Morgunblaðið - Sunnudagur - 30.08.2015, Side 14

14 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 30.8. 2015
V
ið Morgunblaðsmenn sækjum
að Anh-Ðào Katrínu Trần að
morgni fimmtudags, daginn eftir
að hún varði doktorsritgerð sína
í menntavísindum við Uppeldis-
og menntunarfræðideild Menntavísindasviðs
Háskóla Íslands. „Fyrirgefið, hér er allt á
öðrum endanum,“ flýtir hún sér að segja en
eina óreiðan sem við komum auga á er gjafir
og blóm á borðstofuborðinu. Hvernig ætli
heimilið sé þegar allt er í röð og reglu? Ég
hengi doktorsnafnbótina fyrir framan nafn
Anh-Ðào og hún skellir upp úr, augljóslega
ekki búin að venjast titlinum ennþá. „Ég er
að ná áttum, það hefur verið í mörg horn að
líta undanfarna mánuði. Ég er afskaplega
fegin og stolt að þetta er búið,“ segir hún.
Ritgerð Anh-Ðào nefnist: Untapped
Resources or Deficient „Foreigners“: Stud-
ents of Vietnamese Background in Icelandic
Upper Secondary Schools eða Óvirkjuð auð-
lind eða ófullkomnir „útlendingar“: Nem-
endur af víetnömskum uppruna í íslenskum
framhaldsskólum.
Anh-Ðào segir að kveikjan að rannsókninni
hafi verið tilraunaverkefnið „Framtíð í nýju
landi“ sem hún fór sjálf fyrir á sínum tíma.
„Við rannsóknina fór ég í samstarf við
nokkra skóla á framhaldsstigi, en tilgang-
urinn var að leita skilnings á hugtakinu jafn-
rétti og athuga hversu vel íslenska skólakerf-
inu hefði tekist að tryggja jafnan rétt ungs
fólks úr þjóðernisminnihlutahópum.“
Einblína á vankunnáttu
Í rannsókninni færir Anh-Ðào í fyrsta lagi
rök fyrir því að þótt lög, reglugerðir og nám-
skrá, sem mynda grunn fyrir kennslu og að-
lögun nemenda úr hópi innflytjenda, geri að
nokkru leyti ráð fyrir að Ísland sé orðið fjöl-
menningarsamfélag einblíni þau í of ríkum
mæli á vankunnáttu þeirra í íslensku máli og
vanþekkingu á íslenskri menningu í staðinn
fyrir að viðurkenna þeirra eigin þekkingu og
menningu og hvernig þessir þættir geti eflt
þá og orðið þeim til framdráttar við námið.
„Markmiðið hlýtur að vera að fá börn og
ungmenni af erlendum uppruna til að aðlag-
ast íslensku þjóðfélagi og mennta sig en því
miður er niðurstaða mín sú að skólarnir hafi
ekki nægilega mikla möguleika til að uppfylla
það. Annaðhvort passa krakkarnir inn í
skólana eða ekki. Og geri þeir það ekki
flosna þeir upp úr námi. Íslenska er mjög
framandi tungumál og erfið að læra, sér-
staklega fyrir þá sem kunna ekkert vestrænt
tungumál. Þetta gerir mörgum krökkum af
asískum uppruna mjög erfitt fyrir og skól-
arnir þurfa fyrir vikið að koma til móts við
þá. Þessir krakkar trana sér ógjarnan fram
sjálfir. Þegar þeir koma inn í tíma þar sem
kennt er á íslensku snýst málið um að synda
eða sökkva.“
Að hennar mati er æskilegt að framhalds-
skólarnir afli upplýsinga um hvern og einn
nemanda. „Nemendur eru auðlind og skól-
unum ber skylda til að búa þeim umhverfi
þar sem þeir geta vaxið og dafnað. Það er
eitt að tala um jafnrétti og lýðræði en annað
að framfylgja því. Hafi nemendur til dæmis
ekki efni á námsbókum leggst lítið fyrir jafn-
an rétt til náms.“
Hún vísar í þessu sambandi í reglugerð
menntamálaráðuneytisins frá árinu 2009 um
rétt nemenda í framhaldsskólum til kennslu í
íslensku. Þar er kveðið á um rétt nemenda í
framhaldsskólum, sem hafa annað móðurmál
en íslensku eða hafa dvalist langdvölum er-
lendis og hafa litla kunnáttu í íslensku, til
kennslu í íslensku sem öðru tungumáli.
Markmið reglugerðarinnar er að nemendur
verði færir um að skilja og nota íslenskt mál,
stunda nám í framhaldsskóla og taka virkan
þátt í íslensku samfélagi.
Anh-Ðào er líka hugsi yfir því að gildandi
námskrá framhaldsskólanna sé frá árinu
2004. „Hún var endurskoðuð og betrumbætt
árið 2011 en sú námskrá hefur af einhverjum
ástæðum ekki enn tekið gildi. Þess vegna
fjalla ég um námskrána frá 2004 í rannsókn
minni. Með nýju námskránni er stigið skref í
rétta átt en betur má ef duga skal.“
Í öðru lagi sýnir Anh-Ðào fram á í rann-
sókn sinni að þar sem auðlindir eru af skorn-
um skammti og þekking á kennslufræðilegum
æfingum mótuðum af heimspeki fjölmenn-
ingar-menntunarfræðinnar lítil hafi kennarar
gert sitt besta með því að prófa sig áfram og
læra af reynslunni.
„Ég skoðaði menntun kennara sérstaklega
og því miður eru þeir ekki nægilega vel í
stakk búnir til að mæta þörfum nemenda
sem ekki hafa íslensku sem fyrsta tungumál.
Sama má segja um skólastjórnendur. Auðvit-
að er þetta einstaklingsbundið; sumir kenn-
arar hafa meiri áhuga og gefa sér meiri tíma
en aðrir til að sinna nemendum með annað
móðurmál en íslensku. Það þýðir að fram-
gangur nemenda af erlendum uppruna innan
skólakerfisins getur verið tilviljunum háður.“
Skortur á skilningi
Í þriðja lagi er lýst í rannsókninni hvernig
reynsla nemenda úr skólunum er mótuð með
beinum hætti af þeirri stefnu og skólamála-
umræðu sem ríkti á skólatíma þeirra; þrátt
fyrir að þeir beri hlýjar tilfinningar til kenn-
ara sinna fyrir að gera sitt besta finna nem-
endur fyrir veikleikum sínum vegna lítillar
tungumálakunnáttu og félagslegrar
einangrunar frá innfæddum samnemendum
sínum.
„Þakklætið í garð þeirra kennara sem eru
að reyna skín í gegn en dugar ekki til. Eins
og ég hef komið inn á skortir kennarana
kunnáttuna til að gera enn betur. Skólakerfið
í heild hefur ekki nægilega mikinn skilning á
fjölmenningu, og á grundvelli þeirrar van-
kunnáttu er nemendum mismunað. Það þarf
að skilja orðið og eðli þess áður en lengra er
haldið. Þetta er alls ekki flókið. Íslenskt sam-
félag er fjölmenning. Hver og einn einstak-
lingur er fjölmenning. Þú og ég.“
Anh-Ðào kallar eftir samstilltu átaki innan
skólakerfisins. „Allt snýst þetta um hugarfar.
Án skilnings á því hvernig efla má auðinn
sem nemendurnir koma með sér í skólana
eiga þeir erfitt með að læra. Við lærum öll á
því að reyna en á meðan kerfið gefur sér
tíma til að læra tapa nemendurnir. Höfum
við efni á því sem samfélag?“
Anh-Ðào fæddist árið 1959. Hún kom sem
flóttamaður með fjölskyldu sinni til Banda-
ríkjanna árið 1975 en hefur átt lögheimili á
Íslandi síðan 1984. Hún kenndi fyrst við
Heyrnleysingjaskólann í Reykjavík en starf-
aði næstu ellefu árin við enskukennslu, að-
allega við skóla í Borgarfirði. Anh-Ðào lauk
BA-prófi frá Dartmouth College og MA-prófi
frá Teachers College við Columbia Univers-
ity sem heyrnleysingjakennari.
Anh-Ðào hefur verið þátttakandi í rann-
sóknarhópi Hönnu Ragnarsdóttur prófessors
um „Námsumhverfi menntunar án aðgrein-
ingar og félagslegs réttlætis: Sögur um vel-
gengni nemenda af erlendum uppruna og
skóla á Íslandi“ frá 2012. Hún vinnur einnig
að rannsókninni „Stefna í málefnum nemenda
af erlendum uppruna og innleiðing hennar í
fjórum sveitarfélögum á Íslandi“ ásamt
Hönnu Ragnarsdóttur.
Anh-Ðào hefur hlotið riddarakross hinnar
íslensku fálkaorðu fyrir störf í þágu nýrra Ís-
lendinga og íslensks samfélags og viðurkenn-
ingu Barnaheilla fyrir framlag í þágu barna
og réttinda þeirra.
Hún er gift Jónasi Guðmundssyni hagfræð-
ingi og dóttir þeirra er Heiðrún Giao-Thi.
Að langmestu leyti fínt
Anh-Ðào brosir þegar spurt er hvernig sé að
vera útlendingur á Íslandi. „Að langmestu
leyti er það mjög fínt. Nærumhverfið slær
skjaldborg um mann, það er að segja fjöl-
skylda, vinir og vinnufélagar. Innan um þetta
fólk finnur maður ekki fyrir því að vera af
erlendu bergi brotin. Öðru máli gegnir þegar
maður stígur út fyrir þægindarammann. Þá
getur verið von á ýmsu.“
Beðin að útskýra þetta nánar svarar Anh-
Ðào: „Það eru fordómar á Íslandi, við skulum
hafa það alveg á hreinu. Ég er ekkert feimin
við að tala um það. Án umræðu getum við
ekki gert okkur vonir um að uppræta for-
dómana. Ég fæ gjarnan annað viðmót hjá
fólki sem þekkir mig ekki.“
Hún tekur tvö dæmi. Í annað skiptið var
hún á leið á fund í einum framhaldsskólanna
á höfuðborgarsvæðinu en gekk illa að finna
hann. Stöðvaði fyrir vikið ókunnuga konu á
götu og spurði til vegar. Undrunarsvipur
kom á konuna, sem Anh-Ðào túlkaði þannig
að henni þætti skrýtið að hún ætti erindi
þangað. „Þú ert að fara á sama stað og ég,“
sagði hún hvumsa. Anh-Ðào telur að sú stað-
reynd að hún var á leiðinni á fund hafi staðið
í konunni. „Hefði ég ekki tilgreint það sér-
staklega hefði konunni líklega ekki brugðið
eins mikið. Þá hefði hún líklega bara gert ráð
fyrir að ég væri að fara að hjálpa til í eldhús-
inu eða skúra gólfin.“
Hún skellir upp úr.
Í hitt skiptið átti Anh-Ðào erindi á fjöl-
miðil í höfuðborginni. Hafði verið boðuð í við-
tal og spurði eftir manni sem við skulum
kalla Jón. „Hvaða Jón áttu við?“ spurði kon-
an í móttökunni. „Jón kokk?“
„Auðvitað hlaut ég að eiga erindi við
hann,“ segir hún sposk.
Anh-Ðào segir fólk af asískum uppruna
gjarnan verða fyrir barðinu á fordómum af
Enginn getur neitað
mér um að vera
Íslendingur
ANH-ÐÀO KATRÍN TRẦN FÆDDIST Í VÍETNAM EN HEFUR BÚIÐ Á ÍSLANDI Í MEIRA EN ÞRJÁTÍU ÁR. Í
VIKUNNI VARÐI HÚN DOKTORSRITGERÐ SÍNA Í MENNTAVÍSINDUM VIÐ HÁSKÓLA ÍSLANDS, EN
VIÐFANGSEFNIÐ ER STAÐA NEMENDA AF VÍETNÖMSKUM UPPRUNA Í ÍSLENSKA FRAMHALDSSKÓLA-
KERFINU. NIÐURSTAÐAN ER SÚ AÐ KENNARAR SÉU UPP TIL HÓPA AÐ GERA SITT BESTA EN BRÝNT
SÉ AÐ EFLA SKILNING OG ÞEKKINGU Á FJÖLMENNINGU INNAN SKÓLAKERFISINS.
Orri Páll Ormarsson orri@mbl.is
* Það er horft öðruvísiá fólk af asískumuppruna en evrópskum og
staðalmyndirnar eru lík-
lega sterkari.
Svipmynd