Morgunblaðið - 05.10.2008, Blaðsíða 14

14 SUNNUDAGUR 5. OKTÓBER 2008 MORGUNBLAÐIÐ
Hugmyndaátök | Frjálshyggjumenn legga ekki árar í bát þó að margir telji hugmyndafræðina hafa
beðið algjört skipbrot. | Stórveldi Liðsmenn og stuðningsmenn fótboltaliðs Bayern München eru vanir
góðu gengi og eiga bágt með að sætta sig við þá stöðu sem nú er uppi þar sem hver leikurinn á eftir öðrum tapast.
VIKUSPEGILL»
Hugmyndaátök
Eftir Björn Vigni Sigurpálsson
bvs@mbl.is
E
nginn segir það upphátt en það er
samt ekki laust við að fyrir fáein-
um dögum hafi ríkt hálfgerð
þórðargleði víða utan Bandaríkj-
anna út af þeim óförum sem þar-
lent efnahagslíf og í kjölfarið stjórnmálalíf hefur
mátt ganga í gegnum síðustu dægur. Ákveðin
hugmyndafræði – kenningin um yfirburði hins
frjáls markaðar umfram hið alltumlykjandi
faðmlag ríkisvaldsins – virðist hafa beðið skip-
brot – a.m.k. tímabundið.
Evrópskir stjórnmálamenn og fræðimenn
hafa margir verið fljótir að hnýta í hið banda-
ríska humyndakerfi síðustu áratuga. „Hug-
myndin um að hinn frjálsi markaður hafi alltaf
rétt fyrir sér er galin,“ sagði Nicolas Sarkozy,
Frakklandsforseti. Afskiptaleysi bandarískra
stjórnvalda sem stundað var mitt í undirmáls-
kreppunni, var „eins einfeldingslegt og það var
hættulegt,“ var haft eftir Peer Steinbrück,
þýska fjármálaráðherranum sem bætti því við
að bandaríkin myndu nú glata hlutverki sínu
sem „fjármálalegt ofurveldi“.
Kampakátínan eða „schadenfreude“ eins og
fyrirbærið kallast á þýsku hefur þó sennilega
verið ótímabær. Fyrr en varði hafði bandaríska
meinsemdin smitast yfir til Evrópu og jafnvel
þýski fjármálaráðherrann hafði þurft að grípa
til bjargráða heima fyrir vegna vandamála í
þarlendu bankakerfi, eins og reyndar víðar í álf-
unni.
Eftir sem áður sitja Bandaríkjamenn uppi
með upphaf meinsemdarinnar – hugmynda-
fræði frjálshyggjunnar, er sagt, ýtti undir að
farið var á svig við nauðsynlega staðla og reglu-
verk í fjármálalífinu, græðgin varð alls ráðandi í
Wall Street og gaf af sér stöðugt nýstárlegri og
hugmyndaríkari afurðir til nota í fjármálaheim-
inu, sem aftur gáfu af sér ríkulegar tekjur og of-
urlaun til yfirmanna fjárfestingarbankanna,
helstu útungunarstöðva hinna nýju fjármála-
afurða.
Afurðir þessar voru einatt í formi flókinna af-
leiðna sem m.a. höfðu að geyma undirmálslán
húsnæðismarkaðarins í svokölluðum vafningum
sem voru til þess fallnir að fela meinsemdina. Á
endanum höfðu þær náð slíkri fullkomnun að
enginn botnaði í þeim lengur og þar með var öll
vitræn verðmyndun fyrir bí. Þannig byrjaði að
bresta í kerfinu og því er komið fyrir fjár-
málageiranum eins og reyndin er – óvissan ól af
sér ótta, óttinn hefur alið af sér vantraust og
vantraustið fryst markaðinn.
Líkkista Reagans
Varla fer milli mála að fjármálakreppan sem
meira og minna öll heimsbyggðin á við að etja
mun þegar fram líða stundir leiða til einhvers
konar hugmyndafræðilegs uppgjörs – milli ný-
frjálshyggjunnar sem ráðið hefur ríkjum víðast
hvar í hinum vestræna heimi allt frá valdatíma
Ronald Reagans, og nýklassísku hagfræðinnar
sem færð var í öndvegi eftir kreppuna miklu
snemma á fjórða áratugnum með New Deal,
umbótaáætlun F.D. Roosevelts.
Þau sýna ef til vill betur en margt annað til-
finningahitann í þessari togstreitu hugmynd-
anna ummælin sem repúblikaninn Darrell Issa
frá Kaliforníu lét falla kringum fyrri atkvæða-
greiðsluna í fulltrúadeild bandaríska þingsins
fyrr í vikunni þegar hann gerði grein fyrir and-
stöðu sinni við frumvarpið þar sem það gengi
gegn grundvallarstefnu flokksins. Fráhvarf frá
þessari grundvallarstefnu væri eins og „að
koma fyrir líkkistu ofan á líkkistu Ronalds
Reagans“.
Það var óneitanlega dálítið kyndugt að mitt í
þessari orrahríð skolaði hingað á land í vikunni
frönskum frjálshyggjupostula, Henri Lepage,
blaðamanni og rithöfundi. Hann hélt hér fyr-
irlestur á vegum Rannsóknarmiðstövar um
samfélags- og efnahagsmál og Félagsvís-
indastofnunar fyrir fullu húsi í sal í Þjóðminja-
safninu, þar sem hann reifaði einmitt hvaða er-
indi frjálshyggjan ætti við okkur á þeim
viðsjárverðum tímum sem við lifum nú þegar
þessi hugmyndastefna hefur af ýmsum verið út-
máluð sem aðalástæðan fyrir því hvernig komið
er.
Alls óvíst er þó hvort Lepage hefði verið feng-
inn hingað til lands ef ekki hefði verið vegna
þess að Einar Már Jónsson, prófessor í Frakk-
landi, tók sig til og úthúðaði bók hans Demain,
le capitalisme (Á morgun, kapítalismi) sem
kom út árið 1978 í umtalaðri bók sinni Bréfi til
Maríu frá síðasta ári. Eftir skrifum Einars Más
að dæma hefur Henri Lepage gegnt einhverju
svipuðu hlutverki í heimalandi sínu og Hannes
Hólmsteinn hér á Fróni í útbreiðslu fagnaðar-
erindis frjálshyggjunnar.
Pólitísk inngrip undirrótin
Í fyrirlestri sínum hafði Frakkinn svo sem
ekki margt nýstárlegt fram að færa enda
örugglega ósanngjarnt að ætlast til þess svo
skömmu eftir þann brotsjó sem hugmynd-
fræðin hefur lent í samfara umrótinu í fjár-
málalífinu – fylgjendur frjálshyggjunar munu
þurfa tíma til að ná vopnum sínum áður en ný
skoðanaskipti geta hafist við gagnrýnendur úr
röðum nýklassísku hagfræðinnar og vinstri-
sinnaðra þjóðfélagsrýna með tilheyrandi gerj-
un. Henri Lepage var að sjálfsögðu trúr grunn-
stefi hugmyndafræðinnar – frelsið og
kapítalisminn sem slíkur voru ekki undirrót
fjármálakreppnunnar nú heldur er skýring-
anna að leita í pólitískum inngripum mörg ár
aftur í tímann. Hann tók dæmi af húsnæð-
islánabönkunum Freddie Mac og Fannie Mae
sem ríkið þurfti að taka yfir á dögunum, og hélt
því fram að vandi þeirra teygði sig aftur til miðs
tíunda áratugarins. Þá var Bill Clinton í Hvíta
húsinu og demókratar við völd en Lepage sagði
að húsnæðislánabankarnir hefðu löngum verið
sérstök gæludýr demókrata. Á þessum tíma
hefði verið mörkuð sú stefna að sem flestir
skyldu eignast eigið þak yfir höfuðið og stefn-
unni framfylgt með þeim hætti að bankarnir
hefðu freistast til að láta hefðbundið mat á veð-
um lönd og leið.
Um svipað leyti var skorið á þau skil sem gilt
höfðu frá því fljótlega eftir keppuna miklu milli
viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarbanka.
Viðskiptabankarnir færðu sig yfir á ýmis þau
svið sem fjárfestingarbankarnir höfðu áður átt
fyrir sig, og þeir því þurft að færa sig inn á önn-
ur, arðbærari en um leið áhættusamari svið, svo
sem að gera sér mat úr undirmálslánunum.
Stjórnvaldsafskipti sem
skekkja markaðinn
Lepage var ekkert að halda því fram að
markaðsfrelsið væri fullkomið – það ætti sína
tíðahringi með reglulegu millibili sem leiðréttu
sig þegar boginn hefði verið spenntur of hátt.
Þetta væri þó barnaleikur samanborðið við af-
leiðingarnar af inngripum ríkis eða stjórnvalda
á gangverk efnahagslífsins. Þar væri hamlandi
regluverk með tilheyrandi eftirliti mestur skað-
valdur. (Henri Lepage verður í viðtali hér í
blaðinu á morgun, mánudag.)
Í þessum samhengi er nógu fróðlegt að fletta
upp í bók Einars Más Jónssonar, sem a.m.k. á
einhverju skeiði lífs síns var hallari undir hina
algjöru andstæðu kapítalismans, þ.e. marx-
ismann, og sjá hvernig hann afgreiðir bók Le-
page, Á morgun, kapítalismi, og höfundinn
sjálfan.
„Í heild er kerfi höfundar til einskis nýtt, því
að hann byggir það berlega á því að velja aðeins
þau atriði sem henta honum og sleppa umyrða-
laust öllu því sem fellur ekki inn í kennisetn-
inguna,“ segir Einar Már á einum stað. Og lítið
eitt seinna: „Ef verk Henri Lepage er lesið með
hliðsjón af ritum alvöru fræðimanna, sagnfræð-
inga og annarra, er það hlálegt. Mann fer að
gruna að það sé kannski ekki alveg út í hött sem
ýmsir fræðimenn og gagnrýnendur hafa sagt,
að frjálshyggjupostularnir séu oft harla fáfróð-
ir, þeir byggi kenningar sínar á fáeinum dæm-
um, jafnan hinum sömu og rifnum úr samhengi,
sem sanni í rauninni ekki neitt.“
Undarlega djúpstæð tengsl
Einar heldur síðar áfram: „Því hefur stund-
um verið haldið fram – og byggist það fremur á
innsæi blaðamanna en einhverjum sérstökum
rannsóknum – að í sveiflum tískunnar, þegar
ein bylgjan hnígur og önnur rís í hennar stað,
haldist sumir þættir stöðugir og óbreyttir,
kannske undir einhverju öðru nafni eða í dul-
argervi sem felur þó ekki neitt. Þetta sé
kannske eitthvert grundvallareinkenni í tísku-
sveiflunum.
Milli tískubylgju menntamanna-marxísmans
franska og frjálshyggjunnar eru einmitt ým-
isleg tengsl af þessu tagi, og sum þeirra eru
undarlega djúpstæð. Ein þeirra eru raunar ein-
föld og liggja í augum uppi: marxistar fortíð-
arinnar höfðu nánast takmarkalausa óbeit á
velferðarþjóðfélagi Norður-Evrópu og frjás-
hyggjumenn nú eru þeim hjartanlega sammála.
Forsendurnar eru að sjálfsögðu andstæðar,
marxistarnir, sem trúðu því að himnaríki á jörð
væri að skapast austantjalds, litu svo á að í
Norður-Evrópu væri kúgun kapítalismans sér-
lega hörð, því hún villti á sér heimildir og svipti
menn allri von og lífsvilja (sbr. sjálfsmorðin
frægu í Svíþjóð), og frjálshyggjumenn álíta að
„sósíalismi Norðurlanda“ sé hefting á ein-
staklingsfrelsi og efnahagsleg glötun, en hvað
fordóma snertir kemur þetta í sama stað nið-
ur.“
Eins og sjá má á þessum dæmum er enn
nægur efniviður í hvöss skoðanaskipti milli
þessara tveggja hugmyndaheima, þótt hæpið sé
að þau geti orðið að einhverju viti fyrr en ofvirð-
ið sem nú er í fjármálaheiminum, er gengið yfir.
Óhjákvæmilegt uppgjör
hugmyndakerfa
Franskur frjálshyggjupostuli telur að allar helstu stoðir hugmyndafræðinnar séu í fullu gildi –
Höfundur Bréfs til Maríu gaf ekki mikið fyrir kenningar í bók Henri Lepage
Reuters
Einvígi Allt bendir til að til uppgjörs komi milli þeirra tveggja kennisetninga hagfræðinnar sem
ríkt hafa frá kreppunni miklu, frjálshyggjunnar og nýklassísku hagfræðinnar.
Í HNOTSKURN
»Húsnæðislánabankarnir bandarískuvoru gæludýr demókrata.
»Ríkisafskiptin rugla markaðs-lögmálin, segir Henri Lepage.
»Líkindi milli frjálshyggju ogmenntamanna-marxisma.
»Frjálshyggjupostularnir oft harlafáfróðir.
Morgunblaðið/Árni Sæberg
Vangaveltur Frjálshyggjupostulinn Henri Lepage hélt hér fyrirlestur fyrir fullu húsi.