Tíminn - 23.12.1944, Blaðsíða 31

Tíminn - 23.12.1944, Blaðsíða 31
T f M I N N 31 SIMUN AV SKARÖl: V. II. Hammershaiinb Vencelaus Ulricus Hammershaimb fædd- ist að býlinu Steig í Sandavogi í Færeyjum hinn 25. marz árið 1819. Faðir hans var Jörgen Frantz Hammershaimb, síðasti lög- maður Færeyja. Steig og Steiggarður er nöfn, sem vekja margar sögulegar minningar í hugum allra sannra Færeyinga, margar bjartar endur- minningar, en einnig margar þungbærar og dapurlegar endurminningar. Steiggarð- ur var í hálfa þriðju öld lögmannssetur Færeyja. En árið 1816 var lögþing Færeyja, sem starfað hafði í nær hálfa tíundu öld, lagt niður, og jafnframt var lögmanns- embættið að sjálfsögðu einnig lagt niður. Efalaust hefir Hammershaimb orðið hugs- að um þetta strax og hann var kominn til slíks þroska, að ástin til ættarlandsins var vöknuð hjá honum og þá og þráin að kunna skil á sögu lands síns og þjóðar. Auðvitað hefir honum verið það ljóst, að það, sem gerðist árið 1816, var ógæfa fyrir Færeyjar: lögmannsembættijs hafði verið lagt niður og hið forna lögþing var horfið á braut! Hafði ekki hinn rauði þráður í sögu lands hans og þjóðar verið rofinn með þessu — hinn rauði þráður, sem unnt var að rekja aftur í fornöld, allt aftur á tíundu öld? Hammershaimb sá allt þetta, og það mun hafa orkað mjög á hug hans. Það er fyllsta ástæða til þess að ætla, að einmitt hann, sem fæddist á hinum fræga sögustað og var sonur síðasta lögmanns eyjanna, hafi séð þetta enn skýrar.og fundizt þetta enn átakanlegra en aðrir. En hann lét það eng- an veginn henda sig að lifa í sjúklegum harmi vegna þess, sem til óheilla horfði. Hins vegar vaknaði í huga hans innileg þrá til þess að bæta það, sem aflaga hafði farið, tengja saman að nýju það, sem rofn- að hafði og reisa það aftur, erhrunið hafði til grunna vegna örðugleika og ófarnaðar. Hann þráði að hefja markvisst starf fyrir heill og hamingju Færeyja, starf, sem ætti rætur sinar í fornri menningu Færeyinga sér í lagi þó hyað varðaði þjóðtungu þeirra og bókmenntir. Hammarshaimb var aðeins ársgamall, þegar faðir hans lézt. Tveim árum síðar fluttist móðir hans með börn sín til Þórs- hafnar og tók sér, þar bólfesíu. Það kom í ljós þegar, er Hammersha- imb var barn að aldri, að hann var gæddur hug og dug til þess að láta nytjastörf til sín taka. Þegar hann var tólf ára gamall, var hann sendur til Kaupmannahafnar til náms, og þar lauk hann stúdentsprófi árið 1839. Hann hóf því næst nám við háskólann og las guðfræði, þar eð svo var til ætlazt, að hann yrði prestur. Hann lauk prófi í guðfræði árið 1847, en þó liðu átta ár,_ unz hann gerðist prestur í Færeyjum. Árin, sem Hammershaimb dvaldist í Kaupmannahöfn, voru um margt hin merkilegustu. Um- þær mundir fór um Norðurálfu frelsisandi, sem vaknað hafði við byltinguna í Frakklandi. Hvarvetna var áhugi vakinn fyrir menntun og þjóð- ræði. — Einræðið var víðast hvar á fall- anda fæti. Og bylgjur þær, sem risu meðal forustuþjóða Norðurálfu, bárust einnig til Danmérkur. En jafnframt því, sem þjóðirnar tóku að krefjast aukins stjórnmálafrelsis sér til handa, vaknaði og meðal þeirra þrá til þess að vernda og varðveita þjóðlegar minj- ar og þjóðleg sérkenni og byggja fræðslu sína og menningu á sögulegum og þjóðleg- um grunni. í flestum löndum Norðurálf- unnar söfnuðu ' mikilhæfir vísindamenn sögnum, málsháttum, þjóðvísum og öðrum slíkum fróðleik. Ýmis tungumál, sem til þessa höfðu aðeins lifað á vörum fólksins og enginn gaum gefið, voru nú rannsökuð af alúð og kostgæfni, hlutu hrifni og Virð- ingu og voru brátt notuð af lærðum sem leikum í ræðu og riti. Hammershamb virðist ekki hafa haft sérstakan áhuga fyrir stjórnmálum, en því meiri var áhugi hans fyrir hinni almennu fræðslustarfsemi, sem til var efnt í hinum ýmsu löndum. Hann< var gæddur eldlegum áhuga fyrir Færeyjum, fyrir færeysku þjóð- inni og sérkennum þeim, er hún átti sér og ollu sérstöðu hennar meðal þjóðanna. Hann fylgdist af kostgæfni með starfi því, sem vísindamenn og föðurlandsvinir ann- arra þjóða höfðu með höndum. Og.því fór alls fjarri, að sjóndeildarhringur hans væri þröngur. Hann kunni skil á starfi því, sem bræðurnir Jakob og Wilhelm Grimm unnu á Þýzkalandi — starf, sem reyndist • hafa geysimikla þýðingu fyrir fræðslu og vísindi. Hann kunni og glögg skil á starfi því, sem Afzelíus hafði unnið með því að safna sænskum þjóðvísum og í ritum hans er hins merka Svía oft minnzt. Hann þekkti og mjög vel til íslenzkrar tungu og íslenzkra bókmennta og átti marga góðvini meðal íslendinga. En sér í lagi fannst þó Hammershaimb mikið til um skáldið og vísindamanninn Ivar Aasen. Ivar Aasen var sex árum eldri en Hammershaimb og gaf út hin merkustu rit sín einmitt á þeim árum, er Hammers- haimb dvaldist í Kaupmannahöfn. Það er sízt að undra, þótt rit Aasens slík sem „Málfræði í norsku landsmáli", sem kom út árið 1848, og „Orðabók yfir norskt lands- mál", sem kom út árið 1850, hafi haft mikil , áhrif á Hammershaimb. Rit þessi má msð sanni telja merkilega vegvísa öllum þeim, sem kynna vilja sér menningarsögu Noregs. Þau hafa flestum öðrum ritum fremur visað leið til þjóðlegrar, norskrar menn- ingar. Þegar Hammershaimb hafði kynnt sér rit Aasens, sá hann betur en nokkru sinni fyrr, hversu mjög móðurmáli hans hafði verið vanrækt. Enn hafði enginn reynzt þeim v'anda vaxinn að bera hinn mikla bókmenntalega fjársjóð, sem móðurmál hans bjó yfir og lifað hafði á vörum þjóð- arinnar gegnum aldirnar, fram í dagsljós- ið. En hann unni móðurmáli sínu eins og móðir ann barni sínu, og ásetningur hans var sá að helga starfskrafta sína viðgangi þess, svo að það yrði ekki í framtíðinni eins konar umskiptingur, heldur glæsilegt ungmenni, sem engan veginn þyrfti að skirrast við að skipa bekk meðal hinna norrænu bræðra sinna. Það er athyglis- vert að gefa því gaum með hvaða hætti hann ávarpar hina íslenzku frændur sína í formálanum að málfræði sihni í færeysku, er prentuð var í ,.Annálum norrænnar forn- fræði og sögu" árið 1854: „Gerum okkur í hugarlund, hver vera mundi hlutur ís- lenzkunnar nú, ef hún hefði ekki verið kennd við lærða skólann sem móðurmál nemenda hans, ef embættismennirnir hefðu ekki talað og ritað hana, ef íslenzka þjóðin hefði orðið að syngja og tala dönsku í kirkj- unum og aðeins heyrt dönsku af vörum prestanna. Þegar hinir íslenzku frændur okkar hyggja að þessu, munu þeir.vissu- lega verða sumburðarlyndír við Færeyinga, þó að hið fagra og forna mál okkar hafi afbakazt og afskræmzt af völdum þeirra erfiðleika, sem því hafa mætt. Ég er þess meira að segja fullviss, að það er fyllsta ástæða til þess að undrast það, að tunga Færeyinga skuli ekki hafa breytzt meira frá fornmálinu en raun ber vitni, þegar tillit er tekið til allra aðstæðna." Og á öðrum stað í þessum sama formála kemst hann að orði á þessa lund: „Danskan hefir þannig verið ríkjandi mál í Færeyjum í ræðu sem riti frá því á miðri sextándu öld. Um þriggja alda skeið hafa prestarnir í Færeyjum predikað á dönsku, og Færey- ingar hafa eigi aðeins orðið að skilja dönsku heldur og að geta talað dönsku til þess að verða fermdir. Það er því sízt að undra, þótt færeyskan hafi smám saman fyrnzt sem ritmál, enda þótt Færeyingar hafi allajafna notað móðurmál sitt í daglegu tali sín í millum." Ætlun Hammershaimb var sú að vinna móðurmáli sínu fullan og óskoraðan rétt í ættlandi sínu, og hann taldi það köllun sína að leggja grundvöll að færeysku rit- máli og bókmenntum, svo að kynslóðir framtíðarinnar gætu tekið við þar sem hann yrði frá að hverfa og fullkomnað það starf, sem hann hefði hafið. Hann taldi það og köllun sína að færa Dönum og hinum Norðurlandaþjóðuhum,—já, ger- völlum heiminum heim sanninn um það, að Færeyingar ættu sér hreint og heil- steypt mál, og að það væri ávinningur fyrir hinar Norðurlandaþjóðirnar.i ef þessu máli yrði sýnt verðskulduð ræktarsemi og virð- ing jafnframt því, sem því hlotnuðust þau réttindi, er það átti skilyrðislausan kröfu- rétt á að fá notið og að það væri tjón fyrir samnorræna menningu, ef það væri van- rækt og vanvirt. Hann naut þeirrar hamingju að fá notið velvilja og skilnings, og var honum á ýms- an hát.t veitt fullttingi til þess að vinna verk það, sem átti hug hans allan. Þess skal getið, að það var danskur maður, sem sér í lagi kom til liðs við hann og átti efa- laust með ýmsum hætti mikinn þátt í þeim velvilja, sem Hammershaimb átti að fagna. Það var Svend Grundtvig. Þessi. merkilegi þjóðkvæðasafnari gerðist góð- vinur Hammershaimb og veitti honum margvíslega aðstoð í starfi hans. Árin frá 1845 til 1855 voru sá tími, er Hammershaimb varð mest úr verki. Hann safnaði á þessum árum miklum fjölda kvæða, sagna, málshátta, éinkennilegra orðatiltækja, gátna, þjóðsiða, leikja, barna- ljóða og annars slíks fróðleiks. — Megin- hluta efnis þessa safnaði hann á tveim ferðum, sem hann tókst á hendur um Færeyjar á námsárum sínum. Maður hlýtur að undrast það, hversu miklu efni Hammershaimb tókst að safna, en jafnframt og eigi síður hlýtur maður að undrast það, hversu glöggur hann var í vali þessa fróðleiks. Til þessa hafði raun- in verið sú, að mál og hugsunarháttur Færeyinga hafði verið öðrum óþekkt. Það var eins og þykk þoka hvíldi yfir Færeyjum, svo að umheimurinn hafði ekkert af hinn- um andlegu dýrgripum Færeyinga að segja — og raunar ekki Færeyingar sjálfir heldur. En Hammershaimb líkist æskumanninum í ævintýrinu, sem með ást og þrautseigju

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.