a. verið nefnd þar sem dæmi. Endurvakning á hinum fornu bókaskreyting- um tengist íslensku fornsögunum á sérstæðan hátt. Vakningin er þökkuð William Morris og ,^rt and Craff'-hreyfingu í Bretlandi á síðari hluta síðustu aldar. William Morris var margt í senn: skáld, hönnuður, bókaskreytingamaður og hvatamaður um varðveislu gamalla bygg- inga á Bretlandi o.fl. Morris kom til íslands ár- ið 1871 og aftur árið 1873 og hreifst mjög af ís- lenskum fornritum. Hann þýddi Völsungasögu og sögur í bókaflokki sem nefndur var „The Saga Library", þar á meðal Sögu af Hænsna- Þóri, ásamt Eiríki Magnússyni. Upphafsstafi í sögunni skreytti hann síðan með whitevine-stíl endurreisnartímans. Það var þó ekki fyrr en á þessari öld að mönnum tókst að ná góðum tök- um á myndlýsingatækni miðalda á ný eftir langt hnignunartimabil. Þessi list hefur nú ver- ið endurvakin og er henni haldið við, m.a. við gerð á skjaldarmerkjum, ættaskrám og áletr- un bóka. Kálfskinn eru enn verkuð að fornum hætti og eru þau jafnverðmæt og fyrr á öldum. Þau eru nú notuð í mikilvæg skjöl og áritaðar viðurkenningar. Heimildir; l.LaroussseEncylopediaofByzantineMedievaiArt. 2. Illuminated Manuacript, John Bradly, Bracken Books London. 3. The Art of Illuminated Letters, Patricia Seligman, Headline Book Publishing. 4. Collier's Encylopedia. 5. Icelandic Sagas, Eddas and Art, Björn Th. Björnsson, The Piebody Morgan Library. 6. Kirkja og kirkjuskrúð, Lýsingar í íslenskum handritum, Guðbjörg Kristjánsdóttir. 7. Britannica.com. Höfundurinn er lausamaður í blaðamennsku. 22 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS - MENNING/LISTIR 23. DESEMBER 2000 4

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.