Læknablaðið - 15.11.1989, Qupperneq 46

366
LÆKNABLAÐIÐ
NABLAÐIÐ
THE ICELANDIC MEDICAL JOURNAL
Læknafclag íslands og
Læknafclag Rcykjavikur
75. ÁRG. - NÓVEMBER 1989
SKIPULAG
HEILBRIGÐISÞJÓNUSTU OG
NAUÐUNGARINNLAGNIR
Læknum er vandi á höndum er alvarlega
veikt fólk vill ekki þiggja meðferð
og fortölum verður ekki við komið.
Þvingunaaraðgerðir á sjúklingum eru
andstæðar siðferðisvitund lækna og virðingu
þeirra fyrir sjálfsákvörðunarrétti sjúklinganna.
Þær aðstæður geta þó skapast við ákveðna
sjúkdóma, að hugsun brenglist svo að fólk
verði ófært um að taka raunhæfar ákvarðanir
og því orðið nauðsynlegt að taka fram fyrir
hendur þess svo að það skaði ekki eigin
hagsmuni og heilsu. Til þess að þetta sé hægt
án þess að ógna persónufrelsi og réttaröryggi
einstaklinganna hafa verið sett sérstök ákvæði
í lög um lögræði.
Núgildandi lög frá 1984 (1) leystu af
hólmi eldri lög frá 1947 (2). Lögin gilda
almennt um hvers kyns aðstæður sem
geta valdið því að fólk verði ófært um að
ráða sér sjálft. Aðalregla laganna er að
enginn verði sviptur sjálfsforræði nema
með dómsúrskurði. Þó má hefta frelsi
manns ef hann er haldinn alvarlegum
geðsjúkdómi eða ofnautn vímuefna. Slík
frelsisskerðing má ekki standa nema tvo
sólarhringa. Þó getur dómsmálaráðuneytið
veitt tímabundna undanþágu frá aðalreglu
laganna til að vista menn á sjúkrahúsi allt
að fimmtán sólarhringum. Þessi undanþága
er sú breyting frá eldri lögum sem skiptir
mestu máli að því er varðar geðsjúka, en er
þó raunar aðeins staðfesting á vinnureglu
sem hafði skapast við framkvæmd fyrri
laga. Tímatakmörkunin og ýmislegt sem
varðar framkvæmd undanþáguákvæðisins er
til bóta og ætti að auka réttaröryggi. Hins
vegar er miður að geðsjúkdómar eru teknir
sem sér hópur en ekki með ýmsum öðrum
sjúkdómum, eins og gert var í eldri lögunum.
Meðan lögin um lögræði frá 1947 voru í
gildi, voru sjúklingar aldrei lagðir inn á
geðdeild gegn vilja sínum nema lögð hefði
verið fram beiðni um sjálfræðissviptingu
og dómsmálaráðuneytið hefði veitt heimild
til innlagnarinnar. Sjúklingamir voru
útskrifaðir strax og sjúkrahúslæknir
taldi fært og oftast áður en dómari tók
sjálfræðissviptingarbeiðnina til úrskurðar sem
þá var jafnan afturkölluð.
í núgildandi lögum segir: »Vistun manns í
sjúkrahúsi má eigi gegn vilja hans haldast
lengur en nauðsyn krefur. Vistun lýkur þegar
yfirlæknir telur hennar ekki lengur þörf... «
(1). Hér kemur skýrt fram, að það er eingöngu
háð læknisfræðilegu mati hvenær sjúklingur
útskrifast. Enginn annar getur ákveðið að
sjúkrahúsvist skuli haldið áfram ef yfirlæknir
telur ekki þörf fyrir hana lengur. Þetta er
grundvallaratriði til þess að skapa og viðhalda
góðri og frjálslegri meðferðaraðstöðu á hverju
sjúkrahúsi. Sé þetta ekki haft í heiðri og
aðrir, t.d. dómstólar, fari að ákveða hve lengi
vistunin skuli vara, breytist sjúkrahúsið í
fangelsi og þangað leitar fólk ekki meðferðar
af frjálsum vilja.
Þó að ekki hafi allt verið sem skyldi að því
er varðar aðstöðu fyrir geðsjúka hér á landi,
hefur ísland skarað fram úr mörgum öðmm
löndum um góða og mannúðlega meðferð
geðsjúkra. Reynt hefur verið að spoma gegn
»stimplun« þeirra. Sést það meðal annars af
því, að hér hafa ekki verið sett nein sérlög um
þá, eins og víðast annars staðar. Lögð hefur
verið áhersla á að skapa gott og frjálslegt
umhverfi á geðdeildunum. Alla tíð hefur
verið reynt að láta innlagnir á deildimar
ganga fyrir sig á sama hátt og á aðrar
sjúkradeildir, og aðeins í neyðartilvikum að
grípa til þess að vista fólk eða halda því gegn
vilja þess á sjúkradeild og þá með heimild
í lögræðislögum, í versta falli samkvæmt
dómsúrskurði.
Á síðasta aldarfjórðungi hefur verið
lögð síaukin áhersla á tengslin við aðra