Dagblaðið Vísir - DV - 10.10.2014, Síða 20

20 Fréttir Helgarblað 10.–13. október 2014
aðall Hæstaréttar hafi einhver tíðar-
andi seytlað inn í réttinn?
„Já, ég er að segja það. Það eru
áhrif sem ekki eiga að vera í dóm-
stólnum sem valda þessu. Ég hef líka
vakið athygli á nánast ómennsku
starfsálagi þar innan veggja þannig
að við verðum að meta þetta af sann-
girni. En það er enginn vafi í mín-
um huga að dómstóllinn hefur ekki
staðið sig í því að verjast einhverjum
bylgjum sem verða greindar í um-
hverfinu. Áður en hrunið varð áttum
við okkar hetjur, viðskiptajöfra sem
voru að leggja heiminn að fótum
sér. Svo var verið að rannsaka þá og
ákæra og Baugsmálin voru dæmi um
það. Þá var eins og stemningin hjá
þjóðinni hafi verið höll á móti því að
stoppa þessa snillinga af. Dómstóll-
inn var held ég undir slíkum áhrif-
um. Ég veit ekkert af hverju. Síðan
hrynur allt og þá snýst þetta við. Jafn-
vel svo mjög að brotinn hafi verið á
þeim réttur í sumum tilvikum. Þeir
eiga að njóta réttar sem sakborn-
ingar og ég fer yfir það í bókinni.“
Vafðist ekkert fyrir þér að birta þetta
bréf? Var siðlegt að gera það nafn-
laust sem hæstaréttardómari?
„Það var heilmikið sem leitaði á
huga minn. Ég reyni að lýsa þessu
í bókinni. Ástandið er því miður
þannig hér á Íslandi að það er eins
og enginn sem hefur þekkingu á
lögfræðilegum efnum þori að halla
á Hæstarétt Íslands svo nauðsyn-
legt sem það er að gagnrýna hann á
málefnalegan hátt. Ég þori það. Hins
vegar átta ég mig á því að þegar ég sit
sjálfur sem dómari er ekki við hæfi
að ég stígi fram og setji fram efnis-
lega gagnrýni á dóma sem félagar
mínir hafa kveðið upp. Ég valdi þann
kostinn að skrifa nafnlaust um þetta.
Mér fannst það nauðsynlegt því það
gerði það enginn annar. Það er allt
fullt af nafnlausum skrifum um alla
mögulega hluti í nútímanum. Það
varð uppi fótur og fit vegna þessa.
Af hverju ætli það hafi verið? Það er
vegna þess að sannleikanum verður
hver sárreiðastur. Menn kunnu ekki
efnisleg svör við því sem stóð þarna.
Menn fóru ekki í það að rökstyðja
hvað væri efnislega rangt í bréfinu
heldur fór allt púðrið í að komast að
því hver hefði skrifað þetta. Ég geri
svo sem ekki lítið úr því. En það var
miklu alvarlegra mál ef æðsti dóm-
stóll þjóðarinnar var að fara ranglega
með vald sitt á þann hátt sem lýst var
í bréfinu. Enginn hafði áhuga á því.“
Ráðgjöf í kyrrþey
Icesave varð eitthvert mesta pólitíska
átakamálið eftirhrunsáranna. Í bók-
inni kemur fram að Geir H. Haarde,
þáverandi forsætisráðherra, hafði
sambandi við þig nokkrum vikum
eftir hrun og leitaði ráða hjá þér. Þú
varst þá starfandi hæstaréttardóm-
ari.
„Ég sendi Geir tölvupóst. Ég hef
það dagsett og tímasett í nóvem-
ber 2008. Hann hringdi og bað mig
um þau meginviðhorf sem höfðu
komið fram í samtali okkar. Ég sá
að hann virtist vera á þeirri skoðun
sem ég hafði lýst þá um kvöldið og
næsta kvöld þar á eftir. En síðan birt-
ist hann eftir það og sagði eitthvað
allt annað. Það sem ég vil segja um
þetta er að Bretarog Hollendingar
áttu í deilum við okkur um það hvort
íslenski ríkissjóðurinn bæri ábyrgð á
þessum skuldbindingum. Þeir máttu
halda því fram. Við héldum því fram
að svo væri ekki. Þetta er dæmigerð-
ur réttarágreiningur. Við látum ekki
beita okkur þvingunum. Við getum
ekki axlað skuldbindingar sem við
sjálf teljum óréttmætar.
Ég sagði: Rísum upp. Segjum
þetta í heyranda hljóði. Við munum
ekki borga fyrr en dómstóll sem fer
með vald til að dæma hefur dæmt
okkur til þess. Þeir geta ekki ver-
ið á móti þessari afstöðu þvi öll rík-
in aðhyllast réttarríkið þar sem gert
er út um réttarágreining fyrir þess-
um stofnunum sem við köllum dóm-
stóla.“
Svo var gerður samningur kennd-
ur við Buchheit, og þann samning
studdi forysta Sjálfstæðisflokksins,
meira en tveir þriðju hlutar þingsins
en sá samningur var felldur í þjóðar-
atkvæðagreiðslu með 60 prósentum
gegn fjörutíu. Hefðir þú samþykkt
þann samning?
„Nei, nei. Ég segi frá því í bók-
inni að ég stóð að því, án þess að láta
nafns míns getið, að skrifa stuttar
greinar í blöð meðan á þessari kosn-
ingabaráttu stóð ásamt um tíu nafn-
greindum lögfræðingum; Reimari
Péturssyni, Brynjari Níelssyni, Björg-
vin Þorsteinssyni, Sveini Snorrasyni
og fleirum. Ég tók þátt í að semja
þetta. Þeir vissu það reyndar ekki
allir. Ég er svo mikill einfeldning-
ur að ég segi bara frá hlutunum eins
og þeir gerðust. Ég vil ekki gera neitt
annað. Það var útlit um tíma fyrir
að þjóðin myndi samþykkja þenn-
an samning en það fór á annan veg.
Ég tel að það hafi verið rétt afstaða
hjá þjóðinni að hafna þessu. Ég segi
frá því í bókinni að sennilega hafi ég
aldrei átt jafn erfitt með að halda mig
frá umræðu um þjóðfélagsmál eins
og þegar þessi Icesavemál voru til
meðferðar.“
Skylmingar við forsetann
Á einum stað kallar þú Ólaf Ragn-
ar Grímsson forseta „atvinnumann
í misnotkun fjölmiðla“. Þetta kemur
fram í tengslum við vörn þína fyrir
Magnús Thoroddsen, þáverandi for-
seta Hæstaréttar, sem uppvís varð að
því að hafa tekið út mikið af áfengi
á kostnaðarverði svo sem heimilt
var fyrir handhafa forsetavalds. Þú
tókst að þér að verja hann í dómsöl-
um. Slærð því nánast föstu að málið
hafi verið runnið undan rifjum Ólafs
Ragnars Grímssonar sem var fjár-
málaráðherra á þessum tíma.
„Ég vék líka sæti sem formaður yf-
irkjörstjórnar í forsetakosningunum
1996 á þeim grundvelli að ég hefði
átt í átökum við hann. Mér fannst
framganga hans í þeim málum slík
að ég taldi ekki sanngjarnt að ég sæti
þarna sem formaður yfirkjörstjórn-
ar. Ég treysti mér svo sem alveg til að
leysa þau störf af hendi á hlutlægan
hátt. En ég gat ekki séð að þessi staða
væri eðlileg. Ég var margoft búinn að
fjalla um Ólaf Ragnar og embættis-
feril hans opinberlega. Svo hélt Sig-
urður G. Guðjónsson lögfræðingur
því fram að ég væri að reyna að skaða
Ólaf. Ég held reyndar að hann hafi
fengið talsvert af atkvæðum út á það
eitt að ég skyldi víkja sæti.“
Valdið ver vígi sín
Kanntu því vel að vera farinn úr
Hæstarétti og geta tjáð þig frjálst og
tekið þátt í þjóðfélagsumræðu?
„Frá því ég var ungur lögfræðing-
ur hef ég haft mikinn áhuga á því
að þessar stofnanir geti virkað eins
og þær eiga að virka. Það er svo fal-
legt að hafa dómstól þar sem menn
eru bara í því að beita réttarheimild-
um á ágreining milli manna. Það að
stíga inn og taka geðþóttaákvarðanir
gerir þetta að algerri andhverfu þess
sem það á að vera. Ég hef haft áhuga
á þessu alla mína tíð. Ég skrifaði bók-
ina „Deilt á dómarana“. Ég vil aðeins
að menn vinni þetta hlutlægt. Þarna
sitja menn sem eru tilbúnir til þess
að taka þátt í einhverju valdatafli.
Hugsaðu þér að til er réttarfarsnefnd
sem á að fjalla um dómstóla og semja
frumvörp sem snúa að dómsýslunni
og réttarfarinu. Og þessi nefnd er
árum og áratugum saman nær ein-
göngu skipuð hæstaréttardómurum.
Eiga hæstaréttardómarar að semja
lagafrumvörp um eigin verklagshætti
þar sem reynir á hvort lög standist
eða ekki? Auðvitað ekki. Þetta er svo
þýðingarmikið fyrir þá til að viðhalda
þessum völdum. Þeir urðu til dæm-
is brjálaðir þegar Hanna Birna Krist-
jánsdóttir innanríkisráðherra skip-
aði þrjá aðra lögfræðinga til að semja
frumvarp til nýrra dómstólalaga.
Hún lét ekki réttarfarsnefnd í það
verkefni heldur þrjá aðra. Það var fínt
hjá henni en þá urðu þeir brjálaðir.“
Þú fjallar ekkert í bókinni um úrskurð
Hæstaréttar um ógildingu kosninga
til stjórnlagaþings. Þú komst mjög að
því máli; ég sat í réttinum þegar mál-
ið var flutt.
„Fyrir mína parta var þetta
venjulegt mál, borið upp og dæmt.
Forsendurnar birtast í honum sjálf-
um og ég hef engu við það að bæta.
Menn gagnrýndu þetta og menn eiga
rétt á því. Ég er gamall kjörstjórnar-
maður og hef gætt þess að kosningar
séu í lagi. Þetta var nær samdóma
niðurstaða í Hæstarétti. Við eigum
að hafa í heiðri að kosningar eiga að
vera leynilegar. Ef menn gefa afslátt í
veigamiklum kosningum eiga menn
þá til dæmis að gefa sambærilegan
afslátt í næstu alþingiskosningum?
Má víkja frá reglunum? Til dæm-
is að menn geti fylgst með því hvað
næsti maður kýs? Síðan hefði mátt
endurtaka kosningarnar til stjórn-
lagaþings. Við vorum ekkert að fjalla
um það.“
Klíkuþjóðfélag?
Til skamms tíma var aðeins ein laga-
deild við háskóla í landinu. Menn
fengu að vita snemma að ef þeir
væru ekki flokkshollir fengju þeir
varla dómaraembætti, embætti sak-
sóknara, sýslumanns eða verkefni
hjá hinu opinbera. Og þess vegna
yrðu menn að ganga í Sjálfstæðis-
flokkinn, kannski Framsóknarflokk-
inn ef þeir ættu að eiga framtíð. Er
þetta rétt lýsing?
„Ég er ekki viss um þetta. Það er
reyndar ekki hægt að hengja þetta
bara á Sjálfstæðisflokkinn. Margir
hafa verið tengdir Framsóknar-
flokknum sem lengi hafði dóms-
málaráðuneytið. Gott og vel. Ég held
að sé nokkuð til í því, hvernig sem
að á því stendur, að það kunni að
hafa verið auðveldara fyrir íhalds-
menn að sækjast eftir svona störf-
um. Samt er það þannig að mínu
áliti að flokkapólitík skiptir eiginlega
bara engu máli fyrir starfsemi dóm-
stóls. Ég man varla eftir slíku inni á
borði dómstóla. Kannski var stjórn-
lagaþingsúrskurðurinn í pólitísku
andrúmslofti. Lífsskoðanir geta haft
áhrif á hvernig maður meðhöndlar
dómsmál. En ég er með tillögu um
hvernig skipa eigi dómara. Ráðherra
á að skipa en meirihluti Alþingis þarf
að samþykkkja. Ég segi meira en það.
Sá sem ráðherra hefur ákveðið að
skipa þarf að koma fyrir þingnefnd
og frá slíkum fundi á að sjónvarpa.
Af hverju? Vegna þess að við þurfum
að vita hvað honum finnst um að-
ferðirnar sem má beita til að komast
að dómsniðurstöðu. Ég held líka að
sá sem hefur þurft að sitja fyrir svör-
um á þennan hátt sé líklegri til að
fylgja því sem hann segir fyrir opn-
um tjöldum. Sá sem sniglast inn bak-
dyramegin, enginn veit einu sinni
hvað hann heitir, er líklegri til að fara
út af sporinu, leyfa sér geðþótta.“
Lögum þetta!
Ætlar þú að halda áfram að beita þér
fyrir umbótum hjá dómstólunum?
„Ég ákvað það þegar ég hætti
í Hæstarétti. Ég skrifaði fyrst rit-
gerðina um Hæstarétt þar sem ég
geri grein fyrir því sem þarf að breyta
til þess að við getum eignast æðsta
dómstól sem við öll verðskuldum að
eignast; hlutlægan dómstól sem hef-
ur ekki annað á sinni könnu en að
dæma eftir ríkjandi reglum. Ég rek
þar dæmi um það sem mér finnst
vera að og leiðir til úrbóta. Síðan ætl-
aði ég að skrifa eigin reynslusögu. Ég
hef þörf til að tala mínu máli sjálf-
ur. Hér er bókin. Gjörið þið svo vel.
Hér er þetta allt. Mér hefur stund-
um þótt ranglega fjallað um mig og
kallaður erindreki einhverra. Það
hefur ekki hvarflað að mér. Þegar
þessi bók kemur út og ég verð tek-
in í viðtöl þá segi ég: Í ritgerðinni og
bókinni felst ákall um að við kom-
um okkur upp betra dómskerfi og
fyrst og fremst betri Hæstarétti. Við
þurfum dómstól sem er hlutlaus og
vinnur hlutlægt eftir reglum og rétt-
arheimildum í öllum málum. Hags-
muni af þessu höfum við öll, alveg
sama hvort við erum íhald, komm-
ar, kratar eða hvað við köllum okk-
ur eða ofan í hvaða skotgröfum sem
við kunnum að vera. Við eigum sam-
eiginlega þessa hagsmuni. Þetta ætla
ég að gera. Lögum þetta! Við getum
til dæmis breytt núverandi Hæsta-
rétti í millidómstig. Við þurfum að
breyta aðferð við að skrifa atkvæðin
í dómunum. Ég held að þarna standi
tregðulögmálið á móti. Þetta verð-
ur varla samþykkt. En ég er hrædd-
ur um að ef breytingar eiga að verða
eftir því sem nýir menn koma inn í
dómskerfið taki þetta allt of langan
tíma.“ n
Þungar ásakanir
Jón Steinar sakar Hæstarétt um baktjaldamakk
Úr viðtali:
Þorsteinn Davíðsson, sonur Davíðs
Oddssonar, var skipaður dómari 2007
af Árna M. Mathiesen sem settur var
dómsmálaráðherra tímabundið. Í bókinni
sakar þú umsagnarnefndina um að hafa
vísvitandi raðað Þorsteini neðarlega á
hæfislista og jafnvel reyndum dómara
og lögfræðingi í efsta sæti eins og til að
tryggja að Þorsteinn yrði ekki skipaður. Þú
sakar einnig Hæstarétt um að hafa í raun
eyðilagt umsóknarferlið þegar þú sjálfur
varst skipaður með því að reyna að finna
umsækjanda sem gæti komið í veg fyrir
skipan þína. Þetta eru býsna alvarlegar
ásakanir í bókinni. Stendur þú við þær?
„Já, já. Ég útskýri þetta í bókinni. Þarna
voru þrír ungir menn í hópi umsækjenda
sem höfðu allir tekið lögfræðipróf á
sama tíma. Allir með fystu einkunn, allir
höfðu unnið störf sín farsællega. Þarna
var Halldór Björnsson sem ég þekki og
held kannski að hann hefði verið vel að
þessu kominn. Ég þekkti til Þorsteins,
greindur og klár maður, sem hafði verið í
kunningjahópi sona minna. Þarna er sett
upp nefnd, metin eru þessir þrír ungu
menn sem voru í alla staði með samb-
ærilegan feril. Ef þú ert í lagi setur þú ekki
tvo þeirra í fyrsta flokk og þann þriðja
tveimur flokkum neðar. Á þessum tíma
voru menn brjálaðir út í Davíð og töldu
að hann væri eitthvað að misbeita valdi
sínu. Það má ekki valda því að þeir eigi til
mótvægis við meintri misbeitingu valds
að raða mönnum svona. Þeir eiga bara að
vinna á hlutlægum grundvelli.
Þú ert meðvitaður um að hæstaréttar-
dómararnir geta sjálfsagt ekki né vilja
bera hönd fyrir höfuð sér gegn ásökunum
þínum um að hafa ónýtt umsóknarferlið
þegar þú varst skipaður hæstaréttar-
dómari.
Þeir gætu hugsanlega fengið einhvern
til þess. Ég veit ekkert um það. Við
stöndum frammi fyrir því álitaefni að
þessi þýðingarmikla stofnun misfer með
valdið. Þar sitja menn sem telja sig ekki
geta svarað svona ásökunum eins og
frá mér. Á það að valda því að ég segi
ekki frá hlutunum eins og ég veit að þeir
gerðust? Erum við kannski búin að koma
okkur upp kerfi sem virkar þannig að þeir
sem sitja innan þagnarmúrsins geti bara
gert það sem þeim sýnist í trausti þess að
það gagnrýnir þá enginn? Svar mitt við
þessu er nei. Við þolum ekki misnotkun
á svona valdi. Þetta var gróft. Það var
ekkert verið að leyna þessu fyrir mér.
Einn af þeim mætti tvisvar á skrifstofuna
mína og hafði í hótunum við mig. Og
svo framkvæmdu þeir hótunina, menn
sem að áður höfðu talið mig æskilegan
umsækjanda um stöðu hæstaréttar-
dómara hvað eftir annað. Og veit að þeir
höfðu líka samband við aðra til að sækja
um, ég hef vitneskju um það þótt ég geti
ekki upplýst meira um það. Þeir leituðu
líka til fleiri sem ekki vildu sækja um. Við
skulum sjá hver viðbrögðin verða. Vel má
vera að ég hafi þá eitthvað uppi í erminni
ef á það reynir.“
Dómsmorð Dómurinn yfir Baldri Guð-
laugssyni fellur að mati Jóns Steinars undir
skilgreininguna á dómsmorði.
Hrópandinn Meðferð dóm-
stólsins stóðst ekki lög og þess
vegna kallaði ég þetta „einnota
réttarfar“. MynD SigtRygguR ARi