Morgunblaðið - 09.11.2001, Síða 30

MYNDIR, sem teknarvoru um borð í tveimuríslenskum fiskiskipum áÍslandsmiðum og sýnd-
ar voru í Sjónvarpinu í gærkvöld,
sýna stórfellt brottkast á fiski. Um
er að ræða kvótalitla báta og var í
báðum tilfellum um 30% af heildar-
afla veiðiferðanna hent aftur í hafið.
Á öðru myndbandinu sést að öll-
um fiski undir ákveðinni stærð, að
því er virðist 45–50 sentimetrum og
jafnvel stærri, er umsvifalaust og
kerfisbundið hent aftur í hafið,
þ.e.a.s. 2,5–3 kílóa fiski. Búnaði í
skipinu er þannig fyrir komið að
fiski, sem ekki er talinn æskilegur,
er kastað á færiband um leið og
hann kemur um borð sem flytur
hann að lúgu á síðu skipsins og bein-
ustu leið út í sjó, annaðhvort dauðum
eða við það að drepast. Afli skipsins
eftir tveggja daga veiðiferð var um
60 tonn en aðeins komu rúm 40 tonn
að landi. Afganginum var kastað fyr-
ir borð.
Magnúsi Þór Hafsteinssyni,
fréttamanni, var ásamt myndatöku-
manni boðið í veiðiferðir með um-
ræddum skipum, að hans sögn
vegna þess að sjómennirnir segjast
nauðbeygðir til að brjóta lög en of-
bjóði hinsvegar að þurfa að ganga á
slíkan hátt um auðlindina. Báðir bát-
arnir sem um ræðir þurfa að leigja
til sín aflaheimildir á markaði, annar
þeirra er að sögn Magnúsar nánast
alveg kvótalaus en hinn hafi yfir
töluverðum aflaheimildum að ráða
en hafi þegar veitt þær og þurfi því
að stóla á leigumarkaðinn það sem
eftir lifir fiskveiðiársins.
Magnús segir að eftir því sem
aflabrögðin batni þá hækki sjó-
mennirnir þau mörk sem þeir miða
brottkastið við, það er fari að henda
enn stærri fiski. Hann segir að sjó-
mennirnir líti svo á að þeir séu nauð-
beygðir til þess að henda afla fyrir
borð. Þeir þurfi að fá sem besta nýt-
ingu út úr leigukvótanum og hirði
þar af leiðandi aðeins stærsta fisk-
inn. Brottkastið sé hinsvegar mis-
mikið eftir aflabrögðum. Þegar lítið
fiskist sé litlu hent en brottkastið
aukist síðan með batnandi afla.
„Þegar aflabrögð eru góð þarf út-
gerðin að leigja til sín aflaheimildir
og þá hefst brottkastið fyrir alvöru,
því sjómennirnir eru að reyna að há-
marka tekjur sínar af þeim kvóta
sem þeir þurfa að leigja og hafa til
umráða. Þeir reyna að fá sem mest
af stórum þorski enda fæst hæsta
verðið fyrir hann. Brottkastið ræðst
af eftirspurn eftir fiski og þar af leið-
andi fiskverði á mörkuðunum hverju
sinni. Eins af verði á leigukvóta og
hvort yfirhöfuð er hægt að fá leigðan
kvóta í tilteknum tegundum. Það er
til að mynda mjög erfitt að fá leigðan
ýsukvóta þessa dagana. Það veldur
því að sjómenn henda ýsunni.“
Ótal vísbendingar um brottkast
á undanförnum árum
„Ástæðan fyrir því að við tókum
þessar myndir er í raun og veru sú
að á undanförnum árum hafa komið
fram ótal vísbendingar um að brott-
kast sé stundað í stórum stíl á Ís-
landsmiðum. Sjómenn hafa komið
fram á fundum og sagt að þeir hendi
fiski. Það var gerð umfangsmikil
skoðanakönnun síðastliðið vor meðal
sjómanna sem gaf til kynna umtals-
vert brottkast. Fiskistofa gerði
könnun á brottkasti á síðasta ári
sem var mikið fjallað um í fjölmiðl-
um en þar komu fram sterkar vís-
bendingar um mikið brottkast. Í ít-
arlegri úttekt Morgunblaðsins árið
1995 kom einnig fram að brottkast
væri stundað í stórum stíl á Íslands-
miðum. Einnig í könnun Kristins
Péturssonar, fiskverkanda á Bakka-
firði, frá árinu 1990. Það hlaut að
koma að því fyrr eða síðar að brott-
kastið yrði myndað á einn eða annan
hátt.
Við fengum að mynda brottkastið
gegn því skilyrði að ekki kæmi fram
um hvaða báta eða sjómenn væri að
ræða. Sjómennirnir vildu ekki koma
fram undir nafni eða í viðtal en vilja
engu að síður að almenningur viti við
hvaða raunveruleika þeir búa. Þeir
vilja að kerfinu verði breytt. Þeir
gera sér grein fyrir skaðsemi brott-
kasts og að þeir grafa undir eigin af-
komu með þessari hegðun. Þeir telja
sig hinsvegar ekki eiga neinna kosta
völ, því þeir þurfi að sjá fyrir sínum
fjölskyldum og standa við sínar
skuldbindingar.“
Ekki sett á svið
Magnús þvertekur fyrir að brott-
kastið hafi verið sett á svið. „Ef
skoðaðar eru landanir bátanna að
undanförnu, þá kemur í ljós að afla-
samsetning þeirra hefur verið mjög
óeðlileg. Annar þeirra landar ein-
göngu þorski og hinn aðeins þorski
og ýsu. Þegar ég átti þess kost að
fara um borð í annan bátinn í haust
til að mynda þá voru aflabrögð mjög
dræm og skipstjórinn sagði að þá
væri brottkastið óverulegt. Ef sjó-
mennirnir hefðu viljað setja brott-
kastið á svið hefðu þeir leikandi átt
þess kost að sigla með mig á svæði
þar sem mikið er um smáfisk og
hent honum jafnóðum. Núna hins-
vegar voru aflabrögð mjög góð og
brottkastið því verulegt. Ef mikið
var um smáfisk í aflanum og þar af
leiðandi mikið brottkast v
önnur svæði þar sem síður
smáfiski. Þannig var heg
mannanna mjög trúverðug
enga ástæðu til að ætla að
sett brottkastið á svið,“ seg
ús.
Staðfesting á þv
sem kannanir hafa
Árni M. Mathiesen sjáv
ráðherra segir að þótt u
myndir sýni ljót og fork
vinnubrögð, séu þær aðeins
ing á því sem athuganir r
isins og Fiskistofu hafi á
fram á. Hann segir að á
hafi verið farið í ýmsar að
að sporna við brottkasti, ge
verið þrjár lagabreyting
tengist málinu, ein sé í umr
þingi og sú fimmta í me
þingflokkunum. Þá hafi fjö
litsmanna verið þrefald
sýnatökum fjölgað til mun
aðgerðir hafi að því er virð
Sjónvarpsmyndir sýna umfangsmikið
Í veiðiferð annars bátsins var 30% af he
Í öðru skipanna er fisk
móttö
„Nauðbe
henda a
Sláandi myndir af stór-
felldu brottkasti á fiski,
sem sýndar voru í Sjón-
varpinu í gærkvöld,
hafa vakið hörð við-
brögð. Enn sem fyrr
eru þó skiptar skoðanir
um umfang og ástæður
brottkastsins en ljóst
þykir að þess gætir
hvað mest hjá kvóta-
litlum skipum sem
þurfa að leigja til sín
veiðiheimildir á mark-
aði á háu verði.
30 FÖSTUDAGUR 9. NÓVEMBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
Hallgrímur B. Geirsson.
Styrmir Gunnarsson.
Framkvæmdastjóri:
Ritstjóri:
STOFNAÐ 1913
Útgefandi: Árvakur hf., Reykjavík.
Aðstoðarritstjórar:
Karl Blöndal, Ólafur Þ. Stephensen.
Fréttaritstjóri:
Björn Vignir Sigurpálsson.
BROTTKAST
VAXTALÆKKUN
Seðlabanki Íslands lækkaði stýri-vexti sína í gær um 0,8 pró-sentustig og verða þeir 10,1%
sem svarar til 6,5% raunvaxta. Rök
bankans fyrir vaxtalækkun nú eru
þau, að sögn Birgis Ísl. Gunnarsson-
ar, formanns bankastjórnar, að þensl-
an í efnahagslífinu sé að minnka og
því eðlilegt að stíga þetta skref.
Það eru ekki ný tíðindi fyrir þá, sem
starfa í atvinnulífinu, að þensla sé að
minnka. Allt þetta ár hefur forsvars-
mönnum einkafyrirtækja verið ljóst,
að samdráttarskeið væri hafið eða
a.m.k. erfið aðlögun að eðlilegra
ástandi en ríkti þegar góðærið var
mest og komið úr böndum.
Þennan veruleika hafa forsvars-
menn Seðlabankans ekki viljað viður-
kenna fyrr en nú og er það út af fyrir
sig umhugsunarefni hvers vegna
veruleikinn í efnahagslífi okkar hefur
litið allt öðruvísi út í augum Seðla-
bankans en þeirra, sem takast á við
hinn harða veruleika atvinnulífsins í
daglegum störfum sínum.
Með vaxtalækkun Seðlabankans
nú, sem væntanlega mun leiða til
vaxtalækkunar hjá viðskiptabönkum
og sparisjóðum þegar í stað ef marka
má ummæli Halldórs V. Kristjánsson-
ar, bankastjóra Landsbanka Íslands,
í viðtali við Morgunblaðið á Netinu
strax í gær í kjölfar yfirlýsingar
Seðlabankans, verða þessir aðilar
meira samstiga en áður og er það vel.
Seðlabankinn er nú farinn að ganga
í takt við seðlabanka í nærliggjandi
ríkjum. Skammt er síðan enn ein
vaxtalækkun var tilkynnt í Banda-
ríkjunum. Í gær lækkaði evrópski
Seðlabankinn vexti um 50 punkta. Hið
sama gerði Englandsbanki.
Í atvinnulífinu fagna menn vaxta-
lækkun Seðlabankans nú ekki sízt
vegna þess, að gert verður ráð fyrir
að henni verði haldið áfram í áföng-
um. Það er auðvitað öllum ljóst, að
vaxtastigið á Íslandi er orðið svo hátt,
að hvorki atvinnulíf né heimili geta
staðið undir slíkum vöxtum.
Seðlabankinn áætlar að verðbólga
frá upphafi til loka þessa árs verði
8,5% en 4% á næsta ári og verði komin
í viðunandi horf á árinu 2003. Stór-
aukin verðbólga á þessu ári hefur ver-
ið heimilum og atvinnufyrirtækjum
þungbær. Þess vegna munu líkur á
stórminnkandi verðbólgu á næsta ári
auka mönnum bjartsýni.
Vaxtalækkun Seðlabankans nú og
vonandi á næstu vikum og mánuðum
mun ekki hafa afgerandi áhrif á þróun
efnahags- og atvinnulífs nema á nokk-
uð löngum tíma. En nú blasa við að-
kallandi vandamál og þar er alvarleg-
ast hættan á því, að verka-
lýðshreyfingin telji sig neydda til að
segja upp kjarasamningum snemma á
næsta ári. Til þess má ekki koma.
Á vefriti fjármálaráðuneytisins
sagði í gær, að ríkið væri ekki lengur
allsherjar bjargvættur í efnahags-
þrengingum og það er rétt. Hins veg-
ar getur fjárveitingavaldið, Alþingi
sjálft, haft mikið um það að segja,
hvernig útgjöld ríkissjóðs þróazt. Al-
þingi tekur þær ákvarðanir. Nú þegar
Seðlabankinn hefur hafið vaxtalækk-
un og heldur væntanlega áfram á
þeirri braut má gera ráð fyrir að at-
hyglin beinist mjög að fjárlagafrum-
varpi næsta árs. Það er útbreidd
skoðun í atvinnulífi landsmanna, að
það sé höfuðnauðsyn að Alþingi dragi
mun meira úr aukningu ríkisútgjalda
en gert er ráð fyrir í fjárlagafrum-
varpinu eins og það liggur fyrir. Það
sama á við um fjárhagsáætlanir sveit-
arfélaga.
Fyrirtækin og heimilin hafa dregið
úr útgjöldum sínum á þessu ári til
þess að mæta aðlögun að breyttum
aðstæðum í efnahagsmálum. Það
verður að gera þá kröfu til Alþingis og
sveitarstjórna að hinir kjörnu fulltrú-
ar þjóðarinnar geri það sama. Það á
ekki að verða alþingismönnum til
framdráttar, að þeir hafi tryggt fé á
fjárlögum til aukinna útgjalda. Það á
þvert á móti að líta á það sem lofsvert
framtak að þeir skeri niður kostnað.
Ríkissjónvarpið sýndi í gærkvöldimyndir, sem teknar voru af
brottkasti afla við veiðar fiskiskipa.
Flestir sem sáu þessar myndir munu
vera sammála um, að það hafi verið
beinlínis ógeðslegt að fylgjast með
þessu athæfi. Ljóst er að myndirnar
hafa náðst vegna þess, að þeir útgerð-
armenn og sjómenn, sem hlut eiga að
máli hafa talið það henta hagsmunum
sínum að þjóðin fengi að kynnast
veruleikanum í þessum efnum.
Sögusagnir um mikið brottkast
hafa verið á ferðinni í mörg ár. Fyrir
nokkrum árum birti Morgunblaðið
mikinn greinaflokk um brottkast.
Eina leiðin til þess að vinna þær
greinar var að lofa sjómönnunum,
sem veittu blaðinu upplýsingar, nafn-
leynd vegna þess, að ella töldu þeir að
brottrekstur úr skipsrúmi vofði yfir
þeim. Útgerðarmenn tóku birtingu
þessa greinaflokks illa og létu hörð
orð falla í garð blaðsins á þeim tíma.
Ef marka má þær umræður, sem
fram fóru í sjónvarpssal í gærkvöldi á
milli sjávarútvegsráðherra og full-
trúa útgerðarmanna og sjómanna, má
ætla að allir þessir aðilar viðurkenni
nú, að brottkast sé verulegt vandamál.
Nú er auðvitað ljóst, að þótt brott-
kast sé stundað eru það ekki allir út-
gerðarmenn og sjómenn, sem eru sek-
ir um slíkt framferði. Sumir í þeim
hópi leggja metnað sinn í að eiga þar
engan hlut að máli. Aðrir vilja virða
lögin en enn aðrir fara sínu fram, eins
og umræddar myndir sýndu.
Það er ekki hægt að horfa fram hjá
því, að fiskveiðistjórnarkerfið ýtir
undir brottkast. Árni M. Mathiesen
sjávarútvegsráðherra hefur beitt sér
fyrir ákveðnum ráðstöfunum til þess
að draga úr brottkasti. Vafalaust
verður að stíga stærri skref í þeim
efnum. Eitt er ljóst: við Íslendingar
getum ekki látið slíka umgengni við-
gangast. Eigandi auðlindarinnar, ís-
lenzka þjóðin, getur ekki þolað það, að
einhverjir úr hópi þeirra, sem nýta
auðlindina, hagi sér með þessum
hætti. Það verður markvisst að vinna
að því að útrýma brottkasti, bæði með
nauðsynlegum lagfæringum á fisk-
veiðistjórnarkerfinu og með hörðu að-
haldi löggæzluaðila.