Morgunblaðið - 01.10.2003, Page 27

Morgunblaðið - 01.10.2003, Page 27
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 1. OKTÓBER 2003 27 séu einvörðungu til afnota á sal safnsins, undir eftirliti, en að ljósritun gagna sé þó líka heimil, svo framarlega sem slíkt sé ekki talið skaða gögnin. „Það gilda sömu reglur hjá okkur og yfirleitt í skjalasöfnum úti í heimi. Fólk getur tekið ljósrit og tekið með með sér heim ef það vill.“ Sigrún Klara tekur þó undir með Ögmundi um mikilvægi höfund- arréttarins, og að hann beri ætíð að virða. Gögn ekki fullskráð fyrir útlán Aðspurð segir Sigrún Klara að aldrei hafi komið til tals að fullskrá þurfi gögn áður en þau eru lánuð út. „Það held ég að sé yfirleitt ekki gert. Handritadeild greinir ekki efn- ið, hún á bara að gera það aðgengilegt fyrir vísindamenn. Í grunnskráningunni eru sendibréf til dæmis flokkuð í ákveðinn fjölda bréfa frá ákveðnu tímabili, án þess að sagt sé frá hverjum þau eru og án dagsetninga. Eins er þegar um mikið magn af dagbókum og veðurfarslýsingum og þess háttar efni er að ræða. Yfirleitt erum við eingöngu að vinna þessa grunnskráningu til þess að efnið sé sæmilega aðgengilegt. Okkur þykir dýrmætt að fá þessi gögn, og viljum fyrir alla muni að þau skemmist ekki. Ef fólk er við- kvæmt fyrir því að þau séu skoðuð, þá eru þau ekki opnuð fyrr en leyfi er veitt. Þetta er dýrmætt efni og mikilvægur hluti af íslenskum menningararfi.“ Takmarkanir á aðgangi ofnotaðar Fræðimenn hafa augljósan hag af því að einkaskjalasöfn séu þeim aðgengileg til hvers konar rannsókna. Á síðustu árum hafa einsögurannsóknir færst mjög í vöxt, en þær byggjast að miklu leyti á aðgangi að einkaskjalasöfnum, sendibréfum, dagbókum og slíku efni og rannsóknum á lífi einstaklinga. Sverrir Jakobsson sagnfræðingur segir þýðingu einka- skjalasafna geta verið mjög mikla fyrir fræðimenn og nefnir almennt dæmi um stærra samhengi: „Í samfélögum þar sem opinber skjalasöfn eru lokaðri en þau þyrftu að vera, þá skiptir máli fyrir fræðimenn að geta leitað í einka- skjalasöfn.“ Hann segir það enga spurningu að rétthafar einkaskjalasafna sem vistuð eru á opinberum söfnum hafi rétt til að takmarka aðgang að þeim. „Hins vegar er það oft óráðlegt og að mínu mati ofnotað. Hvers vegna er fólk að gefa skjöl sem eru svo viðkvæm að enginn má lesa þau? Það má auðvitað hugsa sér að ákveðin mál geti verið við- kvæm í dag, en ekki síðarmeir. Almennt finnst mér þetta þó ofnotað og fólk of taugaveiklað um að einhverjir sjái þessi gögn. Opinber söfn eiga ekki að vera geymslustaður fyrir gögn sem eiga best heima heima hjá fólki.“ Það þekkist vel erlendis, að sögn Sverris, að fræðimenn séu fengnir til að ganga frá einkasöfnum frægra einstak- linga, og að þeir skrifi þá um leið ævisögu viðkomandi. „En hvaða faglega aðhald hefur slíkur fræðimaður, þegar eng- inn getur staðfest skrif hans? Fyrir fræðilega umræðu er best að hún sé grundvölluð á gögnum sem eru aðgengileg öllum. Það er kjarni málsins út frá sjónarhóli sagnfræð- ings. Ég held að misnotkun á einkaskjalasöfnum sé ekki al- geng, en augljóst að ef lokað safn er misnotað er engin leið að ganga úr skugga um það. Það er gallinn við lokuð söfn. Almennt held ég að fræðimenn sækist ekki eftir því að hafa einkarétt á lokuðum söfnum og það er sjaldan þeim í hag.“ Höfundarlög banna ekki aðgang Hannes Hólmsteinn Gissurarson prófessor, sem vinnur að ritun ævisögu Halldórs Laxness, segist ósammála því að aðstandendur einkaskjalasafna sem vistuð eru á op- inberum söfnum geti heft aðgang að þeim. „Það er mis- skilningur að hægt sé að beita höfundarréttarlögunum til að takmarka aðgang að slíkum söfnum. Ég hef rætt þetta við lögfræðinga og spurt hvaða heimild sé í lögum til að takmarka aðgang að skjölum í opinberum stofnunum. Það er ekki hægt að benda á höfundarréttarlögin vegna þess að þau kveða einungis á um það hvernig nýta megi efni sem er undirorpið höfundarrétti. Það er ekki hægt að sækja neina heimild í þau til að takmarka aðganginn. Það þarf líka að taka það fram að gögn Halldórs Laxness voru gefin þjóð- inni við hátíðlega athöfn kvaðalaust, og sérstaklega tekið fram að í þeim væru engin leyndarmál. Ég tel að Lands- bókasafnið megi ekki meina mér að lesa þau og að það skorti lagaheimild til að takmarka aðgang að skjölum sem hafa verið afhent kvaðalaust.“ Hannes Hólmsteinn segir lokun á einkaskjalasafni Lax- ness sáralítil ef nokkur áhrif hafa á sína vinnu, enda hafi hann verið búinn að rannsaka bréfasafn skáldsins vel und- anfarin tvö ár. „Þetta er eitt af mörgum bréfasöfnum sem ég hef kannað og það var mjög fróðlegt. Lestur þess auð- veldaði mér skilning á höfundinum og hjálpaði mér við bókarskrifin. Bókin verður betri fyrir vikið. Ef einhver spyr hvort ég megi vitna í það, þá segi ég: Það er eitthvað undarlegt ef ekki má vitna í Halldór Laxness, hann er þjóðskáldið okkar.“ Oft mjög girnilegar heimildir Guðmundur Hálfdánarson prófessor segir mikilvægt að eigendur höfundarréttar að einkaskjalasöfnum hafi rétt til að takmarka að þeim aðgang, þótt ákjósanlegast sé að að- gangur að þeim sé opinn. „Í slíkum söfnum eru oft heim- ildir um persónulega hagi fólks og skoðanir, – efni sem ekki er að finna annars staðar. Það er gríðarlega mik- ilvægt að fræðimenn geti skyggnst þannig bak við tjöldin, – þetta eru oft mjög girnilegar heimildir. Það er auðvitað alltaf best að hafa óheftan aðgang að öllu slíku og að menn standi og falli með eigin skrifum. En um leið og komið er að persónulegum gögnum um einstaklinga sem standa nærri fólki sem er á lífi er eðlilegt að því sé ekki sama hverjir skoða gögnin. Það getur maður skilið og haft sam- úð með fólki undir slíkum kringumstæðum. Þótt um sé að ræða þekkt fólk, þá á það rétt til síns einkalífs eins og aðr- ir. Ég held að það yrði mjög miður ef rétturinn til takmörk- unar væri ekki fyrir hendi, það myndi þýða það að slík gögn skiluðu sér síður í opinbera vörslu og þeim yrði frek- ar hent. Þá er betra að takmarka aðgang um einhvern tíma, – það kemur að því að gögnin verða aðgengileg.“ þeirra var ekki lokið. „Núna er kvöðin um aðgang orðin mjög mikil, og það verður að segjast eins og er að það hefur verið slakað á kröfun- um. En auðvitað má segja að allt efni sem ekki er frá- gengið og skráð eigi að vera lokað. Við höfum byrjað á því að grófflokka efnið til að gera það aðgengilegra, ein- faldlega vegna þess að við höfum engan frið. Ekki vilj- um við tálma rannsóknir fræðimanna.“ Um eftirtökur og ljósrit- anir segir Ögmundur að safnið vilji að viðkomandi óski leyfis aðstandenda fyr- ir slíku. „Við höfum verið frekar opin fyrir þessu með kvaðalaust efni, en bendum alltaf á það að höfundarrétt- urinn er bundinn í lög, og að efnið má ekki nota án leyf- is.“ Ögmundur segir að Landsbókasafnið hafi fyrst og fremst kappkostað að virða þær reglur sem hver og einn hefur sett, þegar einkasöfn eru afhent. Mik- ilsvert sé að slík gögn kom- ist í opinbera varðveislu, og hvað sem kvöðum líði muni slík söfn á endanum opnast fræðimönnum og almenn- ingi. „Einkaskjalasöfn eru okkur mikils virði, og eru bókstaflega lykillinn að mannlífinu. Þau vekja meiri athygli ef þekktar persónur eiga í hlut, en á síðari tímum hafa einsögurannsóknir orð- ið æ mikilvægari. Það hefði líka orðið lítið úr Ljósvíkingnum hans Laxness ef hann hefði ekki getað lagst í dagbækur Magnúsar Hj. Magn- ússonar. Þannig eru þessi söfn mannlífið sjálft.“ Mannekla tefur skráningu gagna Eins og fram kom í máli Ögmundar Helgasonar eru samningar um varðveislu einkaskjalasafna á handritadeild Landsbókasafns misjafnir, og ráðast af þeim skilyrðum sem rétthafar setja. Sigrún Klara Hannesdóttir lands- bókavörður segir Landsbókasafnið þó alltaf mjög fúst að taka við einkaskjalasöfnum. Í langflestum tilvikum séu frjáls afnot leyfð, með það fyrir augum að gögnin nýtist fræðimönnum til rannsókna. Ef fólk vilji að aðgangur að slíkum söfnum sé lokaður komi það yfirleitt fram strax, um leið og gögnin eru afhent. „Við reynum að búa eins vel um efnið og við getum. Bréfasöfn eru flokkuð, raðað upp í tímaröð og skráð frá hverjum bréfið er, og dagsetning, en ekki innihald. Ef engar hömlur eru á þessu efni er aðgang- ur að því heimill strax, um leið og efnið er komið til okkar, en við reynum eins og við höfum mannafla til að raða því upp áður. Við erum á eftir með skráningu vegna þess hve mikið efni okkur hefur borist, og vegna þess að við höfum ekki nógan mannafla til að skrá. Ef sagnfræðingur vill skoða ákveðin gögn getur hann fengið að gera það, svo framarlega sem búið er að raða þeim upp, þótt ekki sé búið að skrá þau.“ Sigrún Klara segir þó að gögn af þessu tagi um tíma, en einn- að farga, en ekki erið lokaður, þótt einkasöfn eru lok- um að veita ein- söfnum sem áður þess verið ýmsar. ku safni hafi verið og höfundar hafi höfundar safnins m sem sæktu um rit lifandi skálda kasafns, og þau sem þau kjósa. gangs rmikið að vöxtum adeildin ekki haft áningu þess. „Við gera það aðgengi- komlega raðað og i verið léð máls á meðan skráningu Morgunblaðið/Árni Sæberg gir einkaskjalasöfn mikils virði fyrir safnið, þau séu lykillinn að mannlífinu. étturinn til é fyrir hendi Sverrir Jakobsson sagnfræðingur. ólmsteinn on prófessor. Morgunblaðið/Ásdís ndritadeildar, og Sigrún Klara Hannesdóttir kasafni Siguringa E. Hjörleifssonar tónskálds agnfræði við Háskóla Íslands hent Landsbókasafni án kvaða begga@mbl.is MORGUNBLAÐIÐ leitaði upplýsinga hjá dr. Chris Fletcher, safnverði í handritadeild British Library, eða bresku þjóðarbókhlöðunnar, um hvaða reglur væru í gildi þar um varðveislu og að- gang að persónulegum skjalasöfnum sem safninu áskotnast til varðveislu. Fletcher sagði ljóst að safnið veldi mjög vel það sem það tæki við en varðveitti til að mynda bréfa- og skjalasöfn ein- staklinga sem hefðu þýðingu í samfélaginu, svo sem skálda, vísindamanna, stjórnmálamanna og fleiri. Hann segir jafnframt ljóst að breska þjóðar- bókhlaðan taki aldrei við neinu bréfa- eða skjala- safni án þess að vera búin að kynna sér til hlítar hvað er í safninu. „Við tökum ekki við hlutum sem við þekkjum ekki af eigin raun. Áður en söfn af þessu tagi eru tekin inn í stofnunina förum við í gegnum þau skjal fyrir skjal og kynnum okkur efni þeirra. Það er grundvallarskilyrði í okkar augum að vita við hverju við erum að taka. Auð- vitað nýtum við okkur það ef einhver skráning hefur verið framkvæmd áður en leitað er til okk- ar, en að öðrum kosti leggjum við í þá vinnu sjálf. Almenna reglan er því sú að aðgengi er leyft að þeim söfnum sem við höfum lokið við að fara vandlega yfir og skrá. Það kemur fyrir að við veit- um aðgang að skjölum sem ekki hafa verið skráð, en sú vinna sem þannig er unnin af hendi er þá hluti þess rannsóknarferlis sem nauðsynlegt er til að koma gögnunum inn á safnið og við myndum þá vita fyrirfram hvert efni þeirra væri.“ Þegar hann er spurður hversu langur tími geti liðið frá því farið er fram á að safnið taki skjöl til varðveislu þangað til safnið veitir aðgang að þeim segir hann það mjög misjafnt. „Það fer allt eftir ástandi skjalanna, því hvort þau hafa verið skráð áður – eðli safnsins í rauninni. En það er ljóst að það tekur alltaf tíma að koma söfnum í það form að þau séu nothæf inni á bókasafninu.“ Skilyrði og kvaðir í lágmarki Fletcher segir að þegar tekið hefur verið við slíkum söfnum inn á safnið á annað borð þá vilji forsvarsmenn þess gefa öllum sem sinna rann- sóknum og geta sannað tilgang sinn á því sviði að- gang að því sem þar er að finna og reyni að hafa það sem minnstum skilyrðum háð. „Sú fram- kvæmd getur þó verið með margvíslegum hætti allt eftir efnum og ástæðum. Það kemur t.d. fyrir að við föllumst á að varðveita skjöl án þess að veittur sé aðgangur að þeim í ákveðinn tíma. Í slíkum tilfellum myndum við þó vilja neita öllum um aðgang, frekar en að mismuna þeim hópi fræðimanna sem telja sig þurfa að rannsaka skjöl- in. Þetta fer þó eftir eðli efnisins hverju sinni og þeim skilmálum sem við teljum okkur þurfa að fara eftir. En það er alveg ljóst að ef við drögum eitthvað ákveðið efni út úr slíkum söfnum þá verð- um við sjálf að vita hvað það er sem við erum að draga út úr þeim.“ Dr. Chris Fletcher segir öllum skjölum sem varðveitt eru á bresku þjóðarbókhlöðunni vera fylgt mjög vandlega eftir. „Þeir sem fá aðgang að þeim þurfa að útskýra og réttlæta rannsókn sína, síðan er eftirlit í lesherbergjum þar sem fólk fær að skoða skjölin. Við kíkjum auðvitað ekki yfir á öxlina á fólki þegar það er að vinna,“ segir Fletch- er, „en við getum rakið lán hvers einasta skjals sem skoðað er og skilin á þeim eru skoðuð í lok hvers einasta vinnudags. Stundum eru þó t.d. mörg bréf bundin saman í eitt bindi og þá er auð- vitað bindið sem heild lánað en ekki einstök bréf. Eftirlitskerfi okkar er mjög skilvirkt og við fylgj- um því mjög vel eftir, en það er auðvitað fyrst og fremst til að tryggja öryggi og varðveislu skjal- anna. Það er eingöngu þess vegna sem við förum fram á það að fólk útskýri forsendur sínar fyrir því að fá að skoða gögnin.“ Fletcher segir safnið iðulega fara fram á með- mæli með þeim sem vilja nota gögn sem þar eru geymd, og jafnframt að sum frumrit sé ekki hægt að fá að skoða. Í þeim tilfellum er fólki gert kleift að sinna rannsóknum sínum með því að skoða míkrófilmur, ljósmyndir, eftirprent, ljósrit eða eitthvað þess háttar. „Við erum rannsóknarbókasafn og er því mikið í mun að veita fólki aðgang að því sem við höfum í okkar fórum. Okkur er þó ekki síður mikið í mun að varðveita til frambúðar það sem við eigum. Okkar hlutverk hér á safninu er að vega þarfir fræðimanna til rannsókna á móti þeirri skyldu okkar að varðveita skjölin til frambúðar,“ segir Chris Fletcher. Tekur tíma að koma skjalasöfn- um í not- hæft form

x

Morgunblaðið

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.