Morgunblaðið - 09.11.2001, Page 37

UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 9. NÓVEMBER 2001 37
LIÐNIR eru þrír mánuðir frá
tímamótaúrskurði Skipulagsstofn-
unar um Kárahnjúkavirkjun. Frá
1. ágúst hefur atburðarásin verið
hröð og erfitt að vega og meta að-
stæður hverju sinni – jafnvel fyrir
þá sem vel til þekkja.
Við óvæntar kringumstæður
kemur jafnan í ljós hverjir standa
undir ábyrgð í lýðræðisríki og
hverjir bregðast; hverjir skara
fram úr og hverjir ekki; hverjir
búa yfir stjórnvisku og hyggjuviti
og hverjir verða vanstilltir; hverjir
reynast hetjur og sameiningartákn
og hverjir sundra eða hlaupast
undan merkjum.
Úrskurður Skipulagsstofnunar
1. ágúst tók mið af varúðarregl-
unni sem íslensk stjórnvöld hafa
skuldbundið sig til að fylgja með
undirritun alþjóðlegra sáttmála og
lögfest með EES-samningum.
Hann gekk hins vegar í berhögg
við virkjanastefnu þeirra og við-
brögðin staðfestu að úrskurðurinn
þótti ógn við valdið, þeirra Vald.
Þessi viðbrögð gerðu sáttatal
ráðamanna um nýtingu náttúru-
auðlinda að gaspri einu. Lög urðu
þá eins og oftar hvimleið forms-
atriði og þeir vógu að fagmennsku
og heilindum starfsmanna Skipu-
lagsstofnunar – lögbundna bremsu
á ofvirka stjórnmálamenn varð að
taka úr sambandi. Einsdæmi var
þó hugleysi Sivjar Friðleifsdóttur
sem tók virkan þátt í aðförinni
með því að neita að verja heiður
undirmanna sinna.
Ráðamenn brugðust ekki við
einhverjum kontór út í bæ heldur
mati fagstofnunar á náttúrufræði-
legum niðurstöðum vísindamanna,
svo og félags- og efnahagslegri út-
tekt á stærstu framkvæmd og
mestu náttúruröskun Íslandssög-
unnar sem fyrirhuguð er. Varkárni
Skipulagsstofnunar verður líka að
skoðast í ljósi drembilegra yfirlýs-
inga Landsvirkjunar um gæði
matsskýrslunnar sem reyndist
meira gort og glanspappír en gæði
– og ekki við náttúrufræðinga að
sakast.
Einföld niðurstaða úrskurðarins
var fyrst og fremst sú að umhverf-
isáhrif Kárahnjúkavirkjunar væru
of alvarleg til að réttlæta fram-
kvæmdina. Náttúru- og vistfræði-
leg rök hníga öll í sömu átt og
engar nýjar viðbótarupplýsingar
koma til með að breyta neinu í
þeim efnum. Vandaðar rannsóknir
munu færa okkur ennþá víðtækari
vitneskju um mikilvægi vistkerf-
isins og hrikaleg áhrif Kára-
hnjúkavirkjunar.
Úrskurðurinn var afar mikil-
vægur fyrir náttúruvernd á Íslandi
því þarna lá prófsteinn samkvæmt
nýlegum lögum á viðhorf þing-
manna til náttúrunnar og um-
hyggju fyrir henni; umfangsmikil,
óafturkræf náttúruspjöll voru var-
naglinn sem þeir höfðu samþykkt
að koma í veg fyrir.
Vel við unandi?
Viðbrögð oddvita
ríkisstjórnarinnar
endurspegla viðhorf
þeirra gagnvart nátt-
úru, lýðræði og þjóð
vegna þess að náttúr-
an er okkar helsta
auðlind í nútíð og
framtíð en virkjun er
í besta falli viðsjáll
skammtímagróði.
Báða oddvitana hefur
stórlega skort hug-
rekki og framsýni til
að meta náttúru-
verðmæti að verð-
leikum og stefna
þeirra nú markast af
heift og yfirgangi, níði og atvinnu-
rógi. Tilgangurinn er sá að hræða
embættismenn Skipulagsstofnun-
ar, Landgræðslu og Náttúruvernd-
ar ríkisins og fleiri stofnana til
hlýðni og að hóta öðrum sem láta
uppi sjálfstæða skoðun.
Atferlið er ofsafengið eins og
hjá baráttumanni Landsvirkjunar
á Austurlandi sem fékk lof í lófa á
landsfundi Sjálfstæðisflokksins
fyrir að níða skóinn af Ólafi F.
Magnússyni borgarfulltrúa.
Í stefnuræðu sinni í haust full-
yrti forsætisráðherra að fórnar-
kostnaður við Kárahnjúkavirkjun
væri vel við unandi og út frá efna-
hag og öðrum forsendum sé virkj-
unin góður kostur. Nú renna á
mann nokkrar grímur. Hafi for-
sætisráðherra lesið úrskurð Skipu-
lagsstofnunar eins og hann gumar
af, man hann þá ekki hvað stendur
í skýrslunni? Er hann ólæs á nátt-
úruauð eða les hann með gagnaug-
unum?
Forsætisráðherra Íslands huns-
ar vistfræði og dýrmæta vitneskju
um náttúru landsins, sjálfan gang-
ráðinn – og hann færir engin rök
fyrir máli sínu. Það er vont kex
eins og gamall vinur
minn af Ströndum seg-
ir.
Er þá ekki eðlilegt
að spurt sé: Eru alvar-
legustu náttúruspjöll
Íslandssögunnar vel
við unandi? Er það
góður kostur að eyði-
leggja ferðamanna-
land, uppsprettu að
þekkingarbanka og
hefja uppblástur á
hundruðum ferkíló-
metra á Vesturöræf-
um, að þurrka eða
sökkva á annað hundr-
að fossum og ræna
landið ægifegurð? Er
vel við unandi að trufla dýralíf og
rugla vatnafari sem hefur áhrif
langt út í sjó? Er það góður kostur
fyrir forsætisráðherra landsins að
standa fyrir eyðileggingu á forn-
minjafjársjóði sem er friðlýstur
með lögum; að hækka grunnvatns-
stöðu neðst á Héraði með ör-
lagaríkum afleiðingum fyrir gróð-
urfar, fuglalíf og búsetu fólks; að
eyðileggja friðland og náttúru-
djásn?
Þjóðgarð, ekki virkjun!
Íslendingar bera ábyrgð. Þeir
eru umsjónarmenn villtra öræfa og
vistkerfis á landi og í sjó. Lang-
tímamarkmið ætti að vera að
vernda þessi auðæfi sem færa okk-
ur lifibrauð og lífsgæði dag hvern.
Skammtímasjónarmiðið lýsir sér
hins vegar í því að sóa auðlind eins
og Kárahnjúkavirkjun mundi gera,
en virkjuninni má líkja við það
háttarlag þegar togarasjómenn
henda út keðjum og járnbitum til
þess að slétta sjávarbotn, nátt-
úruleg verndarsvæði lífvera, til að
moka upp fiski – um stundarsakir.
Hernaður stjórnvalda gegn nátt-
úru landsins hefur aldrei verið
ofsafengnari og heimskulegri.
Engin ríkisstjórn hefur til þessa
verið jafnfjandsamleg íslenskri
náttúru og sú sem nú situr. Hafa
þó fáar verið henni vinsamlegar.
Við verðum að hugsa málið upp
á nýtt. Íslensku öræfin eiga að
vera hluti af stórkostlegum þjóð-
garði jarðarbúa – undir formerkj-
um elds og íss. Vistkerfið er und-
irstaða lífs í landinu og þjóðgarður
verndar það og um leið auðlindir
og lífsgæði til frambúðar. Atvinnu-
mál innan þjóðgarðs norðan
Vatnajökuls fara eftir gæðum hans
og felast í óspilltri villináttúru –
ekki mannvirkjum.
Þess vegna er nauðsynlegt að
meta arðsemi þjóðgarðs og
óspilltra öræfa með opnum hug og
um það ættu allir sanngjarnir
menn að geta sameinast.
Eina risavirkjunin til viðbótar
sem á að rísa er virkjun mannauðs
og þekkingar, virðingar fyrir um-
hverfi og fegurð þess. Við ættum
að standa vörð um lífsgæði og feg-
urð íslenskrar náttúru – í stað só-
unar – við ættum að sættast og
stofna þjóðgarð elds og íss í veldi
Vatnajökuls.
Önnur sátt er ekki lengur til.
Vont kex!
Guðmundur Páll
Ólafsson
Náttúruvernd
Íslensku öræfin, segir
Guðmundur Páll
Ólafsson, eiga að vera
hluti af stórkostlegum
þjóðgarði jarðarbúa.
Höfundur er rithöfundur.
KVEN-
SÍÐBUXUR
3 SKÁLMALENGDIR
Bláu húsin við Fákafen.
Sími 553 0100.
Opið virka daga 10-18,
laugardaga 10-16.