SunnudagsMogginn - 28.02.2010, Blaðsíða 48

48 28. febrúar 2010
F
eis! Ég tók bara Íslendinginn á
þetta,“ sagði vinur minn um
daginn í spælingarskyni þegar
honum fannst ég hafa „strútað“
andspænis ofurkostnaði sem blasti við
okkur báðum. Honum þótti ég með öðr-
um orðum hafa stungið höfðinu í sandinn
og neitað að horfast í augu við vandann.
Sjálfur hafði hann borgað með greiðslu-
korti sínu og vonast nú til að málið redd-
ist síðar.
Orðfæri af þessu tagi er alsiða meðal
vina og kunningja en flokkast í opinberri
umræðu sem slangur, slettur, bannorð og
annað utangarðsmál svo vísað sé í fyrstu
íslensku slangurorðabókina sem Mörður
Árnason, Svavar Sigmundsson og Örn-
ólfur Thorsson gáfu út hjá Svörtu og hvítu
1982 með frábærum myndum Gretars
Reynissonar og Guðmundar Thoroddsen.
Slangur hefur nú aftur komist í hámæli
vegna hinnar stórskemmtilegu vefslóðar
slangur.is sem íslenskufræðingarnir Einar
Björn Magnússon og Guðlaugur Jón
Árnason ritstýra. Eftir að síðan var opnuð
hefur þjóðfélagið tekið vel við sér og þeir
Einar og Guðlaugur sátu meðal annars í
sunnudagsmorgunþætti Sirrýjar á Rás 2
þar sem almenningi gafst kostur á að
hringja til þeirra og viðra skoðanir sínar.
Slangur er til marks um þrótt tungu-
máls og nýsköpun. Það er farvegur þjóð-
félagsgagnrýni og býður jafnvel upp á
tækifæri til að umorða hið klúra að hætti
dróttkvæðaskálda – þannig að hægt sé að
segja það upphátt í fjölmenni. Hjá inn-
hringjendum Sirrýjar kom hins vegar í
ljós það viðhorf að slangur væri slæmt og
því ætti að útryðja í nafni málvöndunar
og málræktar. Skipti þá engu máli þótt
Einar og Guðlaugur reyndu að halda hinu
gagnstæða fram af málefnalegri kurteisi.
Svo virðist af þessari umræðu að tölu-
verður hópur fólks telji að málinu verði
helst borgið með málvörnum af því tagi
sem heimila ekki að neitt sé sagt nema
það hafi verið sagt áður.
Einstrengingsleg viðhorf af þessu tagi
geta ef til vill útskýrt þá neikvæðu ímynd
sem málrækt og viðleitni til menningar-
legrar fjölbreytni hefur í huga sumra.
Átök um þetta hafa komið fram vegna
umræðu um niðurskurð hjá útvarpinu og
hvort þar eigi að vera sérstök dægurlaga-
rás – að ekki sé talað um af hverju ríkið
eigi að standa að sjálfbærum auglýsinga-
hringekjum á borð við söngvakeppnina.
Þeim sem heitast verður í hamsi dettur í
hug að spyrja af hverju viðtöl við gamalt
lið um horfna búskaparhætti til sveita sé
hærra skrifað hjá menningarsnobbinu en
nýútsprungin bílskúrshljómsveit – svo
dæmi sé tekið af pistli dr. Gunna. Svarið
við svo snúðugri spurningu felst í fjöl-
breytninni. Rás 2 hefur sannað þörfina
fyrir sig með því að hún, ein útvarpsrása,
sinnir íslenskri dægurtónlist – og borgar
þar með umsamin STEF-gjöld sem
óstuddar auglýsingastöðvar veigra sér
eðlilega við. Eins þurfum við líka stund-
um að heyra eitthvað um hina horfnu bú-
skaparhætti – eins og um allt annað úr
mannlífsflórunni í kringum okkur sem
kvikmyndagerðarfólk reynir af alefli að
draga fram og upp að dyrum útvarps-
hússins, án þess að vera hleypt inn fyrir.
Við þurfum ekki eitt heldur allt. Og þar
þarf ekkert að útiloka annað.
Þó að gaman sé að draga fram hin
gömlu viðtöl og eldri þætti þá kemur það
ekki í staðinn fyrir nýmæli. Og slangrið
gengur sér til húðar á nokkrum árum.
Slangurbókin frá 1982 er heimild um sinn
tíma og slangur.is uppfærir hana ekki,
heldur opnar nýja sýn. Það er ekkert jafn
púkó eða lummó, jafnvel halló, og gamalt
slangur. Við speglum okkur í orðaforð-
anum á hverjum tíma og tungumálið af-
hjúpar hver við erum. Í tungumálinu heyr
fólk baráttu uppá líf og dauða sjálfs-
myndar sinnar eins og við getum horft á
úr hæfilegri fjarlægð meðal Vestur-
Íslendinga í Norður-Ameríku sem
Christina Sunley skrifaði um í áhrifamik-
illi skáldsögu sinni Freyjuginningu á síð-
asta ári. Þar sjáum við meðal annars óg-
urlegar afleiðingar þess að sitja uppi með
afskorið tungumál í fanginu: Málið lifir
svolitla stund en svo nærist það ekki
lengur af umhverfi sínu og deyr að lokum
á vörum fólks í öfgafullri leit að fortíðinni
í samtímanum. Slangrið er eins og kan-
arífuglar í námum; á meðan það lifir er
málinu og okkur óhætt.
Ekki óttast
óreiðuna
’
Slangrið er eins og
kanarífuglar í nám-
um; á meðan það lifir
er málinu og okkur óhætt.
Dagskrárgerðarmenn á Rás 2 sem pistlahöfundur segir hafa „sannað þörfina fyrir sig með
því að hún, ein útvarpsrása, sinnir íslenskri dægurtónlist“.
Morgunblaðið/Árni Sæberg
Tungutak
Gísli Sigurðsson
gislisi@hi.is
É
g varð að segja satt og ganga alla
leið,“ segir Kristín Gunnlaugs-
dóttir myndlistarmaður um at-
hyglisverða sýningu sína, sem
lýkur nú um helgina í Grafíksafni Íslands
í Hafnarhúsinu, en myndefnið eru konur
og kvensköp.
Þóra Þórisdóttir, gagnrýnandi
Morgunblaðsins, sem skrifaði um sýn-
inguna, sagði að brotið væri blað í list-
sköpun Kristínar. Hún væri þekkt fyrir
nákvæmt málaðar goðsöguskotnar
myndir í íkonastíl en á þessari sýningu
eru gróft útsaumaðar myndir í gisinn
marglaga striga: „María mey með Jesú-
barnið og kvenlegar goðsagnaverur úr
ævintýralöndum ímyndunaraflsins víkja
nú fyrir jarðbundnari en þó upphöfnum
myndum af konum þar sem vulvan er í
aðalhlutverki sem táknmynd lífs og
leyndardóma,“ skrifar Þóra.
Óhætt er að segja sýningu Kristínar
umtalaða um þessar mundir, enda hlýtur
það að teljast fréttnæmt þegar einn
kunnasti listmálari samtímans söðlar al-
gjörlega um, segir skilið við myndheim-
inn sem hún hefur orðið kunn fyrir, og
tæknina sem hún hefur fullkomnað í á
þriðja áratug, og saumar út myndir sem
snúast um kvensköp. Sagt hefur verið að
sýningin sé ekki við hæfi barna.
„Ég fellst á að vissulega þurfi ákveðið
hugrekki til að söðla svona algjörlega um.
Ekki síst þar sem ég hef náð að lifa af
myndlistinni frá upphafi,“ segir Kristín
þegar hún er spurð að því hvort ekki hafi
þurft talsverðan kjark til að segja skilið
við myndheim og tækni sem hún hefur
getið sér svo gott orð fyrir.
„Ég var komin í blindgötu og fannst
ég vera farin að „vinna“ við að framleiða
verk,“ segir Kristín. „Ég hef í raun ekki
sagt skilið við þann myndheim eða tækni
sem ég hef verið að vinna með gegnum
árin – en ég var komin með gríðarlega
þörf fyrir að breyta til. Það var eins og
undir yfirborðinu lægi óhaminn kraftur
sem ég hleypti ekki út í verkin. Eldgos.“
Á Kristín við að fullkomnunin og
jafnvægið sem birtist í vandlega mál-
uðum verkunum, sem hún er kunn fyrir,
hafi virkað sem bæling á sköpunina?
„Já, fullkomnunaráráttan getur kæft
sköpunarkraftinn og ekki síst gleðina. Ég
var farin að sjá hvernig mynd myndi líta
út áður en ég byrjaði á henni. Stundum
hef ég verið sátt við slík vinnubrögð en
þau dugðu mér ekki lengur. Þegar ég tók
svo af skarið varð ég að ganga alla leið.
Ekki bara hvað varðar myndefnið heldur
líka í tækni.“
Ekki fer á milli mála að Kristínu ligg-
ur mikið á hjarta í þessum nýju verkum,
með umbreytingunni.
„Kreppan hjálpar. Hvernig? Ég tek
áskoruninni og nýti mér hana. Sumir efl-
ast við mótbyr og ég vissi að nú myndi
harðna í ári og reyna á. Verk hættu að
seljast. Ég vissi að ég yrði að sýna hvað í
mér býr, sýna fleiri hliðar og leggja spilin
á borðið. Eins og öll þjóðin.
Kreppan hvetur líka til þess að sagt
sé satt frá. Það sama var að gerast með
umbrotum í eigin lífi og það skilar sér út í
vinnuna,“ segir hún. „Aðalatriðið er að
gangast við lífskraftinum innra með sér
og hafa kraft og þor til að láta það birtast í
myndlistinni.
Kynkrafturinn óbeislaður
Mig langaði að vinna með efni sem væru
grófari og settu mig ekki á hausinn. Girð-
ingarstriginn er hreinn hör og lopann
fékk ég hjá Handprjónasambandinu.
Enda fjalla verkin mikið um hvað konur
gera með höndunum.
Það var hressandi að losna við máln-
ingarlyktina en vinna með efni sem
tengdust því daglega og hversdagslega lífi
sem við lifum öll. En ég er forvitin um
myndefnið; konuna og tabúin sem hún er
að vinna með.“
Kristín segir myndefnið sem birtist á
þessari sýningu hafa átt sér aðdraganda
síðustu misserin og rifjar upp að hafa
málað myndir af móður í sokkabelti.
„Fjallamyndirnar sem ég hef verið að
mála síðustu árin eru líka hluti af þessu.
Var komin
með þörf fyrir
að breyta til
Kristín Gunnlaugsdóttir er einn kunnasti list-
málari þjóðarinnar, en hún hefur málað goð-
sögulegar myndir í íkonastíl. Á nýrri sýningu
skiptir hún bæði um tækni og myndefni; leggur
olíulitunum og saumar út í grófan striga. Mynd-
efnið eru konur og kvensköp.
Einar Falur Ingólfsson efi@mbl.is
Lesbók