Morgunblaðið - 27.04.2006, Síða 47

MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 27. APRÍL 2006 47
MINNINGAR
síðan fullorðin. Enda verð ég for-
sjóninni ævinlega þakklát fyrir
kynni mín og samveru við Ragnheiði
frænku mína.
Minningarnar á ég margar frá
þessum stundum, og allar góðar.
Hún var vel heilsuhraust alveg
þar til elli kerling bankaði upp á með
beinþynningu og bakverki ásamt því
að sjóninni hrakaði mjög og síðustu
árin var hún nánast blind. En hún lét
sjúkdóma aldrei ráða ferðinni, þrátt
fyrir talsverða fötlun fór hún sinna
ferða og kvartaði ekki, hún var ekki
þeirrar gerðar.
Ég og fjölskylda mín vottum öll-
um hennar afkomendum og ástvin-
um dýpstu samúð.
Blessuð sé minning Ragnheiðar
Sveinbjörnsdóttur.
Rósa Hilmarsdóttir.
Elsku frænka mín, hún Ranka,
hefur kvatt okkur um sinn. Mig
langar í örfáum orðum að þakka
henni fyrir hlý orð, notalegar sam-
verustundir og mörg faðmlög sem
hún gaf mér í gegnum árin. Ranka
var ekki aðeins amma vina minna
heldur fannst mér ég stundum eiga
smáhlut í henni líka. Enda voru það
ófáar hjólaferðirnar og bíltúrarnir
sem ég fékk að fljóta með upp á
Hjálmsstaði, fékk mjólk og heitar
kleinur eða annað góðgæti sem hún
var fljót að galdra fram.
Vorið 1998 þegar ég útskrifaðist
úr ML klæddist ég íslenska þjóð-
búningnum við það tækifæri. Seinna
frétti Ranka að mamma mín ætti
einnig peysuföt og hafði á orði að
hana langaði svo óskaplega til að fá
að sjá okkur í þessum fallegu bún-
ingum.
Við mamma brugðum á það ráð að
klæða okkur upp og bjóða Rönku og
Dísu í kaffi um sumarið, sem var
stórskemmtileg stund, því æ síðan
talaði Ranka um það hvað henni
þótti það gaman og hversu fínar við
mæðgur vorum. Ranka er líka ein af
þessum frænkum mínum sem hafa
sagt mér margar sögur af henni
ömmu heitinni. Ég fékk oft að heyra
frá Rönku hversu lík ég væri ömmu
þegar hún var ung og það er nú ekki
slæmt að vera líkt við hana ömmu
mína því hún var eins og Ranka
kjarnakona.
Ranka var yndisleg kona, átti sér
fáa líka, hafði mikið að gefa og var
óspör á hrós sem er öllum hollt að
heyra enda mættu margir taka sér
þann mannkost til fyrirmyndar.
Að lokum langar mig til að votta
öllum aðstandendum innilega samúð
og megi minning Rönku lifa. Ég ætla
að kveðja Rönku með versi úr kvæð-
inu Laugardalurinn en það var eitt
af uppáhaldsljóðum ömmu minnar
heitinnar og það vissi Ranka. Ég
ætla einnig að standa við loforðið
sem Ranka tók af mér síðastliðið
sumar þegar að því kemur.
Af Hálsinum stari ég hugfanginn
á hverareykinn sig teygja
hátt yfir vatnið í himininn
hverfa, týnast og – deyja!
(Einar E. Sæmundsen.)
Kveðja,
Sabína Steinunn Halldórsdóttir.
Látin er í hárri elli frú Ragnheið-
ur Sveinbjörnsdóttir á Hjálmsstöð-
um í Laugardal, sem fædd var 17.7.
1916 á Snorrastöðum, rétt að verða
níræð. Ragnheiður er fædd og lifði
langa æfi í búsældarlegum, skógi-
vöxnum hlíðum Laugardalsfjalla, og
flutti á blómaskeiði lífsins um set en
aðeins yfir Hjálmsstaðaána. Ragn-
heiður gekk í Laugarvatnsskóla árin
’36–’37 og hlaut þar menntun, sem
ekki var sjálfgefin meðal jafnaldra
hennar. Ragnheiður var falleg
stúlka og vel gerð og naut sín glimr-
andi vel meðal skólasystkina sinna.
Eiginmaður hennar varð Pálmi Páls-
son frá Hjálmsstöðum, greindur og
hagmæltur sem Páll faðir hans, en
fór dult með. Pálmi var atgervismað-
ur að lífsmynd, myndarlegur og
ákveðinn, alþekktur hörkukarl fyrir
dugnað og árvekni, féll aldrei verk
úr hendi. Er ég þeirrar skoðunar að
hans jafningi hafi verið torfundinn.
Sjómennska var sjálfsögð hjá öllum
sveitastrákum sem krækja vildu sér
í aura, því enginn fékk neitt nema
skjól og skæði sem heima sat. Pálmi
var skemmtilegur, söng- og gleði-
maður.
Þau hjón byggðu upp öll hús til
lífsviðurværis við búskapinn á
Hjálmsstöðum eftir 1940 og bjuggu
þar æ síðan. Steinsteypt íbúðarhús
reis á hólnum, í örskotsfjarlægð frá
gömlu bæjarhúsunum, með stæði-
legu reyniviðarhríslunum, sunnan-
við. Man vel þá frétt er dökkhærða
stelpuhnátan Berglind Gróa skaust í
heiminn, fyrsta barn hjónanna. Sú
telpa varð með tímanum frú hér á
Laugarvatni og fjölskyldur okkar
búa enn við Torfholtið og una sér vel.
Ragnheiður gegndi húsmóðurstarfi
og stóð m.a. við eldavélina og hafði
ávallt margt í heimili en þau hjón
áttu sex börn, sem upp komust.
Þykja þau hafa fetað í fótspor feðr-
anna sem vænsta fólk og glaðsinna,
sem og makar þeirra. Bræðurnir eru
orðlagðir grínistar, því er oft glatt á
hjalla í kringum þá. Ragnheiður bjó
lengst af á sínu heimili en á síðustu
árum í næsta húsi hjá Páli syni sín-
um og tengdadótturinni Fanneyju.
Þar leið henni vel enda borin á örm-
um umhyggju og hlýju til hinsta
dags. Við Ester þökkum „blómarós
sveitarinnar“ eins og ég komst
stundum að orði, er við hittumst, fyr-
ir hin góðu kynni og vottum fjöl-
skyldunni samúð okkar. Hvíl í friði.
Þorkell Bjarnason.
Að heilsast og kveðj-
ast er lífsins saga, en
alltaf er erfitt að kveðja
þá sem maður hefur
verið samferða svo
lengi, en nú kveður
Ester Landmark vinkona mín. Þeim
fækkar hetjunum sem með vinnu-
hörku og nægjusemi komu börnum til
manns, því nægjusemi, umhyggjan og
létta lundin var henni svo sannarlega í
blóð borið. Ester fylgdist mjög vel
með og hlustaði á útvarp og sjónvarp
eftir því sem hún gat, og oft kom ég og
þá sagði hún mér fréttir, hissa leit hún
á mig og spurði hvort ég fylgdist ekki
með. Ester var vön að fara vel með
allt og var nægjusöm, einu sinni
spurði ég hana hvort hún vildi ekki fá
ESTER
LANDMARK
✝ Ester Landmarkfæddist á Akur-
eyri 16. maí 1915.
Hún lést þriðjudag-
inn 24. janúar síð-
astliðinn og var út-
för hennar gerð frá
Siglufjarðarkirkju
31. janúar.
hitaveitu eða að
minnsta kosti heitt
vatn í krana, leit hún á
mig sínu sposka brosi
og hlýju í augunum og
sagði „Magga mín, til
hvers í ósköpunum
ætti ég að fá mér heitt
vatn í krana, ég á þenn-
an fína hraðsuðuketil
og hann slekkur á sér
sjálfur“ og hvað er
hægt að segja? Ekkert.
Þetta var kona með
reynslu af lífinu. Fjöl-
skyldan var henni allt
og fylgdist hún vel með öllu, oft sýndi
hún mér stolt myndir af litlum lang-
ömmudreng í Noregi, eða sagði mér
að hjá Ester hefðu verið að fæðast
kettlingar. Fjölskyldan og það sem
hana varðaði var hennar líf. Það er
tómlegt að horfa út um glugga það er
engin sem rúllar upp gardínunni en
þetta er gangur lífsins að heilsast og
kveðjast og ég kveð þig, Ester mín,
með þökk fyrir allt, og bið guð að
geyma þig og þitt fólk.
Margrét Eyjólfs.
Látinn er fyrir aldur
fram góðvinur minn og
hjálparhella Ögmund-
ur Helgason handrita-
fræðingur og þjóð-
fræðingur. Um síðir varð heilsa hans
og líf undan að láta fyrir illvígum
sjúkdómi. Í þeirri baráttu sýndi Ög-
mundur aðdáunarvert æðruleysi og
kjarkur hans var óbrotinn þegar við
hittumst í síðasta sinn á Stofnun
Árna Magnússonar nokkru áður en
hann lést. Þegar slíkur öðlingsmaður
er kvaddur er margs að minnast frá
liðnum tíma og langar mig að setja á
blað fáein síðbúin minningarorð.
Ögmundi kynntist ég fyrst nokkru
eftir að ég kom heim frá tónlistar-
námi í útlöndum, snemma á 8. áratug
aldarinnar sem leið. Það sem leiddi
okkur saman var einlægur áhugi
okkar beggja á þjóðlegum fræðum af
ýmsum toga. Á þessum árum fékkst
Ögmundur við íslenskukennslu en
var jafnframt að sinna þjóðfræði-
rannsóknum, ekki síst söfnun vísna,
kvæða, sagna og öðrum þjóðlegum
fróðleik úr sínum heimabyggðum í
Skagafirði. Efnið var ætlað til birt-
ingar í Skagfirðingabók, ársriti
Sögufélags Skagfirðinga. Vettvang-
ur þessa rannsókna- og söfnunar-
starfs Ögmundar var að drjúgum
hluta til í Landsbóksafninu og hand-
ritadeild þess, sem þá var í Safnahús-
inu við Hverfisgötu. Í því húsi, sem
nú ber heitið Þjóðmenningarhús,
hafði þjóðdeildin meginhlutann með
lestrarsalinn stóra á efri hæð og
glugga móti norðri. Á neðri hæð, í
austurenda, var handritadeildin og í
vestari hluta hússins var Þjóðskjala-
safn Íslands með lítinn lestrarsal á
efri hæð og glugga til vesturs. Þetta
var í þá gömlu og góðu daga áður en
tækniþróun tölvualdar hélt innreið
sína í þessar rótgrónu fræðastofnan-
ir.
Ég tók að venja komur mínar í
Safnahúsið í leit að handritum og
prentuðu efni um sögu tónlistar hér á
landi, fyrr á öldum. Þetta var bæði
starf mitt, yndi og áhugamál, því auk
fræðagrúsksins vann ég á þessum ár-
um við söfnun og útgáfu efnis til tón-
menntakennslu í skólum. Og vinnu-
staður minn var skammt undan, í
Sjóvár-húsinu í Ingólfsstræti 5. Í
samskiptum við Ögmund fann ég
fljótt að þessi öðlingspiltur var
óvenju hlýr og þægilegur í viðmóti.
Það var alltaf gaman að hitta hann,
spjalla við hann og grínast, því hann
hafði ætíð á reiðum höndum mikið af
skemmtilegum sögum og vísum.
Sagnamennska hans ljómaði beinlín-
is af glaðværð og glettni.
Að loknu nokkurra ára kennslu-
starfi í menntaskóla, fór Ögmundur
ásamt Rögnu konu sinni og fjöl-
skyldu til Kaupmannahafnar og
stundaði um þriggja ára skeið hand-
ritarannsóknir í Stofnun Árna Magn-
ússonar þar ytra. Ég átti þess kost að
hitta Ögmund einu sinni á þessum
Hafnarárum, þá var ég að kynna mér
sögu orgelsins og alþýðuhljóðfæra
hér á landi í tilefni af tónlistarsýn-
ingu í Norræna húsinu sem opnuð
var í árslok 1985. Ég kom í Árna-
stofnun þá um sumarið og naut þar
leiðsagnar Ögmundar. Hann kynnti
mig fyrir starfsfólki og gestum og
leiddi mig á áfangastaðinn sem að því
sinni var seðlasafn orðabókarinnar
yfir fornmálið. Á einni dagsstund
tókst mér vitaskuld ekki að komast
yfir mikið efni en náði þó að kanna
hvað til var af seðlum með tilvísunum
um tvö hljóðfæri, orgel eða organ og
fiðlu. Hafa þau aðföng orðið mér og
fleirum notadrjúg við athuganir á
sögu þessara hljóðfæra. Oft hef ég
síðan óskað þess að komast aftur til
Hafnar til að kanna betur hljóðfæra-
ÖGMUNDUR
HELGASON
✝ ÖgmundurHelgason fædd-
ist á Sauðárkróki
28. júlí 1944. Hann
lést á Landspítalan-
um við Hringbraut
8. mars síðastliðinn
og var útför hans
gerð frá Neskirkju
17. mars.
heiti og tónlistarorð í
þessari stórmerku
orðabók, sem enn er að
miklu leyti óútgefið
seðlasafn.
Heimkominn frá
Kaupmannahöfn hóf
Ögmundur störf á
handritadeild Lands-
bókasafns. Um langt
árabil hitti ég hann
næstum því daglega
og stundum meira að
segja um morgun,
kvöld og miðjan dag,
því við borðuðum sam-
an hádegismat og drukkum síðdeg-
iskaffið í mötuneyti stjórnarráðsins í
kjallaranum í Arnarhváli. Jafnvel að
afloknum vinnudegi mínum var hægt
að finna stund til að líta á handrit því
safnið var opið fram undir kvöldmat.
Síðar varð Ögmundur forstöðumaður
handritadeildar og tók við því starfi
að Grími M. Helgasyni látnum. Þeg-
ar Landsbókasafnið flutti svo úr
Safnahúsinu í Þjóðarbókhlöðuna
vestur á Melum, varð mikil breyting
á okkar fundum og mjög lengdist á
milli bæja hvað reglubundin sam-
skipti okkar snerti. Fram til þess
tíma höfðum við lengi verið næstum
því á sama hlaðinu, eins og stundum
var sagt til sveita.
Ögmundur var í senn alþýðufræði-
maður og hámenntaður vísindamað-
ur. Þótt ekki hafi það beinlíns borist í
tal okkar í milli, þá hygg ég að honum
hafi þótt dálítið vænt um að eiga þess
kost í námi og starfi að vera upp
sprottinn undir handarjaðri merkra
manna sem bæði lögðu rækt við al-
þýðleg og akademísk fræði. Þeirra á
meðal voru Kristmundur Bjarnason
á Sjávarborg, Grímur M. Helgason í
handritadeild Landsbókasafns og
Jón Helgason prófessor og skáld í
Kaupmannahöfn. Fleiri mætti ef-
laust nefna.
Ögmundur var einstaklega hjálp-
fús og bóngóður maður. Hann var
hvers manns hugljúfi og lagði sig
fram um að hjálpa öllum sem aðstoð
þurftu við heimildaleit í handritum
og bókum Landbókasafns. Átti það
jafnt við um stúdenta og fræðimenn,
aðkomna gesti, sagnfræðinga og rit-
höfunda, ættfræðinga, snillinga og
sérvitringa. Með árunum öðlaðist
hann gríðarlega mikla yfirsýn yfir
þjóðfræði og handritafræði, hann var
óvenju skarpskyggn og glöggur mað-
ur, ekki síst á úrlestur torlesinnar
skriftar og á rithendur íslenskra
handritaskrifara, einkum eftir siða-
skipti. Þeirrar yfirgripsmiklu fag-
þekkingar hefði margur kosið að
geta notið lengur, já miklu lengur.
Undir lokin náðum við Ögmundur
aftur saman á nýjan leik, því síðasta
misserið sem hann lifði, vorum við
báðir starfsmenn hjá Stofnun Árna
Magnússonar og milli skrifborða
okkar var aðeins þunnur skilveggur.
Aftur vorum við komnir í kallfæri
hvor við annan, en einungis skamma
hríð. Í síðasta skiptið sem við hitt-
umst, vildi svo til ég var með í láni
kvæðahandrit norðan úr Aðaldal.
Það er að mestu með hendi Indriða
Þórkelssonar á Ytra-Fjalli og hafði
ég fengið það lánað hjá Ásu Ketils-
dóttur kvæðakonu og sonardóttur
skrifarans. Það gladdi okkur Ög-
mund mikið að finna aftast í bókinni,
samkvæmt tilvísun Ásu, einasta
varðveitt handrit að óprentuðum
rímum sem bera yfirskriftina:
„Mirsa vitran, snúin í ljóð af Hólm-
fríði Indriðadóttur“. Hugsanlega er
þetta eiginhandarrit höfundarins, en
skáldkonan var húsfreyja að Hafra-
læk í Aðaldal, móðir Friðjóns Jóns-
sonar á Sandi, sem var faðir Guð-
mundar Friðjónssonar skálds og
Sigurjóns bróður hans. Við Ögmund-
ur vorum saman við það að fletta í
gegnum bókina, þetta var undir lok
vinnuvikunnar og það var fastmæl-
um bundið að líta betur á handritið
eftir helgina, einkum rímurnar. Aug-
ljóst var að vini mínum var brugðið
vegna heilsubrests og erfiðrar lyfja-
meðferðar. Fáeinum dögum síðar
ágerðust veikindin svo mjög að hann
fór til aðhlynningar á Landspítalan-
um og við náðum aldrei að hittast eft-
ir þetta.
Auk okkar ógleymanlega sam-
starfs á vettvangi Landsbókasafns
og handritadeildar, vorum við Ög-
mundur um árabil félagar í Kvæða-
mannafélaginu Iðunni. Einnig
kenndum við saman á námskeiðum
fyrir þjóðfræðinema í Háskóla Ís-
lands, þar kenndi Ögmundur um
þjóðkvæði en við Smári Ólason sáum
um að kenna þjóðlög, rímnakveðskap
og sálmasöng frá fyrri tíð. Þetta var
afar skemmtilegt samstarf. Margar
stemmur og vísur hafa orðið okkur
þremenningum hugleiknar í kennslu-
stússi og félagsstörfum. Sérstakan
sess skipar þó lagboðavísa ein úr
Skagafirði, kveðin við fyrstu stemm-
una sem ég lærði í Iðunni. Það er
draumvísan góða sem Einar Andr-
ésson í Bólu lærði þegar álfkonan
unga og glæsilega úr Bólugili vitjaði
hans í draumi og kvað fyrir hann vel
orta hringhendu við fallegt kvæða-
lag:
Himinsólin hylur sig,
höldar róli linna,
Einar í Bólu eg vil þig
út á hólinn finna.
Hér er ástleitni álfakvenna við
yngissveina í mannheimi gerð að
hugljúfu yrkisefni í rímuðum orðum
og tónum. Þessi draumvísustemma
hefur líka orðið mörgum kvæða-
manninum töm og nærtæk til kveð-
skapar. Kjartan Ólafsson, fyrsti for-
maður Iðunnar, kvað þessa stemmu
inn á útgáfuplötu hjá Fálkanum 1933
og aftur inn á silfurplötur Iðunnar
1935 og í bæði skiptin við sömu vísur
eftir Þorstein Erlingsson. Sú fyrsta
er svona:
Þegar vetrar þokan grá
þig vill fjötra inni:
svífðu burt og sestu hjá
sumargleði þinni.
Ögmundur leggur upp í hinstu för
yfir móðuna miklu nú þegar sól fer að
hækka á lofti og hlýna tekur í veðri.
Það fer vel á því að kveða síðustu vís-
una í ljóði Þorsteins:
Það er líkt og ylur í
ómi sumra braga;
mér hefur hlýnað mest á því
marga kalda daga.
Væri til þess nokkur von að á öðru
tilverustigi gætu verið iðkuð þjóðleg
fræði, kveðnar vísur, farið með ljóð,
ellegar sagðar gamansögur, er ég
nokkuð viss um að Ögmundur léti sig
ekki vanta á slíkum vettvangi. Og þá
væri eins víst að þjóðfræðaefnið gæti
fengið á sig eilitla slagsíðu af skag-
firskum uppruna.
Það er mikil eftirsjá að Ögmundi
Helgasyni. Hann er kvaddur með
virðingu og þökk. Fyrrum heilsuð-
umst við og kvöddumst oftast með
glettnisbros á vörum. Þannig kveð ég
hann einnig nú, þrátt fyrir harm í
hjarta. Ástvinum hans og fjölskyldu
eru sendar samúðarkveðjur.
Njáll Sigurðsson kvæðamaður.
Morgunblaðið birtir minningar-
greinar alla útgáfudagana.
Skil Minningargreinar skal senda í
gegnum vefsíðu Morgunblaðsins:
mbl.is (smellt á reitinn Morgun-
blaðið í fliparöndinni – þá birtist
valkosturinn „Senda inn minning-
ar/afmæli“ ásamt frekari upplýs-
ingum).
Skilafrestur Ef birta á minningar-
grein á útfarardegi verður hún að
berast fyrir hádegi tveimur virk-
um dögum fyrr (á föstudegi ef út-
för er á mánudegi eða þriðjudegi).
Ef útför hefur farið fram eða grein
berst ekki innan hins tiltekna
skilafrests er ekki unnt að lofa
ákveðnum birtingardegi. Þar sem
pláss er takmarkað getur birting
dregist, enda þótt grein berist áð-
ur en skilafrestur rennur út.
Lengd Minningargreinar séu ekki
lengri en 2.000 slög (stafir með
bilum - mælt í Tools/Word Count).
Ekki er unnt að senda lengri grein.
Hægt er að senda örstutta kveðju,
HINSTU KVEÐJU, 5-15 línur, og
votta þeim sem kvaddur er virð-
ingu sína án þess að það sé gert
með langri grein. Ekki er unnt að
tengja viðhengi við síðuna.
Minningar-
greinar