Náttúrufræðingurinn

Ukioqatigiit
Ataaseq assigiiaat ilaat

Náttúrufræðingurinn - 2013, Qupperneq 16

Náttúrufræðingurinn - 2013, Qupperneq 16
Náttúrufræðingurinn 124 Eystra gosbeltisins sem einkennist af litlu sem engu reki. Tímamunurinn á tíðnitoppum milli eldstöðva í grennd möttul- stróksins og þeirra sem eru á suður- hluta Eystra gosbeltisins getur bent til þess að kvikupúls sem mynd- aðist á síðustu ísöld eða stuttu eftir hana, og kemur fram í tíðum hraungosum og mikilli framleiðni (Þjórsárhraunið mikla)t.d 62 á SV- hluta Bárðarbungukerfisins fyrir 8–9 þúsund árum síðan (7. mynd), nái ekki fyrr en 1–2 þúsund árum síðar til suðurhluta Eystra gos- beltisins (sbr. topp í gjóskufalls- tíðni Kötlu fyrir 7–8 þúsund árum). Svipað mynstur sést í hárri gostíðni Kötlu og annarra eldfjalla á suður- hluta Eystra gosbeltisins fyrir 2–4 þúsund árum, sem er 2–3 þúsund árum seinna en þegar tíðni gjósku- falls var há í Vatnajökulseld- stöðvunum. Í ljós hefur komið að greinilegur tíðnitoppur er yfir möttulstróknum fyrir 1–2 þúsund árum og því má ætla að töluverð aukning verði á virkni eldstöðva á suðurhluta Eystra gosbeltisins (s.s. Heklu og Kötlu) á næstu 1000 árum. Hugsanleg skýring á þessum breyti- leika er sú að lotubundin kviku- framleiðsla í möttulstróknum stjórni gostíðni eldstöðva undir Vatnajökli en að hægara kvikuflæði frá miðju möttulstróksinst.d. 63 og upp undir kvikuhólf eldstöðva á suðurhluta Eystra gosbeltisins, auk lítilla áhrifa reks á þær eldstöðvar, geti útskýrt töf á tíðnitoppi þar. Breytileiki í gostíðni eldstöðva undir Vatnajökli Hárfínn munur á tíðnitoppum Grímsvatna annars vegar og Bárðar- bungu/Kverkfjalla hins vegar (tíðni- toppur sést í Grímsvötnum fyrir 6–7 þúsund árum en fyrir 5–6 þúsund árum í Bárðarbungu og Kverk- fjöllum; 6. mynd) sýna að púlsar í kvikuframleiðslu í möttulstróknum geta ekki einir og sér stjórnað breyti- leika í gostíðni eldstöðvanna undir Vatnajökli. Væru þessir kvikufram- leiðslupúlsar einráðir þá ættu allar eldstöðvarnar yfir hinum meinta möttulstróki að sýna sömu gostíðnis- veiflurnar, eða í það minnsta Grímsvötn og Bárðarbunga sem eru staðsettar yfir áætlaðri nú- verandi miðju möttulstróksins.21 Hugsanlega má útskýra fínan mun á gostíðnitoppum Grímsvatna og Bárðarbungu með mismunandi kvikuaðfærslukerfum,64 svipað og leitt hefur verið líkum að fyrir breyti- legri gostíðni Kötlu.14 Samantekt Gjóskulög úr sjö jarðvegssniðum umhverfis Vatnajökul gefa innsýn í gosvirkni eldstöðvakerfanna þriggja Grímsvatna, Bárðarbungu og Kverkfjalla síðustu 7600 árin. Eftir tengingu gjóskulaga milli jarðvegs- sniða sem byggir á tímasettum gjóskuleiðarlögum, upphleðslu- hraða jarðvegs og efnasamsetningu gjóskulaganna, finnast 345 gjóskulög frá þessum 7600 árum. Þar af eru 135 lög frá Grímsvötnum, 87 frá Bárðarbungu og 17 frá Kverkfjöllum. Varðveisluhlutfall gjóskulaga yngri en frá árinu 1200 e.Kr. frá Grímsvötnum og Bárðarbungu er hið sama og var notað til að áætla varðveislu forsögulegrar gjósku og þar með gostíðni eldstöðvanna. Áætlaður fjöldi eldgosa frá Gríms- vötnum, Bárðarbungu og Kverk- fjöllum, síðustu 7600 árin, er sam- tals um 960. Fjöldi Grímsvatnagosa á jökul- þakta hluta eldstöðvakerfisins er metinn um 540. Grímsvötn eru því virkasta eldstöðvakerfi lands- ins bæði á sögulegum og forsögu- legum tíma. Gostíðni Grímsvatna er tvítoppa, fyrri toppurinn er fyrir 6–7 þúsund árum þegar 48 gos verða á 1000 árum og sá seinni fyrir 1–2 þúsund árum þegar 140 gos áttu sér stað á 1000 árum. Bárðarbunga er næst virkasta eldstöðvakerfi lands- ins með alls um 350 gos á 7600 árum. Gostíðni Bárðarbungu er einnig tvítoppa, yngri toppurinn er fyrir 1–2 þúsund árum eins og í Gríms- vötnum en eldri toppurinn er fyrir 5–6 þúsund árum, 1000 árum síðar en eldri toppur Grímsvatna. Bæði eldstöðvakerfin sýna töluverða lækkun í gostíðni síðustu þúsund árin. Kverkfjöll hafa verið mun rólegri en Grímsvötn og Bárðarbunga síðustu 7600 árin, en þar hefur einungis gosið um 70 sinnum og aldrei á sögulegum tíma. Toppur sést í gostíðni fyrir 5–6 þúsund árum með stöku gosum á árþúsundinu fyrir og eftir. Algjört hlé varð á gosum fyrir 3–4 þúsund árum en stöku gos urðu á tímabilinu fyrir 1–3 þúsund árum. Í öllum eldstöðvakerfunum þremur er lægð í gostíðni á tíma- bilinu fyrir 2–5 þúsund árum, eða á lágvirknitímabilinu. Það virðist tengt minni gosvirkni undir Vatna- jökli af völdum lotubundinnar kvikuframleiðslu. Tímamun á gostíðnitoppum eld- stöðva nálægt miðju hins meinta möttulstróks undir landinu annars vegar og hins vegar eldstöðvum á suðurhluta Eystra gosbeltisins má útskýra með hægara kvikuflæði frá miðju möttulstróks út á Eystra gos- beltið. Ef þetta líkan er rétt bendir það til þess að búast megi við aukningu í eldvirkni á suðurhluta Eystra gosbeltisins í framtíðinni. Summary The past activity of the Grímsvötn, Bárðarbunga and Kverkfjöll vol- canic systems and implications for the future Detailed knowledge on past parameters such as eruption frequency, magnitude and repose time is necessary for assess- ment of potential future eruptive behav- iour of volcanoes. Soil outcrops around the Vatnajökull ice-cap, Iceland, extend- ing back 7.6 ka, were used to study the eruption frequency of three partly sub- glacial volcanic systems, Grímsvötn, Bárdarbunga and Kverkfjöll. Profiles were correlated using well known re- gional Holocene marker tephra (e.g. H3, H4, H5) and additionally, stratigraphic positions and geochemical composi- tions were used for fine-scale correlation of basaltic tephra. In total 345 tephra lay- ers were identified around Vatnajökull, of which 70% originated from Gríms- vötn, Bárdarbunga or Kverkfjöll. The
Qupperneq 1
Qupperneq 2
Qupperneq 3
Qupperneq 4
Qupperneq 5
Qupperneq 6
Qupperneq 7
Qupperneq 8
Qupperneq 9
Qupperneq 10
Qupperneq 11
Qupperneq 12
Qupperneq 13
Qupperneq 14
Qupperneq 15
Qupperneq 16
Qupperneq 17
Qupperneq 18
Qupperneq 19
Qupperneq 20
Qupperneq 21
Qupperneq 22
Qupperneq 23
Qupperneq 24
Qupperneq 25
Qupperneq 26
Qupperneq 27
Qupperneq 28
Qupperneq 29
Qupperneq 30
Qupperneq 31
Qupperneq 32
Qupperneq 33
Qupperneq 34
Qupperneq 35
Qupperneq 36
Qupperneq 37
Qupperneq 38
Qupperneq 39
Qupperneq 40
Qupperneq 41
Qupperneq 42
Qupperneq 43
Qupperneq 44
Qupperneq 45
Qupperneq 46
Qupperneq 47
Qupperneq 48
Qupperneq 49
Qupperneq 50
Qupperneq 51
Qupperneq 52
Qupperneq 53
Qupperneq 54
Qupperneq 55
Qupperneq 56
Qupperneq 57
Qupperneq 58
Qupperneq 59
Qupperneq 60
Qupperneq 61
Qupperneq 62
Qupperneq 63
Qupperneq 64
Qupperneq 65
Qupperneq 66
Qupperneq 67
Qupperneq 68
Qupperneq 69
Qupperneq 70
Qupperneq 71
Qupperneq 72
Qupperneq 73
Qupperneq 74
Qupperneq 75
Qupperneq 76

x

Náttúrufræðingurinn

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.