Heimilistíminn - 15.02.1979, Blaðsíða 9

Heimilistíminn - 15.02.1979, Blaðsíða 9
Um miðbik 18. aldar voru ekki til nema furöu ófullkomnir uppdrættir af tslandi, ströndum þess og hafinu umhverfis það. Það voru ekki til nema mjög ófullkomin siglingarkort. Kortin sem notub voru af sjómönnum voru frönsk, hollensk eða ensk yfir noröurhöf og umhverfi lslands. Þessi kort voru aö visu framför frá þvi, þegar fyrst var fario aö gefa út siglinga- kort af norðurhöfum. Ari6 1752 gaf Horrebow Ut uppdrátt af Islandi og var hann allgó6ur mi6a6 vi6 timann. Rantzau greifi gerði lfka uppdrátt af lslandi, og var hann prentaður i Nurnberg i Þýska- landi ári6 1761. Næst kom svo uppdráttur Jóns Eirlks- sonar konferensráðs I Kaupmannahöfn og Schönings ári6 1772, er fylgdi feröabók Eggerts ólafssonar og Bjarna Pálssonar. En i ferðabók ólaviusar er kom út 1780, var uppdráttur af landinu gerður af Jóni Eirfkssyni og Olafi Olafssyni. Þessi kort voru öll fremur ófullkomin, þó að þeim væri talsvert gagn, sérstaklega voru þau ófullkominn, hvað áhrærði strendur landsins,og sýndu illa f jarlægöir og erfitt var að taka staðarákvar&anir eftir þeim. Þessi kort urðu þvi sjómönnum að mjög takmörkuðu gagni, og á stundum jafnvel villandi. Þaö var mikil hætta oft á tiöum fyrir sjófarendur að nálgast tslands- strendur 1 dimmviröi og þokum, og þar aö auki var oft illt aö átta sig á kortunum, þegar veður batna&i og leiöi varö skárra. Af þessu stafaði mikill vandi. A 18. öld voru Frakkar farnir aö senda allstoran flota á Islandsmið, ogeru af þvi fáar sögur. En það er vist, að árið 1776 sendi franska stjórnin herskip til íslands til þess að lita eftir fiskiskipum sinum og veita þeim aðstoðogh jálp, ef I nau&ir rak. Foringi herskipsins hét Kergulen de Tramarec og reit hann bók um sjóferðir sinar um nor&urhöf á árunum 1757 og 1768 og kemur tsland þar við sögu. Kergulen de Tremarec geröi nokkrar mælingar við Vestfir&i og staðarákvarð- anir, og var þa& brautryöjendastarf. Hann ræ&ir mjög i bók sinni um ónákvæm landabréf, og bendir einnig & skekkju segulnálar. Hann segir frá þvi, livað nokkrar hafnir fyrir austan og vestan land heita, og eru nöfnin mjög afbökuð, enda vir&ist hann hafa tekið þau eftir erlendum sjómönnum, frakkneskum e&a hollenskum. Tremarec lýsir landi og þjoO nokkuð itarlega oger hann vingjarnlegur i henn- ar garð ogskýrir öfgalaust frá. En fátt er nýtt hjá honum. Hann virbist mjög hafa stuðst við frásögn Horrebows. En hann er fur&u hlutlaus en hefur þo ákve&nar sko&- anir. Eftir lysingum Tremarec hefur voriö 1757 veriö mjög hart á Islandi og hafis veriö viö strendur landsins, og lá is á Patreksfir&i 14. maí um voriö. En sumt er furöu frumstætt hjá þessum franska rit- höfundi me&al annars þegar hann ræ&ir um skri&jöklana. Hann segir þegar hann talar um þá: „Ef menn t.d. rekja spor manns, sem degi áöur hefur gengiB yfir þessi fjöll, þá hverfa stundum förin allt i einu vi& ógur- lega stóra ishrúgu, sem ómögulegt er a& ganga yfir, en fari ma&ur kringum þenn- an ishól, og svo upp á viö hægra e&a vinstra megin, þá taka för feröamannsins sig upp aftur i' sömu hæö og i hinni beinu linueins oghinummegin. Þettasannar aö ishnlgan, var þar ekki hinn fyrra dag. Menn ver&a a& játa a& slik fyrirbrig&i eru mjög undarleg". Tremarec lysir einnig fiskivei&um út- lendinga vi6 tsland og f iskveiöum þeirra yfirleitt. Hann greinir svo frá aö fiskurinn séhausaður ogslægður jafnóðum og hann er dreginn Ur sjonum og saltaður ni&ur i tunnur. Við Fuglasker ur&u á lei& þeirra Tremarec hvalir nokkrir og lét skipstjóri skjota á þá 20 fallbyssuskotum, til þess að æfa skothð skipsins, og særöust nokkrir hvalir. En hann getur þess ekki, að Frakkar hafi drepiö hval þarna. Tremarecsegir frá þvi, aö skipslæknir- inn hafi hjalpaö sængurkonum á tslandi, og getur þess, a& margar konur deyi af barnsförum, sakir læknisleysis og vant- andi hreinlætis. Hann lætur illa af heilsu- fari tslendinga og segir a& þeir deyi úr brjóstveiki, skyrbjúg og har&lífi. Hann segir, a& landsmenn kalli alla e&a flesta sjúkdóma landfarsótt. A&alfæ&u lands- manna telur hann þorskhausa á sumrin, en kindahausa á vetrum, en skrokkana af kindunum og bolinn af borskinum, segir hann a& landsmenn selji i verslanir. Þaö kemur greinUega fram hjá Tremarec, a& hann hefur mjög mi&alda- ieg sjónarmið á ýmsum efnum vi&kom- andi landskipun ogfleira. Meöal annars fer hann eftir fornum uppdráttum af haf- inu út af Vestfjör&um og vföa umhverfis tsland. Hann heldur a& þar séu eyjar. Hann segir, að Frakkar hafi siglt þangaö til Gunnbjarnarskerja, og séu þau á upp- drættinum. En mi séu þar engar eyjar, en aftur á móti 140 fabma dýpi. Tremarec alitur, a& eyjar bessar hafi sokkið i jarð- skjálftum. Við Austurland leitaði hann ab eynni „Enkhuyen", sem þar var merkt á sjókort, en fann hana ekki sem vonlegt var. Hann telur hana hafa sokkið, þvi sið- astliðin 50 ár hafi um þa& bil 500 fiskiskip fariö þar um árlega og oröiö hennar vör. Þó gerir hann þann fyrirvara, a& svo geti verið, a& eyja þessihafialdrei verið til, en mennhafi iþokuse&þar is-e&a hafisjaka, e&a ef til vill skerið, Hvalbak. En á korti þvi er fylgir bók Termarecs er samt eyja þessi merkt inn á þaö. Sömulei6is eyja 25 sjómQur suður af Reykjanesi, sem & að hafaséstþarárin 1713 og 1734, en þar su&- ur af er „Land van Bus" sem merkt er á mörgum hollenskum sjókortum, og er leifar um Frisland, sem er sagnaminni frá fyrri timum. Ariö 1771 geri franska stjórnin út her- skip til tslands undir forustu Verdun de la Brenne og voru I för me& honum nokkrir vlsindamenn. Þessi lei&angur átti að kanna og rannsaka höf og strendur vf&s vegar um heim og gera tilraunir með verkfæri tU sjómælinga, sérstaklega átti aö reyna sigurverk, sem þá var nýlega fundiö upp og farið var a& nota til lengd- arakvar&ana á sjó. Lei&angur þessi var a& störfum I tvö ar, fór vf&a um höf, og kom me&al annars tií tslands, ogger&i þar nokkrar nytsamleg- ar og þýöingarmiklar rannsóknir og mæl- ingar. Þa& má.þvi telja, aö Frakkar hafi lagt grunninn að sjómælingum hér vi&' land og unnið brautry&jendastarf á þvl svi&i, sem sf&ar var notað til undirstö&u. Rannsóknir I þessum lei&angri visu&u til mikillar skekkjuá eldri uppdráttum ts- lands, aö þvíer snerti legu stranda lands- ins. Hann rannsaka&i Hka botnlag og mældi dýpi sjávar i fjöröum og flóum og út af ströndum landsins. Jafnhli&a ger&i hann marga uppdrætti, af strandsýn ts- lands, og mældi nákvæmlega hnattstöðu ýmissa fjar&a, annesja og höfða, sérstak- lega vestan lands. Yfirleitt voru þessar rannsóknir þýöingarmiklar, og urðu hvatning til aframhaldandi strandmæl- inga við lsland og útgáfu sjókorta af fjör&um, vlkum og hafinu umhverfis ts- land. 4. Þa& var einn rammasti fylgifiskur ts- lendinga frá mi&öldum, a& margs konar sjónarmið, þrungin óvissu og hindurvitn- um Og á stundum svo au&sæum rökleys- um a&fur&ulegt er, voru rikjandi. Eitt af þessum arfi var óvissan um hnattstö&u ts- lands, þrátt fyrir þaö, að á 16 öld var hiin velþekkt. Aflei&ingin var&sú, a& árei&an- legar hnattmælingar ur&u ekki til sta&ar. Þa& var auðvitað e&lilegt hlutverk stjórn- arinnar I Kaupmannahöfn a& sjá um aö þær yr&u framkvæmdar & raunhæfan og sannfer&ugan hátt. Ariö 1749 var Horrebow sendur hingað til lands, og átti hann aö undirbúa mæl- ingu á hnattstö&u landsins ásamt fleiru me& stjörnuathugunum. Mælingar hans reyndust fljótlega ófullnægjandi. Komst stjórnin bráölega aö þvi, aö hUn varö aö gera ákve&nari og haldbetri rá&stafanir. Danakonungur skipa&i nefnd til a& athugabágalandshagi á lslandi árið 1770. Skyldi nefndin leggja fram tillögur til Ur- bota. Nefndinni var gefið itarlegt erindis- bréf, og var henni þar falið a& rannsaka orsakir fólksfækkunar i landinu, og höfuð- atvinnuvegi landsins. Nefndarmenn voru: Andreas Holt vararæ&ismaöur I Kristaniu, forma&ur, Þorkell Fjeldsted, lögma&ur I Færeyjum og Thomas Wilde- kildc kaupma&ur á Eyrarbakka. En ritari nefndarinnar var skipa&ur Eyjólfur Jóns-

x

Heimilistíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Heimilistíminn
https://timarit.is/publication/304

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.