Morgunblaðið - 04.09.2009, Qupperneq 22

22
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 4. SEPTEMBER 2009
Óskar Magnússon.
Ólafur Þ. Stephensen.
Útgefandi:
Ritstjóri:
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal.
Útlitsritstjóri:
Árni Jörgensen.
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á slóðinni http://morgunbladid.blog.is/
Sífellt komafram nýjarhugmyndir
um hvernig taka
megi á vanda
skuldsettra heim-
ila. Svo virðist hins vegar sem
hver ný hugmynd geri stjórn-
völd ráðvilltari. Eða hvers
vegna bólar ekkert á ákvörð-
unum á stjórnarheimilinu?
Frá bankahruninu sl. haust
hefur fátt verið meira áberandi
í almennri umræðu en vandi
heimilanna. Margir hafa séð
þann kost vænstan að skjóta
honum á frest. Þeir hafa leitað
til lánastofnana og fryst af-
borganir af húsum og bílum.
Aðgerðir af þessu tagi, sem
einkennast af sjálfsbjargar-
viðleitni hvers og eins, eru
skammgóður vermir. Fyrr eða
síðar kemur að skuldadögum.
Þá er fyrirséð að fjölmargir
munu ekki ráða við að greiða af
lánum, sem hafa bólgnað út og
eru orðin miklu hærri en jafn-
vel varfærnasta fólk gat séð
fyrir.
Í Morgunblaðinu í gær var
skýrt ítarlega frá hugmyndum
Þórólfs Matthíassonar prófess-
ors um afkomutengingu lána.
Samkvæmt þeim myndi
greiðslubyrði leiðréttast ef
laun skuldara héldu ekki í við
verðbólguna.
Ellefu mánuðum eftir hrun
virðast stjórnvöld engu nær.
Ríkisstjórnin hefur að vísu
skipað nefnd, sem á að leggja
fram tillögur. Þær verða að lík-
indum tilbúnar um það leyti
sem eitt ár er liðið
frá hruninu.
Stjórnvöld verða
að taka fljótt af-
stöðu til þeirra
hugmynda, sem
fram koma. Þau verða að stíga
niður úr fílabeinsturni sínum
og gera sér grein fyrir, að vandi
blasir ekki eingöngu við ein-
staka óreiðufólki, sem fór offari
í lántökum.
Í ágætri grein í Morgun-
blaðinu á þriðjudag rakti Sól-
veig Sigríður Jónasdóttir
hvernig hækkun afborgana er
smátt og smátt að sliga hana og
fjölskyldu hennar: „Lánin bara
hækka og hækka, bæði hefð-
bundna verðtryggða húsnæð-
islánið og „litla“ erlenda lánið
sem við tókum þegar við keypt-
um fyrir þremur árum – eftir að
hafa þegið ráðgjöf frá bank-
anum. Við fórum einmitt í
greiðslumat hjá sama banka og
komum mjög vel út, þóttumst
eiga vel fyrir öllum afborg-
unum og sumarleyfunum líka
næstu árin. Við vorum ekki að
taka neina áhættu, það stóð
aldrei til. Við keyptum okkur
íbúð með „hagstæðum“ verð-
tryggðum lánum og fórum eftir
öllum ráðleggingum bankanna!
Einmitt þess vegna sitjum við í
súpunni í dag. Er það sann-
gjarnt?“
Auðvitað er það ekki sann-
gjarnt. En hvar eru lausnirnar?
Ætla ríkisstjórnin að bíða þar
til vonleysið eitt ræður ríkjum
og fólk kiknar undan skulda-
bagganum?
Ellefu mánuðum
eftir hrun virðast
stjórnvöld engu nær}
Ráðleysi og dáðleysi
Tilraunaverk-efni, sem
borgarráð
Reykjavíkur tók
ákvörðun um á
fundi sínum í vik-
unni, er allrar athygli vert.
Borgarráð samþykkti að
gera tilraun með að leyfa
borgarbúum að forgangsraða
ákveðnum fjármunum sem
eiga að renna til nýfram-
kvæmda og smærri viðhalds-
verkefna í þeirra eigin hverf-
um. Útfærsluna á eftir að
þróa nánar, en gert er ráð
fyrir að þetta gerist ýmist
með kosningu á netinu eða at-
kvæðagreiðslu á opnum borg-
arafundum. Þannig hafi al-
menningur bein áhrif á gerð
fjárhagsáætlunar borg-
arinnar, „raunveruleg áhrif“
eins og Hanna Birna Krist-
jánsdóttir borgarstjóri orðar
það í Morgunblaðinu í gær.
Beint lýðræði og aukin
áhrif borgaranna hafa verið
til umræðu í meira en áratug
og sífellt fleiri eru fylgjandi
slíkum hugmyndum. Furðu-
lítið hefur þó í raun gerzt. Í
nokkrum sveit-
arfélögum hafa
farið fram al-
mennar atkvæða-
greiðslur um stór
mál, eins og um
stækkun álversins í Straums-
vík í Hafnarfirði og um fram-
tíð Reykjavíkurflugvallar.
Íbúalýðræði á ekki aðeins
við í stóru málunum. Það á
ekkert síður við að nota það í
smærri málum. Mörgum
borgarbúum finnst lítið mark
tekið á tillögum þeirra og
ábendingum um úrbætur í
eigin hverfi. Í greinargerð
með samþykkt borgarráðs
segir að borgaryfirvöld líti
svo á að „virk þátttaka íbúa í
margvíslegu starfi sé lyk-
ilþáttur í því að efla félagsauð
og gera borgina enn meira að-
laðandi.“
Sjálfsagt geta komið upp
alls konar hnökrar við út-
færslu þessara hugmynda,
enda er um nýmæli að ræða.
Það er hins vegar tilraunar-
innar virði að afhenda borg-
arbúum meiri áhrif á sitt
næsta nágrenni.
Íbúalýðræði á ekki
síður að nýta í
smærri málum}
Tilraunarinnar virði
S
amkvæmt nýlegri könnun Capa-
cent Gallup eru 63% landsmanna
andvíg ríkisábyrgð á Icesave.
Það er niðurstaða sem kemur
ekki á óvart. En í sjálfu sér segir
þessi niðurstaða ekki mikið ef ekki er rýnt
betur í málið. Í þessu tilfelli getur verið að
fólk gefi sér mjög ólíkar forsendur fyrir
skoðun sinni. Það má líta á málið á tvo
vegu. Í fyrsta lagi getur maður verið and-
vígur ríkisábyrgð á Icesave vegna þess að
maður telur að það sé ekki þjóðhagslega
hagkvæmt að gangast undir þessa skuld-
bindingu eins og sakir standa. Betra sé að
gefa Hollendingum og Bretum langt nef. Þá
geta þeir sem eru á móti ríkisábyrgð á
þessari forsendu einnig hafa gefið sér að það sé ekki
lagalega útilokað að það hvíli ekki ábyrgð á ríkinu
vegna Icesave. Þetta mætti kalla praktískar mótbárur
gegn Icesave-ábyrgðinni. Þeir sem eru á móti rík-
isábyrgðinni á þessari forsendu sætta sig ekki við
hana sem orðinn hlut og telja að mögulegt sé að af-
létta henni eða breyta verulega.
Í öðru lagi getur maður verið á móti ríkisábyrgðinni
á sama hátt og maður er á móti vondu veðri eða því
að fá kvef. Þá tekur maður enga sérstaka afstöðu til
þess hvort íslenska ríkinu beri að taka á sig skuld-
bindingar vegna Icesave eða ekki, heldur er maður
mótfallin því rétt eins og maður er mótfallin öllu öðru
sem hefur slæm áhrif á afkomu manns. Það er ekkert
athugavert við að vera á móti því sem mað-
ur getur ekki breytt, þó að málshættir og
vísdómsorð segi yfirleitt annað. Ef maður
lendir í mótbyr í lífinu, t.d. ef maður fær
ekki starf sem maður hefur sóst eftir,
myndi maður líklega vera á móti ákvörð-
uninni þó að engin leið væri að áfrýja
henni. Þetta mætti kalla örlagamótbárur.
Þetta sést líka ef betur er rýnt í könnun
Gallup. Þar var einnig spurt hvort fólk
teldi það hafa vond áhrif á þjóðarhag ef
Icesave-samningnum yrði hafnað af Al-
þingi. Kváðust 62% telja slíka höfnun hafa
slæm áhrif á þjóðarhag. Það er því ljóst að
einhverjir eru „á móti“ Icesave-rík-
isábyrgðinni en myndu þó ekki vilja að ís-
lenska ríkið firrti sig ábyrgð vegna skuldbindinganna
úr því sem komið er.
Þetta finnst mér nauðsynlegt að hafa í huga í allri
umræðu um málið. Að vera á móti einhverju segir að-
eins hálfa söguna. Í hverju tilfelli þarf að kanna hvort
um er að ræða praktískar mótbárur eða örlagamót-
bárur. Þetta á sérstaklega við þegar stjórnmálamenn
lýsa yfir andstöðu sinni við Icesave-ábyrgðina. Ef þeir
eru að lýsa yfir örlagamótbárum er það hreint lýð-
skrum enda gætu þeir alveg eins staðið upp og lýst
yfir andstöðu við táfýlu. Munum líka að örlagamótbár-
ur eru oft dulbúnar sem praktískar mótbárur. Lærum
að þekkja refinn, hænur góðar.
bergur.ebbi.benediktsson@gmail.com
Bergur Ebbi
Pistill
Örlagamótbárur
Aðgerða þörf fyrir
fyrirtæki og heimili
FRÉTTASKÝRING
Eftir Magnús Halldórsson
magnush@mbl.is
N
ýju bankarnir, sem
reistir voru á grunni
innlendrar starfsemi
föllnu bankanna
þriggja, Glitnis, Kaup-
þings og Landsbankans, neita að
upplýsa hversu miklar skuldir hafi
verið afskrifaðar í bönkunum frá því
þeim var formlega komið á fót eftir
hrunið í október í fyrra.
Morgunblaðið sendi fyrirspurn til
allra bankanna þriggja þar sem spurt
var, hversu mikið þeir hefðu afskrifað
og hvaða verklag bankarnir styddust
við þegar kæmi að endurskipulagn-
ingu fyrirtækja sem væru í rekstr-
arvanda, ef fyrirsjáanlegt væri að af-
skrifta væri þörf. Bankarnir svöruðu
því til að afskriftir myndu koma fram
í ársreikningi en ekki væri mögulegt
að gefa það upp að svo stöddu hversu
miklar þær væru.
Ljóst er þó að gripið hefur verið til
afskrifta í einhverjum tilvikum. Skila-
nefndir gömlu bankanna eru með
fleiri mál þar sem afskrifta er þörf.
Sérstaklega á það við um eign-
arhaldsfélög, sem stunduðu hluta-
bréfaviðskipti, en í mörgum tilfellum
eru litlar sem engar eignir á móti
skuldum. Vandinn er einnig fyrir
hendi hjá fyrirtækjum sem bankarnir
flokka sem „lífvænleg“. Það eru fyr-
irtæki með rekstur sem er oft erfiður
vegna mikilla skulda, einkum vegna
falls krónunnar, en grunnreksturinn
er í ágætu lagi.
Þörf á aðgerðum
Bankastarfsmenn sem Morgun-
blaðið ræddi við í stóru bönkunum
þremur sögðu stóran hluta fyrirtækja
í miklum rekstrarvanda, ef ekki
kæmi til afskrifta. Engar nákvæmar
tölur hafa verið birtar um stöðu fyr-
irtækja en viðmælendur sögðu líklegt
að 60 til 80 prósent þeirra þyrftu á að-
gerðum að halda til að gera rekst-
urinn arðvænlegan. Sérstaklega ætti
þetta við um fyrirtæki með skuldir í
erlendri mynt. Mörg þeirra hefðu
þegar fengið að fresta greiðslu á lán-
um en það gengi ekki til framtíðar. Í
tilfelli allra bankanna er lögð áhersla
á að grípa til aðgerða sem byggjast á
mati á því hvort fyrirtækin teljast líf-
vænleg, þ.e. eiga sér framtíð við eðli-
legar aðstæður.
Koma til móts við heimili
Þrýstingur hefur aukist nokkuð á
bankana og stjórnvöld um að grípa til
aðgerða vegna erfiðrar skuldastöðu
heimilanna. Í mars á þessu ári birti
Seðlabanki Íslands skýrslu um stöðu
heimilanna þar sem fram kemur að
um 20 prósent þeirra hafi verið með
neikvæða eiginfjárstöðu, miðað við
fasteignamat ársins í fyrra. Líklegt
er að þessi hópur stækki gangi spár
Seðlabankans um verðfall á fast-
eignum eftir. Frá því um mitt ár 2007
hefur fasteignaverð fallið um 31 pró-
sent að raunvirði. Fram til ársins
2011 spáir Seðlabankinn um 47 pró-
senta falli á fasteignaverði og því er
líklegt að næstum helmingur heimila
komist í neikvæða eiginfjárstöðu á
næsta eina og hálfa ári. Bankarnir
sögðust allir vera með margvíslegar
aðgerðir í boði fyrir heimili og ein-
staklinga, s.s. greiðslujöfnun og fryst-
ingu. Frekari aðgerðir væru þó í und-
irbúningi.
Morgunblaðið/RAX
Byggingar Líklegt er að nærri helmingur heimila verði með neikvæða eig-
infjárstöðu í lok næsta árs vegna verðfalls á fasteignum.
Bankarnir telja mikla þörf á um-
fangsmiklum aðgerðum fyrir fyr-
irtæki og heimili. Þegar er byrjað
að afskrifa skuldir hjá fyrir-
tækjum en aðgerðir fyrir heimili
eru í undirbúningi.
Höskuldur Þórhallsson, þingmaður
Framsóknarflokksins, segir nauð-
synlegt fyrir nýju ríkisbankana,
sem þegar hafa fengið innspýtingu
á fé frá skattgreiðendum, að upp-
lýsa hverjir hafi fengið skuldir sín-
ar niðurfelldar. „Þetta snýst öðru
fremur um hagsmuni skattgreið-
enda, sem eru að leggja nýju bönk-
unum til fé. Almenningur verður að
geta treyst því að peningunum sé
varið á sanngjarnan hátt og að af-
skriftir skulda ráðist ekki af geð-
þótta bankastarfsmanna. Gagnsæi
er algjört aðalatriði þegar kemur
að þessum málum. Þá verður auk
þess ekki séð að fyrirtæki eigi frek-
ar rétt á afskriftum en heimilin,“
segir Höskuldur.
Íslenska ríkið mun, ef allt gengur
eftir, leggja nýju bönkunum til 285
milljarða króna í eigið fé, gegn því
að eiginfjárhlutfall þeirra verði 12
prósent.
GAGNSÆI
AÐALATRIÐI››