Morgunblaðið - 05.10.2008, Blaðsíða 26

26 SUNNUDAGUR 5. OKTÓBER 2008 MORGUNBLAÐIÐ
Í bakgrunni má heyra gítarund-irleik, Hammond-orgel og aðsagt er í hljóðnemann: „Tveir,tveir, tveir.“ Ólafur Haukur
situr í hægindastól í kjallara Íslensku
óperunnar og rennsli á sýningu Janis
Joplin er að hefjast á leiksviðinu. Fyr-
ir nokkrum árum var ámálgað við
Ólaf Hauk að skrifa söngleik um Jan-
is Joplin, en svo datt það upp fyrir.
Stefán Baldursson leikhússtjóri Óp-
erunnar sá hins vegar handritið
skömmu eftir að hann fékk lyklavöld-
in í Ingólfsstræti og fannst það mikill
veigur í því að hann vildi smella því á
svið. „Stefáni fannst tónlistin orðin
nógu klassísk til þess að eiga heima í
þessu húsi,“ segir Ólafur Haukur.
Gerði lögin að sínum
Þrátt fyrir að þekkja tónlistina frá
fornu fari, varð Ólafur Haukur að
lesa sér til um Janis Joplin. „Ég hafði
hlustað á hana ungur maður, látið
hana detta á fóninn annað slagið. En
nú tók ég mig til og hlustaði á allar
plöturnar hennar. Og það rifjaðist
upp hvílík afburðasöngkona hún er.
Janis gerði tónlistina svo eft-
irminnilega að sínu, að manni finnst
þetta hennar músík, þó að hún væri
ekki nema að hluta til eftir hana
sjálfa.“
Hún söng sig inn í sviðsljósið með
miklum tilþrifum, en það tók fljótt af,
að sögn Ólafs Hauks. „Janis Joplin
hafði reynt ýmislegt, gengið í há-
skóla, sungið þjóðlög og blús, og allt í
einu tók hún þá ákvörðun, eða
ákvörðunin tók hana, að helga sig
söngnum. Á þeim tíma hafði myndast
mikið uppstreymi í tónlist, blúskynjuð
hippatónlist varð til á vesturströnd
Bandaríkjanna, og Janis fór að syngja
með hippabandi sem hún komst í tæri
við. Svo tóku við þrjú ár þar sem hún
hafði sönginn að lifibrauði, eða þar til
hún dó fyrir aldur fram 27 ára gömul.
Þetta var stuttur og litríkur ferill, og
Janis lifði hratt, bæði í leik og starfi.
Hún var mikil gleðibomba, en um leið
greind kona og hugsandi manneskja,
sem las mikið, málaði og var vel að
sér á mörgum sviðum.“
Svona er lífið
Þegar upp er staðið var Pearl, síð-
asta plata Janis Joplin, hápunkturinn
á hennar ferli, að sögn Ólafs Hauks.
„Hún deyr frá þeirri plötu næstum
fullgerðri, til allrar hamingju búin að
syngja inn á band einhvers konar
prufuupptökur, sem síðan voru not-
aðar á plötunni og standa glæsilega
fyrir sínu. En maður hefur grimmi-
lega á tilfinningunni að hún hafi átt
mikið inni sem söngkona þegar hún
féll frá.“
Fátt kemur Ólafi Hauki úr jafn-
vægi, að minnsta kosti þegar hann
situr í hægindastólnum, og hann bæt-
ir við:
„En svona er lífið.“
Svo hallar hann sér aftur mak-
indalega. Ilmur Kristjánsdóttir sting-
ur höfðinu í dyragættina:
„Eitt með Óla, hann hefur óskap-
lega óþægilega nærveru.“
Svo er hún horfin úr gættinni, aft-
ur inn í Janis.
– Hvenær heyrðirðu fyrst í Jopl-
in?
„Ætli það hafi ekki verið um 1970.
Þá bjó ég í Kaupmannahöfn og
þessi plata kom eins og sprengja,
Sex, Dope and Cheap Thrills eða
Kynlíf, dóp og ódýr sæla eins og við
þýðum það! Þessi plata gekk á milli
manna í Kaupmannahöfn og um
allan heim. Þetta var svo sér-
kennileg og mikil rödd, sem ein-
hvern veginn tók sviðið.“
Kölluð svertingjasleikja
Ólafur Haukur segir að það hafi
mótað Janis Joplin að alast upp í
Port Arthur, lítilli borg í Texas, og
vera ósátt og í sífelldum átökum
við sitt umhverfi.
„Á þeim árum voru mikil kyn-
þáttaátök og Janis var alin upp í
því andrúmslofti, blökkumenn
bjuggu í sérstökum hverfum og
hvítu krakkarnir máttu ekkert
fara þangað, en hún læddist inn í
blökkumannahverfin ásamt fáein-
um vinum til að hlusta á svert-
ingjana spila blús. Henni fannst
ekkert merkilegt að heyra Bill Ha-
ley syngja Rock Around the Clock
eða Presley. Hún valdi frekar
negrablúsarana og fyrir það fékk
hún að gjalda í skólanum og í sam-
félaginu. Hún var kölluð svert-
ingjasleikja, hrækt á hana og það
hafði afgerandi áhrif á mótun
hennar persónuleika.“
– Svo brast á hippatíminn!
„Já, skömmu eftir þetta. Hún
flæktist inn í það, fór til San Frans-
iskó og síðan New York þegar Bob
Dylan var að byrja í Village. Þá er
þetta deigla ungs fólks, sem vildi að
brjótast út úr hefðbundnu amerísku
samfélagi, og reyna að finna rætur í
blúsnum og menningu frumbyggja.
Og allt kemur það saman í hennar
tónlist.“
– Og þú varst hippi sjálfur!
„Það voru allir hippar! Allir
smituðust af stemningunni með
einhverjum hætti. En ég hef alltaf
verið frekar varkár, og var það
einnig í þessum efnum. Ég hafði
ekki hugrekki til þess að gerast al-
vöru hippi, en dútlaði frekar við
alls konar listamennsku. Það fóru
auðvitað margir flatt á því að prófa
hugvíkkandi efni, en til allrar ham-
ingju slapp ég mestanpart við það.
Margir biðu varanlegan skaða af.
En menningarlegu áhrifin hafa
farið um öll Vesturlönd og eru nú
hluti af okkar andlega sjóndeild-
arhring.
Janis Joplin prófaði öll þessi
hugvíkkandi efni, en hún sagðist
reyndar sjálf í grunninn bara vera
fyllibytta. Hún sagðist vera Tex-
aspía og í Texas gilti að drekka
brennivín. Janis sagðist geta
drukkið alla undir borðið. Það
minnir svolítið á íslenskan hetju-
móral í drykkjuskap. Drykkjuskap-
urinn var hluti af hennar vanda.
Menn voru líka mjög grænir á þess-
um tíma þegar heróín og LSD óð
yfir, grunaði hreinlega ekki hvaða
áhrif LSD hefur á heilann og
taugakerfið. Það varð því brátt um
Janis, eins og reynar um fleiri efni-
lega tónlistarmenn á þessum tíma,
svo sem Brian Jones og Jim Morr-
ison. Þau dóu ung og ófullgerð. En
skildu eftir fullt af frábærri tónlist.
Janis var mikill listamaður.“
Mikil gleðibomba
Tvær helgar í röð eru
ný verk frumsýnd eftir
leikskáldið Ólaf Hauk
Símonarson, annað
um fólkið í blokkinni
og hitt um Janis
Joplin. Pétur Blöndal
talaði við hann um
efniviðinn, hvernig
sögur kvikna og heim
leikhússins.
Hvar á að virkja?
„ÁHERSLAN á að lýsa yfir verndun
ákveðinna svæða er meiri núna en
hún var,“ segir Sveinbjörn Björnsson
eðlisfræðingur, sem stýrði fyrsta
áfanga rammaáætlunar um nýtingu
vatnsafls og jarðvarma á sínum tíma,
1999-2003. „Áherslan á verndun hefur
ekki síst aukist þegar menn sjá
hversu ásóknin er sterk í þessi svæði,“
segir hann og vísar í ónýtta virkj-
unarkosti landsins, sem skipta tugum.
„Ásóknin er miklu sterkari núna en
hún var þegar við byrjuðum. Þá þótti
fyrsti áfangi að álveri ágætur í 120.000
tonnum. Nú eru það jafnvel 360.000
tonn. Í dag er verið að ræða um þrisv-
ar sinnum stærri álver en 1999. Þess
vegna gengur miklu fyrr á virkj-
unarkostina en menn höfðu áður gert
sér grein fyrir.“
Aðspurður hvað eigi að gera við nið-
urstöðurnar segir Sveinbjörn ramma-
áætlun alltaf koma til með að gagnast,
jafnvel þótt Alþingi geri ekkert með
hana. „Við sjáum til dæmis að nið-
urstöður fyrsta áfanga, sem birtust
2003, hafa verið mjög vel virtar af báð-
um málsaðilum að mínu mati. Orku-
fyrirtækin hafa forðast þau svæði sem
fengu verstan dóm. En auðvitað er
betra ef menn ná pólitísku sam-
komulagi,“ segir hann.
Um almennt gildi rammaáætlunar
segir hann til dæmis að í henni sjái
orkufyrirtækin hvað dregur úr fýsi-
leika kostanna, t.d. í umhverfismálum.
Þau geta þá lagað áform sín að því,
sniðið af þeim vankanta. Hins vegar
segir hann vinnuna góða bót við þekk-
inguna á náttúru landsins, sem er í
raun lítið rannsökuð.
„Norska leiðin“ líklegust
Honum þykir líklegast að
stjórnmálamennirnir fari norska leið.
Þetta þýðir að virkjunarkostum verði
skipt í þrennt: Þá sem skuli friða, þá
sem skuli virkja og þá sem lenda þar á
milli og heyra undir pólitískt mat. Í
fyrsta flokknum megi jafnvel huga að
friðun eða þjóðgarði. „Það er sér-
staklega mikilvægt að menn ákveði
strax hvort þeir ætla að leyfa virkjun
á háhitasvæði eða ekki. Það eitt að
leggja veg inn á svæðið og gera plön
fyrir rannsóknarboranir breytir
svæðinu svo ekki verður aftur snúið.
Ef menn vilja ekki að svæðinu verði
raskað yfirleitt, þá eiga þeir ekki að
hleypa mönnum inn á það með vegi og
mannvirki,“ segir Sveinbjörn. Ásýnd
slíkra svæða skipti höfuðmáli.
Hann telur það heldur ekki vanda-
mál að útiloka virkjunarkosti án þess
að hafa reynt á orkugetuna fyrst. „Við
getum tekið Geysi sem dæmi. Það
skiptir nánast engu máli hversu mikla
orku er hægt að framleiða, ég held að
menn vilji ekki virkja þar.“ Annars
staðar sé þetta flóknara, t.d. á Torfa-
jökulssvæðinu. „Það er stórt og orku-
mikið svæði, sem orkufyrirtækin hafa
alveg látið vera. En það kemur að því,
eftir kannski 30-40 ár, að menn fara
að takast á um það hvort ekki megi
virkja hluta þess.“
Þekkingin hleðst upp
„Niðurstaðan verður ekki end-
anleg lausn, hún verður væntanlega
til einhverra ára,“ segir Svanfríður
Jónasdóttir, núverandi formaður
verkefnisstjórnar um gerð ramma-
áætlunar. „Rétt eins og þekkingin á
háhitasvæðum hefur aukist frá því
2003, á fimm árum, getum við ályktað
sem svo að á næstu fimm árum muni
þekkingin aukast jafnmikið. Það sem
við erum að gera núna er aðeins
næsti áfangi.“ Svanfríður segir nið-
urstöðurnar koma fyrir árslok 2009
eins og stefnt var að. Þá mun rík-
isstjórnin leggja málið fyrir Alþingi.
Á næstu vikum hefst vinna faghópa
sem hver um sig metur áhrif virkjana
á vissu sviði. Snemma næsta vor er
ætlað að allar helstu niðurstöður
rannsókna liggi fyrir.
Aðspurð hvað sé breytt síðan 2003,
þegar skýrsla fyrsta áfanga var birt,
segir Svanfríður meiri áherslu á
vernd sem tegund nýtingar. Við allt
matið sé haft auga á þeim möguleika
að vernda. Og hún telur það skipta
máli upp á útkomuna. „Það skiptir
máli hvaða gleraugu þú setur upp og
út frá hvaða sjónarhóli þú metur hlut-
ina.“ Sem dæmi nefnir hún að nú
verður landslag metið sérstaklega inn
í verndargildi stórra svæða. Það var
ekki gert áður, heldur hvert og eitt
virkjunarsvæði einungis metið fyrir
sig. Þessi sýn birtist skýrt í stjórn-
arsáttmálanum, þar sem litið er á stór
svæði, eins og Torfajökulssvæðið,
sem eina heild. Í öðru lagi segir hún
byggt á miklu meiri gögnum og þekk-
ingu á háhitasvæðum en áður.
Aldrei fullvirkjað
Ekki er búið að ákveða hvað skal
gera við niðurstöðuna og hvaða stöðu
Alþingi gefur henni. Össur Skarphéð-
insson iðnaðarráðherra og Þórunn
Sveinbjarnardóttir umhverfisráð-
herra eru byrjuð að ræða þetta en
ekkert er fast í hendi með það. Að
þeirra sögn hefur helst verið rætt um
þingsályktun sem gefi niðurstöðunum
stöðu í stjórnkerfinu, um leið og
ákveðið verði um reglulega endur-
skoðun. Sérstaklega á að skoða
norsku leiðina.
Bæði eru þau bjartsýn á pólitíska
sátt um málið, þegar þar að kemur.
Össur telur óhugsandi að Alþingi
hafni niðurstöðunum. „Það tapa allir á
því að deilur og tortryggni skapist um
hvern virkjanakostinn á fætur öðr-
um.“ Og hvorugt þeirra trúir því að
flestir kostir á listanum verði á end-
anum virkjaðir. „Nei, ég sé ekki fyrir
mér að við séum þannig stödd,“ segir
Þórunn. Össur tekur í sama streng. Í
sumum tilfellum sé um að ræða nátt-
úruperlur sem verða friðaðar og
verndaðar. „Aðalatriðið með ramma-
áætlun er að við höfum á hverjum
tíma heildarmyndina og alla mögu-
leikana fyrir augum þegar ákvarðanir
eru teknar.“ onundur@mbl.is
Morgunblaðið/RAX
Kerlingarfjöll Ef vel er að gáð sést maður á gangi. Horfi hann á jörðina sér hann liti og smágerða fegurð. Líti hann
upp blasir við stórbrotið landslag. Sjálft landslagið vegur þyngra um verndargildi svæða núna en fyrir fimm árum.
Um síðir vilja menn
virkja við Torfajökul
Ráðherrar sjá landið ekki fyrir sér fullvirkjað í framtíðinni
Ýmislegt getur valdið því, svo
sem verndargildi svæða eða lítil
gróðavon, að virkjunarkostir
verði friðaðir eða geymdir.
Þetta getur breyst, bæði með
tækniframþróun, hækkandi
orkuverði og breyttu gildismati.
Djúpboranir gætu gerbreytt um-
hverfi háhitavirkjana. Leiðir til
að lengja líftíma uppistöðulóna
gætu komið fram. Sjávarfalla- og
ölduvirkjanir gætu orðið raun-
hæfur kostur. Hugmyndirnar
skortir allavega ekki.
Borað inn í Grímsvötn
Ekki er úr vegi að minnast á
virkjunarhugmynd sem ekki hef-
ur enn komist á framkvæmda-
stig. Hinn 15. ágúst 2002 ritaði
Elías Kristjánsson, forstjóri
KEMÍS ehf., grein í Morg-
unblaðið. Þar fór Elías yfir hug-
myndir um landnýtingu og um-
hverfisvernd. Hann færði fram
hugmynd um hvernig færa megi
aukið rennsli inn á vatnasvið
Tungnaár og Þjórsár, með
ánægjulegum aukaverkunum á
Skeiðarársandi:
„Stærsta umhverfisvernd-
armálið er þó að nýta vatnið í
Grímsvötnum til raforkufram-
leiðslu,“ skrifaði Elías, „… en
með nútímatækni má bora frá
Hamrinum um 20 km að Gríms-
vötnum og veita vatninu um Há-
göngulón. Vatnsborði Gríms-
vatna yrði haldið í jafnvægi og
þannig komið í veg fyrir Skeið-
arárhlaup og þannig mætti
breyta Skeiðarársandi í stærsta
korn- og hörakur í Vestur-
Evrópu.“
Nóg af hugmyndum
Össur
Skarphéðinsson
Þórunn
Sveinbjarnardóttir