Listin að lifa - 01.06.2005, Qupperneq 26

Aungvir gráta jafnsárt
og hverjir hugga -
var yfirskrift námstefnu á Akureyri sem
Öldrunarheimili Akureyrar stóö fyrir á Hótel KEA
7. apríl s.l. um ofbeldi gagnvart öldruðu fólki.
Þar var leitast við að fá svör við eftir-
töldum spurningum: Hvað er
ofbeldi? Tegundir ofbeldis? Algengi
og áhættuþættir? Eru aldraðir beittir
ofbeldi á Islandi? Er ofbeldi gegn öldr-
uðum falið vandamál? Hvernig birtist
ofbeldi? Hverjir beita aldraða ofbeldi?
Kemur lögreglan að mörgum málum
tengdum ofbeldi gegn öldruðum? Hvað
er til ráða?
Á námstefnunni ræddu sérfræðingar
um ofbeldi út frá ýmsum hliðum. Fyrirles-
arar voru Olafur Þór Gunnarsson lyf- og
öldrunarlæknir, Kristjana Sigmundsdóttir
félagsráðgjafi, Þórhildur Sveinsdóttir
iðjuþjálfi, Anna Marit Níelsdóttir félags-
ráðgjafi á búsetudeild Akureyrarbæjar,
Rut Petersen og Brynhildur Smáradóttir
frá heimahjúkrun á Akureyri, Þorsteinn
Pétursson frá lögreglunni á Akureyri,
Þórgnýr Dýrfjörð heimspekingur og
Jóna Lísa Þorsteinsdóttir sóknarprestur
á Akureyri. Fundarstjóri var Benedikt
Davíðsson, formaður félags eldri borgara.
Námstefnuna sóttu 120 manns og tókst
hún í alla staði vel.
Skilgreiningar á ofbeldi eru margar og
hefur því verið skipt í nokkra flokka s.s.
-Líkamlegt/vanræksla
-Andlegt
-Fjárhagslegt
-Félagslegt
-Valdefling
Ofbeldi á sér trúlega stað hjá öllum
aldurshópum, en samkvæmt rannsókn
56
ríkislögreglustjóra verða 1,6% 67 ára og
eldri fyrir ofbeldisbrotum og hótunum.
Ólafur Þór læknir telur að aðeins 10-20%
þessara tilfella séu gerð opinber. Á Islandi
eru því miður engar formlegar rannsóknir
til varðandi ofbeldi gegn öldruðum.
Líkamlegt ofbeldi kemur fram í
spörkum, hrindingum og kynferðislegri
misnotkun. Vanræksla er stundum flokkuð
sem ofbeldi, eins og varðandi lyfjagjöf.
Einnig má flokka þar undir vanrækslu
með mat og þrifnað.
Andlegt ofbeldi getur birst á ýmsan
hátt svo sem ávítur, ógnanir eða hótanir.
Aðstandendur geta t.d. hótað sínum
nánustu innlögn á öldrunar- eða hjúkr-
unarheimili. Hinum aldraða getur reynst
mjög erfitt að láta tala niður sín, einnig er
mikil vanvirðing fólgin í því að láta tala
við sig svokallað barnamál. Vanvirðing og
afskiptaleysi flokkast undir andlegt ofbeldi
og getur valdið mikilli vanlíðan hjá eldra
fólki.
Fjárhagslegt ofbeldi er þegar peningum
eða öðrum verðmætum er stolið af heimili
hins aldraðra. í skilgreiningu laganna er
þjófnaður ekki ofbeldisbrot, en ljóst er
að aldraður maður verður ekki eingöngu
fyrir fjárhagslegu tjóni - umhverfið er
ekki lengur öruggt að hans mati - og hann
lifir því í stöðugum ótta og kvíða í sínu
umhverfi sem ætti að vera öruggt. Annað
form af fjárhagslegu ofbeldi er þegar
aldraður einstaklingur er þvingaður til að
láta verðmæti af hendi og/ eða skrifa undir
fjárhagslegar skuldbindingar.
Þórhildur Sveinsdóttir iðjuþjálfi talaði
um áhrif ofbeldis á eldra fólk, sagði að jafn-
vel fréttir af ofbeldisverkum í nágrenninu
gætu haft áhrif. Ef eldri maður væri t.d.
vanur að fara í göngu á svæðinu þar sem
verknaðurinn var framinn, teldi hann sig
ekki lengur öruggan og hætti að fara út að
ganga.
Þórhildur ræddi um valdeflingu sem
„gagnrýnið ferli“ þar sem leitast væri við
að umbreyta tilfinningum, hugsunum og
athöfnum einstaklinga sem og skipulagn-
ingu stofnana, þannig að valdinu væri
útdeilt af jafnræði. Sú skilgreining er verð
nánari skoðunar.
Orsök ofbeldis getur verið samspil
margra þátta:
- Léleg heilsa og skert líkamleg geta,
svo að hinn aldraði getur ekki varið
sig eða leitað hjálpar.
- Andleg færniskerðing, hegðunartr-
uflanir og reiði í garð umönnunaraðila
geta leitt af sér ofbeldi.
- Andleg og líkamleg veikindi.
-Vímuefhanotkun og/eða geðræn
vandamál hjá geranda.
- Ofbeldisaðilinn er háður fórnar-
lambinu félagslega eða fjárhagslega.
- Fjölskyldusaga um ofbeldi hættir
ekki að eiga sér stað eftir 67 ára
aldur.
- Umönnunarbyrði.
Hvar fer ofbeldið fram og hverjir eru það
sem beita aldraða ofbeldi?
- A heimili þess aldraða
- Hjá aðstandendum
- Á þjónustustofnunum
- Á sjúkrahúsum
- Á almannafæri.
Hvað er til ráða?
Talið er að ofbeldi gegn öldruðum
sé falið vandamál þar sem gerandinn er
oftast nákominn ættingi eða aðstandandi,
en vandamálið verður að vera sýnilegt.
Það getum við gert með því að efla þátt-
töku aldraðra í umræðunni og fá þá til að
miðla af reynslu sinni, en vilja og þekk-
ingu þarf til að breyta hlutunum. Ofbeldi
gegn öldruðum er til staðar á íslandi - og
við getum hvorki hjálpað né komið í veg
fyrir það nema viðurkenna þá staðreynd.
Aldraðir verða að skilja að það er þeim
sjálfum og komandi kynslóðum í hag - að
þeir tjái sig um það ofbeldi sem þeir verða
fyrir. Það er umhugsunarefni, hvers vegna
aldraðir þegja þunnu hljóði og tjá sig ekki
um þetta vandamál. Kannski er skýringin
fólgin í uppeldinu. Fólki sem er aldrað í
dag var innprentað í barnæsku að bera
harm sinn í hljóði. Það er verðugt verkefni
að breyta þeirri hugsun.
Þórdís Rósa Sigurðardóttir, hjúkrunarfrceðingur
ogfraðslufidltrúi Öldrunarheimila Akureyrar, tók
saman.