Morgunblaðið - 05.10.2008, Blaðsíða 30

30 SUNNUDAGUR 5. OKTÓBER 2008 MORGUNBLAÐIÐ
8. október, 1978: „Það blandast eng-
um hugur um nauðsyn ákveðinnar
samfélagslegrar þjónustu og af-
makaðra samfélagslegra fram-
kvæmda, sem hin ýmsu sveitarfélög
og þjóðfélagið (ríkið) annast. Af-
staða almennings til þessara þátta
er hins vegar af tvennum toga.
Annars vegar markast hún af
sjónarmiðum okkar sem neytenda,
sem nýtum þjónustuna, og tilheyr-
andi kröfugerð, sem setur svip sinn
á íslenzkt þjóðfélag um árabil. Hins
vegar mótast hún af viðhorfum okk-
ar sem skattborgara, greiðenda
kostnaðarins, sem sóttur er í vasa
okkar í formi margháttaðrar skatt-
heimtu.
Það er mjög mismunandi, hve
stóran hluta þjóðartekna hin ein-
stöku ríki heims færa frá ein-
staklingum og atvinnuvegum – með
skattheimtu yfir í samfélagsleg út-
gjöld.“
. . . . . . . . . .
9. október, 1988: „Nú er að renna
upp fyrir ráðherrum í ríkisstjórn
Steingríms Hermannssonar, að
við myndun hennar voru ýmsar
ákvarðanir teknar í fljótræði og að
vanhugsuðu máli. Hér á þessum
stað hefur verið vakin athygli á
því, hvernig málgögn tveggja
stjórnarflokka að minnsta kosti
eru komin á harðahlaup frá
ákvæðum stjórnarsáttmálans um
lánskjaravísitölu og aðför að
sparifé. Þá hefur einnig verið bent
á það hér, að ákvarðanir um að
lækka raforkuverð til frystihúsa
um fjórðung standast ekki. Veru-
leikinn er allur annar en stjórn-
arherrarnir álíta og þurfti raunar
engum að koma á óvart að Al-
þýðuflokkur og Framsókn-
arflokkur færðust enn fjær veru-
leikanum þegar þeir tóku upp
samstarf við Alþýðubandalagið,
flokk sem sækir stefnu sína til
kenninga sem hvarvetna er nú
verið að kasta fyrir róða þar sem
reynslan sýnir að þær eru ekki að-
eins í andstöðu við veruleikann
heldur einnig það, sem þær sjálfar
boða.“
Úr gömlum l e iðurum
Einar Sigurðsson.
Ólafur Þ. Stephensen.
Forstjóri:
Ritstjóri:
STOFNAÐ 1913
Útgefandi: Árvakur hf., Reykjavík.
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal.
Útlitsritstjóri:
Árni Jörgensen.
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á slóðinni http://morgunbladid.blog.is/
Jafnvel á með-an vel gekkvoru launa-
greiðslur til
stjórnenda fjár-
málastofnana og
annarra stórfyr-
irtækja, hér á landi sem ann-
ars staðar í hinum vestræna
heimi, komnar út fyrir öll
skynsemismörk. Upphæð-
irnar voru í mörgum tilvikum
svo svimandi háar að hinn al-
menni launamaður gat ekki
einu sinni skilið þær, hvað þá
látið sig dreyma um að vinna
sér inn á heilli starfsævi það
sem sumir forstjórarnir höl-
uðu inn á einu ári.
Röksemdafærslan fyrir of-
urlaununum í Bandaríkjunum,
þar sem þau voru svakalegust,
var að snillingarnir, sem skil-
uðu hluthöfum fyrirtækjanna
gífurlegum arði, ættu skilið að
fá sína hlutdeild í honum. Og
þegar vel gekk kvörtuðu hlut-
hafar ekki – að minnsta kosti
ekki nógu margir þótt fulltrú-
ar lífeyrissjóða og annarra
stofnanafjárfesta létu stund-
um í sér heyra á aðalfundum.
Hér á Íslandi beittu menn
fyrir sig sömu röksemda-
færslu og í Bandaríkjunum,
auk þess að benda á að fjár-
málageirinn væri orðinn al-
þjóðlegur og þeir ættu að
njóta þess sama og snilling-
arnir í útlöndum.
Nú, þegar flest fjármálafyr-
irtæki eiga í erfiðleikum, sum
eru farin á hausinn og pen-
ingar hluthafa tapaðir, og
gengi bréfa í öðrum hefur fall-
ið stórlega, er ástæða til að
spyrja hvort snillingarnir hafi
verðskuldað ofurgreiðslurnar.
Raunar hafa verið færð að
því gild rök að launakerfið,
þar sem menn voru verðlaun-
aðir með kaupréttarsamn-
ingum, hafi stuðlað að því að
illa fór. Stjórn-
endur hafi tekið
mikla áhættu til að
hækka hlutabréfa-
gengi fyrirtækj-
anna til skamms
tíma. Til lengri
tíma litið stefndu ákvarð-
anirnar fyrirtækjunum í
hættu.
Andrúmsloftið er verulega
breytt í ríkjum, þar sem skatt-
greiðendur sjá fram á að þurfa
að koma stórfyrirtækjunum til
aðstoðar. Í Bandaríkjunum
voru sett inn ákvæði í lögin um
björgunaraðgerðir fyrir fjár-
málafyrirtækin, um að fyr-
irtæki sem þiggja aðstoðina
geti ekki gert yfirgengilega
starfslokasamninga við
stjórnendur. Í írska þinginu
eru uppi kröfur um að bank-
arnir, sem þiggja að ríkið
tryggi allar innstæður hjá
þeim, undirgangist skuldbind-
ingu um að greiða stjórn-
endum hófleg laun.
Nú blasir við að íslenzkir
skattgreiðendur og launa-
menn munu þurfa að færa
fórnir til að koma fjár-
málageiranum til hjálpar,
hvort sem það verður í því
formi að lífeyrissparnaður
landsmanna erlendis verði
færður heim eða í formi vaxta-
greiðslna af erlendum lánum.
Og allir munu þurfa að draga
saman neyzlu sína og sætta sig
við skerðingu kaupmáttar
næstu misserin.
Við þessar aðstæður væri
algerlega galið að ofur-
launavitleysan í bönkunum og
öðrum fyrirtækjum héldi
áfram. Nú eiga fjármálafyr-
irtækin að hafa frumkvæði að
því að lækka laun stjórnenda.
Það er ein forsenda þess að
sátt skapist um aðgerðir til að
koma okkur út úr erfiðleik-
unum.
Fjármálafyrirtækin
eiga að lækka laun
stjórnenda að eigin
frumkvæði. }
Ofurlaunaliðið
U
ndanfarna daga hefur hver stór-
fréttin rekið aðra. Nánast allar
fréttirnar voru vondar fréttir –
sumar gríðarlega vondar. Eins
og staðan í þjóðfélaginu er nú
er ljóst að allir landsmenn munu þurfa að
þyngja byrðar sínar á næstunni og þá gildir
einu hvernig þeir eru í stakk búnir til þess.
Fyrir utan allar fréttir af efnahagsmálum
vakti sérstaka athygli mína frétt sl. fimmtu-
dag í 24 stundum þar sem sagt var frá því að
yfir 300 fjölskyldur fengju vikulega mat-
argjafir frá Fjölskylduhjálp Íslands og
Mæðrastyrksnefnd. Jafnframt kom fram að
fleiri fjölskyldur en áður hafi beðið um aðstoð
vegna kaupa á fatnaði og öðru er tilheyrir
skólagöngu og tómstundastarfi barna.
Í öllum þeim hrakspám og áföllum – raun-
verulegum og hugsanlegum – sem dunið hafa á fólki und-
anfarna daga er tilhugsunin um börn sem vegna fátækt-
ar fá ekki sömu tækifæri og önnur börn til náms vegna
fátæktar einhver sú átakanlegasta. Þótt einstaka maður
sé þannig gerður að erfiðleikar herði hann þá er ljóst að
fátækt markar flesta og skilur eftir djúp spor í sál
manna. Hún hefur svo marga fylgifiska sem erfitt er að
vinna bug á; ein birtingarmyndin er einelti.
Við lestur greinar í Morgunblaðinu fyrir viku þar sem
ungur maður sem orðið hafði fyrir einelti lýsti reynslu
sinni varð mér hugsað til minna eigin barnaskóla- og
uppvaxtarára. Á þeim tíma varð enginn fyrir „einelti“.
Þeir voru bara hafðir „útundan“. Hundsaðir í
besta falli, en hafðir að háði og spotti eða jafn-
vel misþyrmt í versta falli. Hugurinn hvarflar
sérstaklega til tveggja barna sem voru með
mér í skóla er bæði voru sniðgengin þannig að
engu líkara var en þau væru með smitandi
sjúkdóm. Hvorugt þeirra stakk í stúf með af-
gerandi hætti, bæði voru góðir námsmenn og
snyrtileg, sýndu hæversku og hógværð. Ef til
allt of mikla hógværð. Svo mikla raunar að ef
á þau var yrt urðu þau svo taugaóstyrk að það
var átakanlegt að verða vitni að því. Hvernig
sem ég velti því fyrir mér í dag get ég ekki
fundið neitt sem gæti hafa valdið þessu annað
en það að þau voru augljóslega bláfátæk. For-
eldrar þeirra höfðu mjög greinilega minna á
milli handanna en foreldrar okkar hinna.
Grimmdin sem í þessu fólst er jafnvel í
minningu minni í dag nægilega sterk til þess að valda
óþægindum. Öll vorum við samsek; jafnvel „góðu“ börnin
þorðu ekki að rétta þeim hjálparhönd af ótta við að lenda
í sömu aðstöðu.
Auðvitað leiðir fátækt ekki alltaf til eineltis. En allt frá
því Ísland var bláfátækt land hefur hugsjónin um jafn-
rétti til náms verið eitthvað sem landsmenn gátu samein-
ast um og jafnvel fært fórnir fyrir. Nú þegar ástandið í
þjóðfélaginu er þannig í kjölfar mesta góðæris Íslands-
sögunnar að fjölskyldur þarfnast aðstoðar til að geta
sent börn sín sómasamlega í skólann hefur verið vegið
illilega að þeirri hugsjón. fbi@mbl.is
Fríða Björk
Ingvarsdóttir
Pistill
Jafnrétti til náms?
FRÉTTASKÝRING
Eftir Björn Jóhann Björnsson
bjb@mbl.is
B
ændur fara ekki varhluta
af efnahagslægðinni
þessa dagana. Þeir eru í
auknum mæli farnir að
leita sér ráðgjafar og að-
stoðar hjá Bændasamtökunum og
munu margir þeirra vera á barmi
gjaldþrots, ekki síst þeir sem ráðist
hafa í miklar fjárfestingar og skuld-
sett sig langt umfram greiðslugetu.
Dæmi eru um áttfaldar heildarskuldir
bænda á við ársveltu sama bús. Í
venjulegu árferði hefur verið talað um
að meðalbú þoli fjórfaldar skuldir á
við ársveltuna.
Rekstrarkostnaður bænda hefur
hækkað gríðarlega undanfarið ár.
Kostnaður meðalkúabús, með 188
þúsund lítra mjólkurkvóta, er nú kom-
inn í 27 milljónir króna á ári, en var 21
milljón króna á síðasta ári. Aukningin
milli ára er nærri 30%.
Einstakir kostnaðarliðir hafa
hækkað hlutfallslega mun meira, eins
og áburður sem hefur hækkað um
73%, kjarnfóður hefur hækkað um
50% síðan vorið 2007, rúlluplastið hef-
ur hækkað um 30% og olían um 84%
síðan í júní árið 2007. Á móti hefur af-
urðaverð til bænda hækkað mun
minna, eða 16-22%.
Biðu fram yfir göngur
Jóhanna Lind Elíasdóttir, ráðu-
nautur á ráðgjafarsviði Bænda-
samtakanna, segir að staða þeirra
bænda sem hafi leitað sér aðstoðar sé
mjög slæm. Þetta eigi við um flestar
greinar landbúnaðarins og verst séu
þeir staddir sem ráðist hafa í ein-
hverjar fjárfestingar. Hún segir
marga hafa beðið með að skoða fjár-
hagsstöðuna þar til fram yfir heyskap,
göngur og réttir. Þannig telur Jó-
hanna að staða sauðfjárbænda eigi
eftir að koma betur í ljós að lokinni
sláturtíð þegar tekjuhliðin skýrist bet-
ur.
Í sérstakri fjármálaráðgjöf fyrir
bændur í verulegum greiðsluerf-
iðleikum á vegum Bændasamtakanna
er farið vandlega yfir búrekstur
bænda og í framhaldi af því kannað
hvaða úrræði séu fyrir hendi til að
laga greiðslubyrði lána að tekjum bús-
ins, séu þau einhver.
„Bændur hafa jafnan verið með
skilvísustu mönnum og það er seint
gengið á þá. Miðað við núverandi
ástand erum við ekki bjartsýn á fram-
haldið. Dyrnar eru ekki beint gal-
opnar hjá bönkunum um þessar
mundir og þó að menn eigi veð fyrir
skuldum þá er enga kaupendur að
finna. Við vonum bara að sem flestir
fari vandlega yfir sín mál og skoði
stöðu sinna búa,“ segir Jóhanna og
hvetur bændur til að leita sér ráð-
gjafar hjá búnaðarsamböndunum,
ráðgjafarsviði Bændasamtakanna eða
öðrum aðilum áður en í óefni er komið.
Krefjast hærra verðs
Félagsráð Félags kúabænda á Suð-
urlandi kom saman í vikunni og sam-
þykkti ályktun þar sem þungum
áhyggjum er lýst yfir afkomu mjólk-
urframleiðenda. Brýnt sé að verð til
þeirra verði leiðrétt hið fyrsta. Bent
er á að mjólkurverð til framleiðenda
hafi verið hækkað 1. apríl sl. en síðan
þá hafi verðhækkanir á aðföngum ver-
ið tíðar og mikill óstöðugleiki í rekstr-
arumhverfi bænda. Verði mjólk-
urverðið ekki leiðrétt sé hætt við að
fjöldi kúabúa komist í þrot innan
skamms.
Haraldur Benediktsson, formaður
Bændasamtakanna, segir stöðuna
mjög alvarlega hjá mörgum bændum
og sér í lagi þeim sem ráðist hafa í um-
fangsmiklar framkvæmdir og fjárfest-
ingar. Aðföngin til bænda hafi hækkað
meira en hjá mörgum öðrum atvinnu-
greinum. „Ég heyri óskaplega mikla
svartsýni í okkar röðum,“ segir Har-
aldur.
Morgunblaðið/Rax
Þröngt í búi Víða þrengir að í þjóðfélaginu um þessar mundir og bændur
eru þar engin undantekning. Bygging hátæknifjósa er t.d. að sliga marga.
Margir bændur á
barmi gjaldþrots
Kostnaður meðalkúabús:
21
milljón haustið 2007
27
milljónir haustið 2008
Hækkanir aðfanga
til bænda:
30%
rúlluplast
50%
kjarnfóður
73%
áburður
84%
dísilolía