Morgunblaðið - Sunnudagur - 23.09.2012, Síða 50

Morgunblaðið - Sunnudagur - 23.09.2012, Síða 50
Viðtal 50 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 23. 09. 2012 BÓK EFTIR JÓN ÓLAFSSON HEIMSPEKING KEMUR ÚT Á NÆSTU VIKUM. JÓN HEFUR Í FJÖLMÖRG ÁR SKOÐAÐ HVAÐ VARÐ UM GOÐSAGNAR- KENNDA PERSÓNU Í ÍSLENSKU MENNINGARLÍFI. Júlía Margrét Alexandersdóttir julia@mbl.is Leitaði Veru Hertzsch É g var löngu búinn að ákveða að ég ætlaði að láta aðra um söguna af Veru Hertzsch,“ segir Jón Ólafs- son heimspekingur en eftir nokkrar vikur kemur út bók hans Appelsínur frá Abkasíu – Vera Hertzsch, Hall- dór Laxness og hreinsanirnar miklu. Vera Hertzsch er hálfgerð goðsögn í menningarsögu þjóðarinnar. Hún og hálfíslensk dóttir hennar, Erla Sólveig, voru teknar höndum á heimili sínu í Moskvu veturinn 1938 en faðir barnsins var Benjamín Eiríksson hagfræðingur sem átti eftir að verða einn af helstu hagfræðingum þjóðarinnar á 20. öld. Íslensk tenging Veru þekkti þó fleiri Íslendinga en Benjamín, þar á meðal Halldór Laxness, sem var gestkomandi á heimili þeirra mæðgna þetta örlagaríka kvöld sem Vera var handtekin. Veru og litlu stúlkunnar hennar beið fanga- búðavist, sjúkdómar, þrælkun og hungur. Í áratugi var ekki ljóst hvað orðið hafði um þær mæðgur en Benjamín Eiríksson tók á móti bréfi frá leitardeild Rauða krossins árið 2000 þar sem skýrt er frá því hvernig og hvenær Vera hafði látist. Benjamín fékk heilablæðingu aðeins nokkrum dögum síðar og kvaddi þenn- an heim vitandi hvað orðið hafði um barns- móður sína. Slóð dótturinnar hverfur í ring- ulreið Gúlagsins. Örlög Erlu Sólveigar eru meðal þess sem Jón reynir að komast nærri. Bókin sé þó fyrst og fremst saga Veru. Hitti venslamann Veru ytra „Mér snerist ekki endanlega hugur fyrr en eftir að ég hitti rússneskan venslamann Veru, Felix Rozenblum, árið 2005. Hann er syst- ursonur fyrrverandi eiginmanns hennar og býr í Ufa í Bashkortostan. Þá hafði ég meðal annars aðstoðað Gunnar Harðarson, tengda- son Benjamíns, við að skrifast á við Felix því hann talar bara rússnesku og þessi heimsókn tengdist því fyrst og fremst þeim samskiptum og áhuga fjölskyldunnar; einkum Gunnars á að vita meira um Felix,“ segir Jón. Eftir það varð ekki aftur snúið. Jón var þó búinn að hafa áhuga á Sov- étsögu lengi. Fyrst kemur hann til Moskvu árið 1989 og fylgist með því þaðan hvernig kommúnistastjórnirnar í Austur-Evrópu hrökklast frá völdum ein af annarri. Jón dvaldi í Moskvu árin 1989-1990 og var svo fréttamaður á útvarpinu frá 1990-1991. Á þeim tíma fór hann nokkrum sinnum til Rúss- lands. Þá var hann fréttamaður á sjónvarpinu 1991-1992 og var fréttaritari RÚV í Moskvu síðari hluta þess tímabils. „Vorið 1992 opnaðist aðgangur að skjala- söfnum flokksins og sem blaðamaður fór ég að grúska í þeim. Það var algerlega nýr veru- leiki að geta lesið sig í gegnum sögu Sov- étríkjanna og kommúnismans með frumheim- ildum. Eftir árin í Moskvu og á RÚV heldur Jón hins vegar til Bandaríkjanna til að stunda doktorsnám í heimspeki við Columbia háskóla, en doktorsritgerð sína varði hann haustið 1999. Hann sagði þó ekki skilið við Sovétríkin. Kapp hleypur í leitina að Veru árið 1992 en þá skrifar Benjamín sjálfur rússneskum stofn- unum sem búast mætti við að hefðu upplýs- ingar um fólk sem sat í fangabúðum á tímum Stalíns. Arnór Hannibalsson heldur á sama tíma út til að kanna hvaða upplýsingar hægt sé að finna um afdrif mæðgnanna. „Ég eins og aðrir fylgdist með Verumálinu úr fjarlægð en gerði mér líka grein fyrir hversu erfitt það væri að finna haldbær gögn. Stofnanir vísuðu hver á aðra og jafnvel KGB, sem maður hefði haldið að gæti leyst úr málum af þessu tagi gat ekki gefið upplýsingar um afdrif Veru. Ekki heldur Leitardeild Rauða krossins, fyrr en eftir dúk og disk, og þaðan af síður aðrar stofnanir rússneska réttarkerfisins. En leitin bar þó á endanum þann árangur að Benjamín fékk upplýsingar um lát Veru í fangabúðum í Kasakstan 1943. Eftir fráfall Benjamíns held- ur fjölskylda hans áfram að spyrjast fyrir um dóttur hans. Leitin gekk svo langt að Ólafur Ragnar Grímsson tók málið upp á fundi með Vladimír Pútín þar sem Pútín að beiðni Guð- bjargar dóttur Benjamíns og Pútín lofaði að gera það sem í hans valdi stæði til að aðstoða við leitina.“ Dóttirin sögð fundin Og allt í einu virtist málið vera leyst. Tíu ár- um eftir að leit hófst fyrir alvöru að þeim mæðgum fær fjölskylda Benjamíns bréf um að búið sé að finna dóttur hans. „Því er slegið föstu en ekki útskýrt hvernig þessi niðurstaða er fengin. Það var um þetta leyti sem ég dróst inn í málið. Gunnar Harðarson vissi að ég væri að fara til Moskvu og hafði samband við mig vegna bréfsins um dótturina.“ Jón fer út, hittir konuna hjá leitardeild Rauða kross- ins sem skrifaði bréfið og eftir nokkra eft- irgrennslan kemur í ljós að það sem stendur í því er rangt. Sú ósk Leitardeildarinnar að ljúka málinu virðist hafa orðið til þess að hæpnar vísbendingar réðu ferðinni. Þegar upp var staðið reyndust einu rökin fyrir því að þarna væri rétta manneskjan komin vera þau að ættarnafn hennar endaði á „son“ en það þótti benda til norræns uppruna. Jón lagðist í miklar frumrannsóknir til að geta dregið upp raunsæja mynd af lífi Veru í fangabúðum Sovétríkjanna árin 1938-1943. Lítið hefur verið skrifað um einstakar fanga- búðir Gúlagsins, margar heimildir voru tor- sóttar og Jón heimsótti meðal annars fanga- búðirnar í Mordóvíu þar sem Vera var um nokkurt skeið. „Ég notast við ýmislegt. Hand- rit eftir konur sem voru samfangar Veru og komust lífs af úr búðunum spila stórt hlut- verk. Stundum getur maður staðsett viðkom- andi á nákvæmlega sama stað og Vera var á hverju sinni og ég gat tímasett nákvæmlega alla fangaflutninga úr fangelsinu í fyrstu fangabúðirnar og svo áfram á milli þeirra fangabúða sem Vera var vistuð í. Um síðasta ferðalagið, frá Karelíu, nálægt finnsku landa- mærunum og alla leið austur á steppur Ka- sakstans hef ég nokkrar heimildir kvenna sem voru í lestinni sjálfri. Þetta var sumarið 1941 eftir innrás Þjóðverja í Sovétríkin.“ Jón heimsótti Mordóvíu, þar sem Vera var í haldi frá 1938 til 1939, en þangað kom hún með Erlu Sólveigu meðferðis. Á því svæði búa afkomendur fólks sem flutti þangað til að starfa við fangabúðaiðnaðinn og þekkir um- hverfið vel. Margir leyndir staðir í skóginum geyma ummerki um eldri búðir, fjöldagrafir frá fjórða og fimmta áratugnum og fleira sem tengist hreinsununum miklu. Hins vegar hafa íbúar á svæðinu minni skilning á eðli þeirra búða sem þarna voru starfræktar áður. „Þeir sjá Gúlagið ekki endilega sem birting- armynd hins illa og eru jafnvel stoltir af búð- unum og sögu þeirra. Einn maður sem ég hitti í Mordóvíu var mjög hissa yfir því að ég skyldi tengja þessar búðir við Gúlagið. „Af hverju ertu alltaf að tala um Gúlagið?“ spurði hann mig. „Var það ekki einhversstaðar í Síb- eríu?“ Hugmyndir margra Rússa um fanga- búðir á tímum Stalíns eru dálítið aðrar en gengur og gerist á Vesturlöndum og í þeirra huga er þessi saga ekki eitthvað sem þeir þurfa að skammast sín fyrir heldur hluti af samfellu með myrkum köflum inn á milli. En þetta fólk hefur samt persónulega þekkingu á fangabúðum sem hefur ekki verið skjalfest, og alls ekki nýtt til fulls til að skilja hvers konar fyrirbæri Gúlagið var.“ Vinnan við bókina um Veru Hertzsch var eins og eltingaleikur að sögn Jóns. „Þetta hef- ur tekið nokkur ár. Ég fór þrjár ferðir sér- staklega til Moskvu vegna rannsókna sem tengdust bókinni og svo hef ég nýtt ferðir mínar þangað sem ég hef þurft að fara í gegnum árin í tengslum við önnur verkefni til að grúska. Það hefur skipt máli að vera þol- inmóður og nýta tímann vel. Þegar ég fór að grafast fyrir um hvernig líf Veru hefur verið í byrjun áttaði ég mig á því að sáralítið hefur verið skrifað um þann hóp fanga sem Vera til- heyrði og því gæti ég aðeins að litlu leyti byggt frásögnina á útgefnum heimildum,“ segir Jón sem naut góðs af því að vera farinn að þekkja rússnesku skjalasöfnin vel áður en hann hóf leit að gögnum um Veru. „Ég hafði fangabúðagögn hennar, sem eru 50-60 blaðsíð- ur sem lýsa vist hennar í einstökum fangabúð- um að vissu marki, þar er að finna upplýs- ingar um heilsufar, vinnu, agamál og annað slíkt. Ég ákvað að kynna mér sérstaklega þær Jón Ólafsson þræddi slóðir Veru Hertzsch í áraraðir.

x

Morgunblaðið - Sunnudagur

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið - Sunnudagur
https://timarit.is/publication/1078

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.