Æskan - 01.11.1964, Blaðsíða 55

JOLATRE
Kæra Æska. Gætir 1>Ú nú ekki frætt inig eitthvað uin sjálft
jólatréð. Gaman væri að fá að vita, hvernig stóð á ]>vi að kristnir
nienn fóru að liafa tré á jólunum, og hyenær var ]>uð? Vonast
eftir svari í jólablaðinu. Kaupandi á Akranesi.
Svar: Jólatréð, sem nú er eitt helzta tákn jólanna um allan
liinn kristna heiin og víðar, er tiltölulega nýkomið til sögunnar
sem slikt, og ekki munu meira en 100 ár, siðan ]>að varð algengt
í Evrópu í nokkurri líkingu við ]>að, sem nú er. Fyrsta heimild,
sem ]>ekkt er um eins konar jólatré, er frá Strasshurg árið 1605.
Er ]>ess ]>ar getið, að i herbergi nokkru hafi verið stillt upp
greiiitré á jólakvöldið, og liengd á ]>að epli og gylltur pappir. Um
30 árum síðar ónotast prédikari nokkur i Strassburg yfir ]>eim
sið að reisa jólatré í stofum og hengja á ]>að brúður, sætindi og
fleira. Slíkt sæmdi ekki jólahátiðinni. í lok 17. aldar finnast
fleiri ummæli um jólatré í Þýzkalandi, og mynd frá Niirnberg
um 1700 sýnir eins konar vönd af laufgreinum, sem stungið er
niður í vatnsker. Á ]>ví hanga smáhlutir, epli, kökur og engla-
myndir. Annars er nær alltaf um grenitré að ræða, eins og enn
i dag. Hinn fyrsti, sem getur um ljósum prýtt jólatré, er sjálfur
Goetlie 1774, en fyrsta mynd af jólatré með Ijósum er frá Sviss
1704. Úr þessu virðist siðurinn fara að verða mjög svo algengur
i Þýzkalandi, og 1807 eru til sölu á jólamarkaðinum í Dresden
fullbúin jólatré, prýdd á ýmsa iund.
Til Norðurlanda tóku jólatré að breiðast út eftir 1800. Fyrsta
jólatré er talið liafa komið til Danmerkur 1806, og litlu siðar
hefur ]>að borizt lil Svíl>jóðar. Ekki nær jólatré útbreiðslu á
Norðurlöndum fyrr en á iniðri 19. öld.
Til íslands munu fyrstu jólatré hafa borizt kringum 1850, og
|>ó aðeins á einstöku stað í kaupstöðum. Síðan breiðist siðurinn
afar hægt út, og mun ekki hafa orðið algengur að nokkru marki
fyrr en nokkuð kom fram yfir aldamót.
Aðiangadagskvöld
s
ypurninffar oc^ óvor

Handritin.
Kæra Æska. Mikið iiefur ver-
ið ritað og talað um islenzku
liandritin, sem gcymd eru i
Danmörku. Eg er 11 ára og
langar til að biðja ]>ig að segja
inér eitthvað um |>að, hvers
vegna ]>essi handrit, sem ís-
lendingar eiga, cru i Dan-
mörku? Þólt ég liafi að undan-
förnu verið að lesa í blöðum
fréttir af ]>essu máli, |>á fæ ég
litið að vita um sögu handrit-
anna sjálfra. Þar, sem ]>ú ert
mitt blað, vonast ég eftir upp-
lýsingum, sem eru við hæfi
unglinga á inínum aldri, og
ættu ]>á fleiri en ég að njóta
góðs af. Reynir.
Svar: Handritin eru frásagnir,
ski'áðar á skinn með heimatil-
búnu bleki. Gæði þessara bók-
mennta eru slílt, að furðu vek-
ur, og ekki siður magn þeirra,
miðað við fólksfjölda landsins,
]>egar ]>au voru skrifuð. Áhrit'
frá fornsögunum hafa markað
spor i menningu og sögu ís-
lendinga og hlutur þcirra i
sögu Noregs er stór. Því er oft
haldið fram, að ]>essar skinn-
handrita hókmenntir íslend-
inga séu klassiskastar allra
miðaldabókmennta í Evrópu.
En nú kemur sjálf raunasag-
an. Flestar íslcnzku skinnbæk-
urnar fara i súginn á timabil-
inu 1550—1700, en leifar þeirra
eru fluttar úr landi. Orsakir til
þeiri'a flutninga voru margvis-
legar. Fátækt þjóðarinnar á
]>essu timabili mun hér ciga
stærstan hlut. Dæmi eru um
]>að, að skinnhandrit voru bút-
uð niður í skóbætur og fata-
snið. Seinl á 16. öld kemur
pappirinn til sögunnar. Þegar
búið var að taka afrit af skinn-
bók á pappír, varð ]>að miklu
læsilegri bók. Það er því ekki
að furða, ]>ótt menn liirtu lítl
um að geyma skinnhandritin.
Menn litu ]>á ekki á handritin
sem forngripi, heldur bara
bækur til fróðleiks og skemnit-
unar, en þegar pappirs-afritin
komu til, þótti mönnum þau
auðlæsari, og lögðu þá gjarnan
gömlu bækurnar til hliðar.
Húsakynni á fslandi voru slæm
á þeim tíma, oft köld og raka-
full, enda kom það oft illa iiið-
ur á skinnbókunum gömlu. —
Að jþessu sinni: Jólatré - Handritin í Dan-
-----------------------mörku — Hjálpræðisherinn —
Heiðursborgari og merki Reykjavíkur — Kristbjörg Kjeld
— Að uppleysa frímerki — Bítlahljómsveitin Sóló — Frétt-
ir af Bítlunum — George Chakiris og Sandra Dec.
387