SunnudagsMogginn - 29.05.2011, Síða 16

16 29. maí 2011
Þ
að er ekki amalegt útsýnið af svölunum fyrir
framan vinnustofu Braga Ásgeirssonar á 13. hæð
við Austurbrún 4 í Reykjavík. Við horfum út á
sundin blá. „Ekki er skipulagið síðra,“ segir
Bragi og glottir. „Það er eins og þessi hús hafi fallið af
himnum.“ Það er aldrei langt í húmorinn á þessum bæn-
um. Við höldum sem leið liggur inn á vinnustofuna, þar
sem Bragi hefur stundað list sína í 45 ár. Hingað kemur
hann helst á hverjum degi, nema á sunnudögum, þökk sé
stopulum strætóferðum. „Dagurinn er yfirleitt í föstum
skorðum hjá mér. Ég vinn heima á morgnana, skrifa og les
bækur og góð blöð. Það er mín aðferð til að sanka að mér
orðaforða vegna þess að ég heyri ekki orðin. Síðan kem ég
hingað á vinnustofuna eftir hádegi og mála.“
Talið berst að merkum áfanga sem er handan við horn-
ið, áttræðisafmælinu. „Það er mikið stökk frá því að vera
sjötugur, nánast 25 ár,“ svarar Bragi brosandi. „Ég er ekki
eins þrekmikill og áður en að öðru leyti er heilsan mjög
góð. Ég lenti í hremmingum um tíma en komst í gegnum
þær.“
„Auðvitað,“ svarar Bragi og fórnar höndum, þegar
spurt er hvort það séu ekki forréttindi að geta ennþá unn-
ið og málað. „Og ekki síður að halda jafnaðargeðinu og
lífsgleðinni. Picasso málaði til hinstu stundar en var ósátt-
ur við að klára bara þrjár myndir á dag en ekki tíu eins og
áður. Sama má segja um Renoir, hann lét gigtina ekki
aftra sér. Málarar hafa mikla þörf fyrir að tjá sig.“
Festist í tilraunum
– Liggur frelsið í málverkinu?
„Málverk, riss og grafík eru í eðli sínu mjög auðgandi
athafnir. Maður er alltaf að uppgötva eitthvað nýtt. Ég
festist snemma í því að gera tilraunir – sem þykir ekki
alltaf fínt. Galleristarnir vilja að maður festist í einhverju
söluvænlegu. Á Íslandi eru listamenn lítið á framfæri gall-
erista sem veitir þeim ákveðið frelsi. Á móti kemur að
tækifærin til að sýna eru mun færri. Annars er stór-
hættulegt að komast í tísku á Íslandi, þá getur farið fyrir
manni eins og fótanuddtækinu forðum!“
– Erum við að einangrast sem þjóð?
„Já. Það er nóg að fletta íþróttasíðum blaðanna til að
átta sig á því. Þar er lítið um fréttir frá útlöndum. Það er
eins með listina, við fylgjumst ekki nægilega vel með.
Hvernig er líka hægt að ætlast til þess þegar straumurinn
liggur á sólarstrandir, þegar landinn fer utan? Þar sjá
menn enga list. Sjónvarpið er svo kapítuli út af fyrir sig,
þar er alltof mikið af byssuþáttum.“
– Hvers vegna er þetta svona?
„Stjórnmálamenn eiga stóra sök á þessu. Mjúku hlið-
arnar á lífinu hafa með sanni ekki haft forgang á Íslandi í
tímans rás.“
Hvað má og hvað má ekki?
– Í kjölfar Koddu-sýningarinnar í Nýlistasafninu, þar
sem umdeilt verk, Fallegasta bók í heimi, var til sýnis
hefur spunnist nokkur umræða um það hvað má og hvað
má ekki í listum. Fróðlegt væri að heyra þitt sjónarmið í
þeim efnum.
„Hér á það rækilega við, að fæst orð beri minnsta
ábyrgð, hef ekki séð bókina, ei heldur sýninguna, tel þó
að farið hafi verið út fyrir siðræn mörk. Hvað má og hvað
ekki í listum er hins vegar mikið álitamál.“
– Þú hefur lifað langan dag í listinni. Þykir þér þróun-
in í íslenskri myndlist undanfarna áratugi hafa verið til
heilla?
„Þessu tel ég mig hafa svarað í þó nokkrum pistlum
mínum, en þó rétt að endurtaka nokkur meginatriði:
Hið fyrsta skortir hér tilfinnanlega rými hvar almenn-
ingur getur virt fyrir sér þróun íslenskra sjónlista augliti
til auglitis, ekki einungis frá aldamótunum 1900, heldur
allt frá þverskurði þess er hinar myndskreyttu öndveg-
issúlur rak á land og fram til þess tíma þá Sæmundur
Magnússon Hólm frá Hólmaseli í Meðallandi hóf fyrstur
Íslendinga nám við Listakademíuna í Kaupmannahöfn
1776, og rakaði að sér verðlaunum, loks þaðan til seinni
hluta nítjándu aldar og okkar tíma. Þá fyrst verður mögu-
legt að gera sér fulla og skilvirka grein fyrir þróuninni,
einnig síðustu áratugi. Samtíma Sæmundi við Akadem-
íuna um skeið munu einnig hafa verið Bertel Thorvaldsen,
og hinn hámenntaði Ólafur Ólafsson frá Frostastöðum í
Blönduhlíð, seinna búsettur í Noregi, og kenndur við
Kóngsberg, sem víðfrægur varð fyrir útbreiðslu nýklass-
ískra hugmynda í arkitektúr. Einnig má nefna hinn minna
þekkta Rafn Þorgrímsson Svarfdalín frá Þverá í Öxnadal.
Metnaður og hæfileikar til skapandi athafna virðast þann-
ig vel að merkja óneitanlega hafa verið fyrir hendi meðal
þjóðarinnar, en blundað um aldir.
Ofurseldir mati örfárra
Eins og stendur eru Íslendingar ofurseldir mati örfárra
sem ákveða hvað skuli kynnt almenningi, hvað ekki og
hvernig, nokkurs konar gæslumenn réttrúnaðar í listum.
Innbyrðis samþykktir þessara sjálfskipuðu postula og bet-
urvitandi, skulu sömuleiðis hafa ígildi þjóðarsáttar. Giska
skondið í lýðræðisríki og eru Íslendingar hér í sérflokki á
Norðurlöndum, sem og víðast annars staðar í heiminum.
Höfuðmáli skiptir að almenningi gefist kostur að þroska
myndskyn sitt, þróa einnegin með sér persónulegar skoð-
anir án beinnar íhlutunar utanaðkomandi, einkum hinna
svonefndu hlutdrægu og pólitísku bendiprika sem yfrið
nóg er af í heimi hér. Vísa til þess, að myndlistarmenn sem
skarað hafa, og skara framúr, hafa yfirleitt verið sammála
um að þeir hafi lært mest af skoðun safna og sýninga
ásamt rannsóknum upp á eigin spýtur.
Annað sem telst staðbundið varðandi
útkjálkabúa, staðreynd sem við verðum
því miður að kyngja, er þessi ofur-
hræðsla við að viðurkenna áhrif frá
öðrum, hér virðast flestir vilja teljast
eingetnir eins og frelsarinn, um leið og
þeir ótvírætt fylgja höfuðstraumunum,
margir í blindni. Neikvætt að ungir
virðast ekki lengur þurfa að leita til
safna né visku til fortíðar, helst skal
hún þurrkuð upp eins og íslenskt vot-
lendi. Minnumst hér hinnar skorinorðu myndlíkingar í
framslætti Oscars Wilde: „Viðvaningurinn segist vera
undir vissum áhrifum, en snillingurinn einfaldlega að
hann steli frá öðrum!“
Menn athugi um leið, að það er auðvitað ekki sama frá
hverjum menn stela, því síður hvernig. Hér skiptir til-
finning og yfirsýn meginmáli, að viðkomandi nái að brjóta
áhrifin undir persónuleika sinn. Nú síðast var vitnað í
myndhöggvarann Auguste Rodin, sem bætti við; að allt
sem hann sjálfur gerði væri fengið að láni úr hinni og þess-
ari áttinni! Summan og niðurstaðan er auðvitað, að menn
eigi ekki að óttast að skaða ímyndaðan persónuleika sinn
við að nema af fortíðinni og hinum þroskaðri og reynslu-
meiri, að endingu skal svo heldur ekki yfirsjást að hinn fá-
vísi veit yfirleitt alltaf betur.“
Klaustur og ógeð
– Þú hefur hafnað þeirri staðhæfingu að málverkið sé
dautt. Hvernig metur þú stöðu þess í dag?
„Þessari spurningu hef ég einnig margoft svarað í pistl-
um mínum. Og ef í hnotskurn er litið allt frá stríðslokum
1945, hélt málverkið sínu allar götur fram að því er hug-
myndafræðilega tímabilið varð að heimsfári sem stóð í
áratug og meir, og olli er fram liðu stundir mikilli kreppu
hjá listhúsum austan hafs sem vestan. En er botninum var
náð í upphafi níunda áratugarins og nýbylgjumálverkið,
eða kannski heldur nýja málverkið ruddi sér rúms, varð
gríðarleg sprenging. Markaðurinn andaði léttar, vegur
málverksins náði fljótlega áður óþekktum hæðum og verk
óhlutlægra málara Parísarskólans, einkum frá fimmta og
sjötta áratugnum konmust sem endurnýjuð á stall og
margfölduðust í verði. En stöðluð hugmyndafræðin lét af-
ter á sér kræla, naumhyggjan og afbygging viðurkenndra
vinnubragða, jafnvel í átt til hreins klasturs og ógeðs, eins
og menn virðast geta séð í meðhöndlun bókverksins á
Koddu-sýningunni. Naumhyggjan hafði viðtæk áhrif og
þá einnig í húsagerðarlist og innanhússarkitektúr eins og
sjá má allt um kring, ekki síst hér á landi. En í raun og veru
gaf málverkið aldrei upp öndina, frekar en að tekist hafi að
aflífa Picasso, en við það remdust vísir eins og rjúpan við
staurinn, og enn eru gerð málverk í anda Cobratímabils-
ins, abstrakt expressjónismans, óformlega málverksins,
geometríunnar, nýja málverksins, hjástefnunnar [súr-
realismans] og ofurraunsæisins. Þá heldur Picasso velli
með braki að segja má, og ekki er sett upp sýning á verk-
um hans án þess að múgurinn stími að, jafnvel með nesti
og nýja skó í biðröðina. Og verk hans, eitt og fleiri, skipa
ár hvert sess meðal tíu efstu á virtustu uppboðum heims-
byggðarinnar. Af þessu má ráða að grunnur málverksins
er öllum tískubylgjum markaðarins og hjarðarhugsun
listaskólakerfisins æðri, enda er málverkið nú talið örugg-
asta og arðbærasta verðbréfið vestan hafs, en vel að
merkja þurfa menn að hafa nef fyrir hlutunum …“
Hræðsla við listamenn
– Þú hefur lengi gagnrýnt skort á listfræðslu í skólum
landsins. Sagt að íslensk ungmenni viti allt um popp-
stjörnur samtímans en minna um djúpvitra listamenn
sem hafa umbylt ríkjandi hugsunarhætti . Hvers vegna
er menntakerfið svona tregt að breyta þessu?
„Ég held að það sé ekki fyrst og fremst sök mennta-
kerfisins, þótt íhaldssemi, samlegðarárátta og tregða spili
þar óvefjanlega inni. Heldur sé erfiðasti hjallinn hræðsla
við listamenn, einarðlega skoðanamyndun og gagnsæi, að
viðbættri fáfræði ráðamanna. Þetta sýna fjárveitingar til
íþrótta og lista betur en nokkuð annað, til að mynda fær
golfsambandið yfir 300 milljónir fyrir starfsemi sína og er
vafalaust vel að þeim krónum komið. Hins vegar fær
Listasafn Íslands einungis 12 milljónir til endurnýjunar
listaverkaeignar sinnar og þjóðarinnar um leið! Þetta er
einungis gott dæmi þess að ráðamönnum er stórum ann-
ara um efnið en andann, vöðvana en vitið, og má hér vísa
til frægrar skopteikningar um draumahermann prúss-
neskra herforingja á árum áður, þá af var
höfuðið!“
– Undanfarin misseri hafa verið ís-
lensku þjóðinni erfið. Hvaða áhrif sýnist
þér efnahagskreppan hafa á listsköpun í
landinu? Stundum er sagt að listin þrífist
aldrei betur en í kreppu.
„Það verður ekki ennþá séð hverjar af-
leiðingar kreppunnar verða, en sagan seg-
ir að listamenn gefist ekki svo auðveldlega
upp þótt á móti blási. Andstreymið hefur
verið þeim ögrun og áskorun til athafna frekar en hitt,
óvíða hefur það verið jafn altækt og gegnsætt og hér á
landi, hvorki Sigurður Guðmundsson málari né nafni hans
Breiðfjörð létu til að mynda hugfallast þótt hlutskipti
þeirra væri hungur, hor og volæði. Og það var ekki tiltak-
anlega mikið af klinki í vösum framúrstefnumanna eftir
1945, hins vegar fleiri göt. Til að mynda myndlistarmanna
sem kenndu sig við september og síðan fyrstu kynslóða
sporgöngumanna þeirra. Þeir stóðu einir. Allt aðrir tímar í
þessum tækniheimi síðustu áratuga, heilaþvotti og hjarð-
armennsku. Erfitt fyrir aldna skrögga að gera sér grein
fyrir því hvernig mál munu þróast, aðalatriðið hlýtur að
vera að þeir standi vaktina og hviki ekki af markaðri leið.
Nei, þessi þjóð hélt aldrei vel utan um sína sjónlist-
armenn og gerir naumast enn og er hér mjög aftarlega á
merinni meðal bræðraþjóða sinna.“
Aldur skiptir engu máli
– Margir eru sestir í helgan stein á þínum aldri, jafnvel
fyrir löngu. Hefur þú alltaf jafnmikla þrá og döngun til
að mála?
„Engum metnaðarfullum listamanni sem hefur eitthvað
að segja er kyrrstaðan kær, aldur skiptir þar engu máli.
Kyrrstaða og hreyfingarleysi er ávísun á stöðnun og
dauða, hvort heldur að um efni eða anda er að ræða.
Eftir að ég hætti kennslu, listrýni og greinaskrifum er ég
í fyrsta skipti í þeirri stöðu frá því 1960, þ.e. rúma hálfa
öld, að geta einbeitt mér algjörlega að málverki og leitast
við að nýta mér það eftir fremstu getu. Nei, nei, við
myndlistarlistmenn þekkjum ekkert sem heitir að setjast í
helgan stein, aðrir mega eiga það grjót.“
– Þú hefur alla tíð verið atorkusamur, í lífi og starfi.
Hvaðan kemur þessi ólgandi kraftur?
„Frá lífsþorstanum.“
Aðrir mega eiga það grjót
Bragi Ásgeirsson listmálari,
gagnrýnandi og kennari er
áttræður í dag, laugardag.
Hann er enn að og getur raunar
ekki hugsað sér að rifa seglin.
„Kyrrstaða og hreyfingarleysi
er ávísun á stöðnun og dauða,
hvort heldur að um efni eða
anda er að ræða.“
Texti: Orri Páll Ormarsson orri@mbl.is
Myndir: Kristinn Ingvarsson kring@mbl.is
’
Af þessu má
ráða að grunn-
ur málverksins
er öllum tískubylgjum
markaðarins og
hjarðarhugsun lista-
skólakerfisins æðri.