Æskan - 01.11.1964, Blaðsíða 26

ÆSKAN
1914
1964
Kaupmannahafnar og var um langan tíma aðeins ein ferð á ári.
Með tilkomu gufuaflsins breyttist þetta til batnaðar, var ])á samið
um sex ferðir á ári, árið 1858. — Árið 1866 var Hið sameinaða
gufuskipafélag stofnað og hóf siglingar til íslands. Landsmönn-
um var ijós sú nauðsyn að koma þyrfti á strandferðum og var
eftir mikið þóf samþykkt að iiefja ]>ær. „Vesta“ var tekin á leigu
lijá Sameinaða gufuskipafélaginu, en þessi tilraun strandferða
mistókst.
Ófremdarástandi ]>ví, sem var á siglingum fyrir íslendinga um
aldamótin siðustu, Jýsir Einar Benediktsson vel i kvæðinu
„Strandsigling", og er eitt erindið svona:
„Þessa síðust ársins för þeir fóru, -
fólkið hana rækir bezt.
Drukknir menn og krankar konur ,vóru
kvíuð skrans i lest. —
Allt var fullt af frónska þarfagripnum.
Fyrirlitning skein af danska svipnum."
Árið 1905 byrjaði Thorefélagið siglingar til íslands og nutu
íslendingar ])essarar samkeppni við Sameinaða gufuskipafélagið
með bættum samgöngum og lækkuðum farmgjöldum.
Árið 1912 er svo komið, að Tliorefélagið gefst upp á strandsigl-
ingunum, til mikils óiiagræðis fyrir íslendinga, og er ástandinu
lýst þannig um ]>að ieyli sem hafizt var handa um stofnun is-
lenzks skipafélags: „Ferðirnar ólieppilegar að því leyti, að við-
koma í Færeyjum iengdi ferðirnar, óeðlilega liá far- og farmgjöld
frá Bretlandi miðað við Kaupmannaliöfn og siglingar til Þýzka-
iands fengust ekki. — Áliöfn skipanna var útlend, sem leiddi oft
til erfiðleika og misskilnings. Félagið á varnarþing í öðru landi
og ])ví oft ógerningur að ná rétti sínum. — Ferðunum stjórnað
frá Kaupmannahöfn af mönnum, sem voru ókunnugir íslenzkum
staðháttum og viðskiptalífi."
Þing og stjórn liöfðu fjallað um samgöngumálin í nokkra ára-
tugi og náðist aldrei samkomulag um nokkra þá úrbót, er að
gagni mætti koma. Björn Jónsson ráðherra liafði lengi verið á
þeirri skoðun, að það væri nauðsynlegt íslendingum að eignast
eigin skip, en það kom í hlut sonar lians, Sveins Björnssonar, að
gerast forgöngumaður um stofnun islenzks skipafélags. Sagan um
stofnun Eimskipafélags íslands er mjög lærdómsrik. Þar var far-
ið skynsamlega að, með því að undirbúa málið í kyrrþey, ]>ví
minnast mættum við „símamálsins" og „uppkastsins" fræga, sem
rifizt er um enn í dag. Það voru til kvaddir hinir mikilhæfustu
menn eins og Björn Kristjánsson, Garðar Gíslason, Ludvig Kaaber
og Thor Jensen, sem hafði mikla þekkingu og reynslu af útgerð
skipa, og lagði liann einkum gnmdvöllinn að hinni fjárhagslegu
áætlun, sem stóðst fyllilega. Það vekur aðdáun, hvernig þetta mál
var undirbúið og vel kannað. Sérstaklega voru þær ákvarðanir
félaginu til heilla, að lilutafé þess skyldi vera íslenzkt og að hafa
hlutina svo lága, að flestir íslendingar gætu eignast ]>á. Söfnun
hlutafjárins er merkileg saga út af fyrir sig. Þar lögðu íslend-
ingar fram fjármuni sina af frjálsum og fúsum vilja og bjuggust
víst fæstir við að fá ])á beiniinis endurgreidda. Þar var iagður
fram margur „eyrir ekkjunnar". Þátttaka Vestur-ísiendinga i
stofnun Eimskipafélagsins har fagurt vitni ])jóðrækni þeirra og
liafa þeir ekki í annan tima lagt gamla landinu betra lið. Það er
ekki að efa, að mikið liefur verið rætt um hina fyrirhuguðu
stofnun á árinu 1913, en eitt er víst, að þá verða íslendingar allt
í einu saminála og hugur alírar þjóðarinnar stefnir að einu
marki. Þessi þjóðareining á sér vart hliðstæðu síðan á þjóðveldis-
öld, því þótt þjóðin hafi verið sammála um lýðveldisstofnunina
1944, þurfti hún ekki annað að leggja af mörkuni en kross á kjör-
Ritgerð Einars Ingólfssonar hlaut fyrstu
verðlaun í ritgerðasamkeppni þeirri, sem Æsk-
an og Eimskipafélag íslands efndu til í tilefni
af 50 ára afmæli Eimskipafélagsins 17. janúar
1964.
seðil, ])ó aðeins þeir, sem iiöfðu aldur lil þess, og að mæta á
Þingvöllum og láta fögnuð sinn í ljós. Fjárútgjöld voru engin.
Það er skemmtilegt að lesa um viðbrögð íslcndinga, þegar Sam-
einaða gufuskipafél. ætlaði að ganga að Eimskipafélaginu dauðu 1.
sept. 1913, með ]>vi að kúga Ai])ingi til að hætta við fjárstuðning
við félagið. Þá svöruðu íslendingar með því að auka stuðning sinn
við félagið og lögðu fast að Al])ingi að veita félaginu ríflegan
styrk. Þetta atvik minnir á söguna, sein liér var áður drepið á
um viðskipti Haraldar Gormssonar og íslendinga. Nú var það öll
þjóðin, sem bjóst til varnar fyrirhuguðu óskabarni sínu, en í
Heimskringlu eru tilnefndir fjórir höfðngjar, einn úr hverjum
landsfjórðungi. Það var hjart yfir Beykjavík 17. janúar 1914,
þegar stofnfundur Eimskipafélagsins var haldinn. Ekkert fundar-
hús rúmaði alla ]>á, er boðnir voru til fundarins. Þá er það, að
Olafur Ólafsson fríkirkjuprestur lánar Fríkirkjuna fyrir fundai'-
stað og lét þau orð falla, að hann áliti hvern þann stað helg-
aðan, er þetta mál væri rætt á. Mikill fögnuður ríkti hvarvetna,
þegar Gullfoss kom til landsins. Honum vúr fagnað með snjöll-
um ræðum og kvæðum. Hér var að rætast draumur ])jóðarinnar,
að aftur kæmi það, sem áður var, er Jónas lýsir i kvæðinu ís-
land:
Skrauthúin skip fyrir landi
flutu rneð friðasta lið,
færandi varninginn heirn.
Nokkrar óánægjuraddii' liöfðu heyrzt um það, að erlendur fram-
kvæmdástjóri hefði verið ráðinn til félagsins, en þær þögnuðu
fljótt, enda lýsir eitt atvik Emil Nielsen vel, ]>egar hann lét í
Vestmannaeyjum inála yfir danska fánann og nafnið „Danmark",
er hafði verið málað á skipshliðina af öryggisástæðum vegna
ófriðarins 1914—1918. Þetta sýnir, að liann skildi vel hug fs-
lendinga, og að íslendingar gátu treyst honuin. Eimskipafélagið
var hyggt upp á traustum grunni, enda stóðst ]>að alla ])á erfið-
leika, sem hlutust af ófriðnum mikla. Norðmenn og Danir urðu
að hætta siglinguin til íslands, en hæði Gullfoss og Goðafoss
sigldu til New York með góðum árangri. Þjóðin fann nú áþreif-
anlcga hvers virði Eimskipafélag íslands var, og er engin furða,
])ótl þjóðin yrði harmi slegin, þegar það fréttist 21. sept. 1915,
að Gullfossi liefði verið sökkt i Norðursjónum. Sem betur fór
réyndist ]>að misskilningur. Þegar Gullfoss kom heill af hafi úr
þeirri ferð, þá orti þjóðskáldið Matthías Jochumsson kvæði, er
liefst með þessu erindi:
„Nú kveð ég allar
dísir dauðar
og loft allt
lævi hlandið:
1914
1964
358