Morgunblaðið - 27.04.2006, Síða 35

MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 27. APRÍL 2006 35
. sam-
frá síðari
, 8, 9).
g bráðn-
ringum
ar og
rð-
hafi og í
agt látið,
ök fyrir
of-
og bresk-
reyjar
suður í
úp- og
i síðustu
var álitið
nkandi
ns norður
ins og
oga
Fær-
tefnu um
, sem
004
mpact
essi nið-
hinni at-
nu haf-
m minnst
n. Á
mikil
hrif veð-
unar á
ndum
og
við af-
rætt um
norð-
og í
slóðum
væri já-
l sjós og
snýst …
sjórinn
rkan
nsjáv-
nlands
ð vatns-
sunnan
eifist suð-
m sjávar.
ald kerf-
ins“ svo-
göngu á
ðurhafi
ryggj-
ð-
hryggja
nvert
shaf). Á
ðrétt
völdum
rauma-
fthjúp-
an ber-
haf og
Kyrrahaf
labókum
þetta
retta
eimshaf-
el að
a“ hinna
um e.t.v.
örðin
g vindar
murinn
m.k. á
arða eða
völdum
a er við-
afsins er
enndur.
a við-
u haf-
getur
sums
vegna
hafsvæð-
ægra
ni sem og
úrulegra
Í því
mörkum
a heims“
r áhuga-
ið út-
tshafs og
onar
nhafs
íu og
r-Íshaf
og Norðurhaf). Nær einu tengsl
þessa innhafs við úthöfin eru um
Íslands- og Færeyjaála. Það segir
sína sögu um stöðu mála á þeim
slóðum.
Hvað varðar haf- og veðurfars-
rannsóknir á Íslandi og nálægum
svæðum höldum því vöku okkar í
rannsóknum vegna þeirra breyt-
inga, sem verða kunna á hnatt-
rænu veðurfari og þá ekki síst á
norðurslóð. Breytilegt veðurfar
hefur ávallt verið afdrifaríkt fyrir
Ísland og búsetu í landinu og er
mikilvægur þáttur í sögu lands
og þjóðar. Höfundur telur þunga
ábyrgð hvíla á herðum okkar og
að standa þurfi vörð um rann-
sóknir í þeim efnum. Áframhald-
andi virk tengsl rannsókna t.d. á
Hafrannsóknastofnuninni, Veð-
urstofu Íslands og fleiri aðila við
alþjóðleg verkefni eins og t.d.
CLIVAR (Climatic Variability
and Predictability Programme –
Veðurfarsbreytileiki og spáhæfni)
og alþjóðlegt heimskautaár 2007–
2008 (IPY) eru æskileg og gef-
andi, auk annarra verkefna höf-
undi minna eða ekki kunn. Þar
skal nefna m.a. alþjóðlegt verk-
efni sem sérfræðingar Hafrann-
sóknastofnunarinnar taka þátt í –
Arctic Subarctic Ocean Fluxes
(ASOF) eða straum- og orku-
skipti Norðurhafa. Verkefnið
snýst um ýmsar breytur í flóknu
samhengi veðurfarsþátta, haf-
strauma og umhverfisþátta á
norðurslóðum (16). Ef góður ár-
angur næst verða niðurstöður
hinna ýmsu rannsókna skráðar á
spjöld sögunnar, bæði Íslendinga
og veraldarsögunnar, auk þess
sem stöðugar upplýsingar á líð-
andi stundum eða reglubundin
vöktun eru nauðsynlegar fyrir
væntingar og spáhæfni um hvert
stefnir og hvað koma skal í ríki
náttúrunnar. Að lokum skal ítrek-
að að æskilegt er að staðan hald-
ist og eflist og þá með opnum
huga í samstarfi milli hinna ýmsu
málsmetandi aðila, innanlands og
utan. Ef vel á að vera þá þarf
eyrnamerktar fjárveitingar til
verksins til drýginda við hefð-
bundna vöktun miðanna. Í þeim
efnum skal beita öllum þeim ráð-
um sem gefast með sífellt aukinni
tækni rafrænna mælinga og túlk-
unar gagna á niðurstöðum m.a. í
líkanagerð. Að lokum skal enn
áréttað að þrátt fyrir miklar
rannsóknir þá eru þekking og
skilningur á þróun mála nyrst í
Atlantshafi þannig enn ekki ein-
hlít. Rök eru færð bæði fyrir
hugsanlegri kólnun sem og hlýn-
un. Auk þess er myndin samofin
þannig að aðstæður á einn veg
geta leitt til hins. Þessi staða
hvetur þá til árvekni hvað varðar
viðhlítandi rannsóknir. Að baki
stendur svo alvara málsins varð-
andi mengun andrúmsloftsins af
völdum umsvifa mannsins og
fylgifisks eins og aukinna gróður-
húsaáhrifa á jörðinni. Reyndar er
formleg alþjóðleg viðleitni í þeim
efnum inni í myndinni, sbr. Kyotó
bókunina.
Svend-Aage Malmberg í mars
2006
Höfundur er haffræðingur.
Mynd 1. Hafstraumar í Norður-Atlantshafi. Í greininni er hlýi sjórinn
(rauður) einfaldlega nefndur Golfstraumur.
Mynd 2. Djúpsjávarmyndun. Myndun botn- og djúpsjávar í Norður-Grænlandshafi – skýringarmynd (eftir H.
Mosby 1967; sjá Unnsteinn Stefánsson 1969).
Mynd 3. Færibandið mikla (Conveyor Belt). Einfölduð tengsl djúpsjávar-
myndunar í norðurhöfum við hlýja yfirborðsstrauma (rauðir) og kalda
djúpstrauma (bláir). (Broecker o.fl. 1985; sjá Jón Ólafsson 1990.)
Mynd 4. Staðalsnið hita- og seltumælinga Alþjóðahafrannsóknaráðsins.
5. mynd. Meginstraumar, bæði grunnt og djúpt, m.a. í hringrásinni í hafinu við Ísland, Grænland og Labrador.
__> heitur yfirborðssjór – Atlantssjór
---> kaldur yfirborðssjór – pólsjór
.....> djúp- og botnsjór – Labrador og „Overflow“-sjór
(Svend-Aage Malmberg 1985.)
Mynd 6. Útbreiðsla helstu sjógerða á lóðréttu sniði suður eftir Atlantshafi frá Norður-Grænlandshafi að Suð-
urskautslandinu. Örvar sýna útbreiðslustefnur straumanna. W: Hlýsjór Atlantshafs. SIW: Millisjór Suður-
Íshafs. NIW og DW: Millisjór og djúpsjór Atlantshafs, aðallega myndaður í hafinu út af sunnanverðu Grænlandi
(Labrador- og Grænlandshaf). ABW: Kaldur botnsjór Norðurhafs – „Overflow“. AABW: Kaldur botnsjór Suður-
Íshafs. (Dietrich o.fl. 1975: sjá Unnsteinn Stefánsson 1999.)
Heimildir
1.  Unnsteinn Stefánsson 1969. Hafstraumar og sjógerðir í Norður-Íshafi, Norður-
Grænlandshafi og Íslandshafi. Hafísinn, Alm. bókafélagið. Ritstj. Markús Á. Einarsson;
21-49.
2.  Broecker, W.S. og félagar 1985. Does the ocean-atmosphere system have more than
one stable mode of operation. Nature 315;21-26.
3.  Jón Ólafsson 1990. Gróðurhússáhrif og koltvísýringur í lofti og sjó. Ægir 12;634-639.
4.  Bogi Hansen og fél. 2001. Decreasing outflow from the Nordic Seas into the Atlantic
Ocean through the Faroe Bank Channel since 1950. Nature 411;927-930.
5.  Dickson, R.R. og fél. 2002. Rapid freshening of the Deep North Atlantic Ocean over the
past four decades. Nature 416 (6883): 832-837.
6.  Svend-Aage Malmberg 1983. Hydrographic investigations in the Iceland and Green-
land Seas in late winter 1970 - „Deep Water Project“. Jökull 33; 133-140.
7.  Hjálmar Hátún og fél. 2005. Influence of the Atlantic Subpolar Gyre on the Thermohal-
ine Circulation. Science 309; 1841-1844.
8.  Svend-Aage Malmberg og Héðinn Valdimarsson 2003. Hydrographic conditions in Ice-
landic waters, 1990-1999. ICES Marine Science Symposia 219; 50-60.
9.  Héðinn Valdimarsson og fél. 2005. Breytingar á ástandi sjávar á Íslandsmiðum og áhrif
þeirra á lífríkið. Þættir úr vistfræði sjávar 2004. Hafrannsóknastofnunin; Fjölrit nr.
116; 23-28.
10.  Svend-Aage Malmberg 1985. Sjórannsóknir í kjölfar Eiríks og Leifs við Grænland og í
Labradorhafi í október og nóvember 1984. Ægir 78; 368-374.
11.  Häkkinen, S. og P.B. Rheines. 2004. Decline of Subpolar Atlantic Circulation During
the 1990s. Science 304, 555.
12.  Bryden, H.L. og fél. 2005. Slowing of the Atlantic meridional overturning circulation
at 25°N. Nature 438; 655-657.
13.  Arctic Climate Impact Assessment (ACIA) 2005. Cambridge University Press; 1042
bls.
14.  Dietrich, G. og fél. 1975. Allgemeine Meereskunde (3. útgáfa). Gebrüder Borntraeger,
Berlin, Stuttgant; 593 bls.
15.  Unnsteinn Stefánsson 1999. Hafið. Háskólaútgáfan; 480 bls.
16.  Steingrímur Jónsson 2005. Umfangsmiklar alþjóðlegar hafrannsóknir á norðurhveli
jarðar. Ægir 98, 3; 25-27.