Morgunblaðið - 01.10.2016, Blaðsíða 28

28 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 1. OKTÓBER 2016
Ögurhvarfi 2, 203 Kópavogur, sími 577 6000, garmin.is
ER MYNDAVÉLIN ÍÞYNGJANDI?
Lausnir frá Peak Design auðvelda að ferðast með myndavélina hvert sem er.
CAPTURE FRÁ PEAK DESIGN
Það hefur orðiðmörgum undr-unarefni hversulítið er um mál-
lýskur á Íslandi saman-
borið við nágrannalöndin.
Þar hafa heil héruð, firðir
og eyjar sínar sérstöku
mállýskur, t.d. er allt annað
mál talað í Norður-Noregi
en í Ósló og þar er líka sér-
stök mállýska töluð á
Rogalandi svo að dæmi séu
nefnd. Suður-Jótar eiga
sína sérstöku mállýsku eins
og Fjónbúar í Danmörku og talsverður munur er á skánsku í Svíþjóð og
svokallaðri ríkissænsku. Jafnvel í Færeyjum, sem er miklu minna málsam-
félag en Ísland, er talsvert um mállýskur að sögn leiðsögumanns sem ók
mér og söngsystrum mínum um Straumey og Austurey í fyrra.
Við eigum að vísu nokkur staðbundin framburðarafbrigði en ofrausn er
að kalla þau mállýskur. Tvö þeirra eru algeng á Norðurlandi, annars vegar
þegar hljóðin l, m og n eru rödduð í ákveðnum samböndum, og svonefnt
harðmæli, þegar p, t og k eru borin fram á eftir löngu sérhljóði þar sem aðr-
ir landsmenn bera fram b, d og g. Sunnanlands hefur svokallaður hv-fram-
burður verið algengur en hann virðist á undanhaldi og flestir landsmenn
bera fram spurnarorðin
hvar, hver og hvor eins og
þau séu skrifuð með kv.
Gamli vestfirski einhljóða-
framburðurinn, sem við
kennarar tengdum lengi vel
við Jón Baldvin, er að
mestu liðinn undir lok og
sama má segja um flest önnur afbrigði í framburði. Rithátturinn bendir
hins vegar til þess að þau séu upprunaleg og reykvískan okkar hafi ýtt þeim
til hliðar.
Enn er þó ótalið það framburðarafbrigði sem útrýmt var skipulega
snemma á síðustu öld og var kallað flámæli eða hljóðvilla. Það þreifst víða
um land og lýsti sér þannig að fólk gerði ekki greinarmun á i og e annars
vegar og u og ö hins vegar. Vilborg Dagbjartsdóttir skáld og kennari sagði
frá því úr æsku sinni að þessi ruglingur hafi valdið skólabörnum miklum
vandræðum og oft hafi heyrst þessi spurning í stafsetningartímum: –Kenn-
are hvort á að skrefa e með punkti eða e með gate? Vilborg ólst upp á Vest-
dalseyri við Seyðisfjörð en flámæli mun hafa verið algengara á Austfjörðum
en annars staðar á landinu þótt það tíðkaðist líka fyrir norðan og sunnan.
Og Vestfirðingur, sem ég hafi spurnir af, þráttaði við annan og brigslaði
honum um rukleysu þegar honum fannst hann skorta rök.
Stundum hef ég heyrt að skólar og fræðsluyfirvöld hafi gengið fram með
allt of miklu offorsi til að útrýma flámælinu sem hafi í raun réttri verið eðli-
leg þróun íslenska sérhljóðakerfisins. Það hafi verið útmálað sem ófínt lág-
stéttarfyrirbrigði og þeir sem hafi alist upp við það verið litnir hornauga.
Ég held þó að flestir geti verið sammála um að nafnið Una hljómi miklu bet-
ur með u heldur en ö og skyrið okkar sé lystugra heldur en skerið sem hún
Eiríka mín í Hafnarfirði hafði á borðum. Sveitungi hennar virðist hafa gert
sér grein fyrir að hægt væri að forðast flámæli með því að halda tungubak-
inu hátt upp við góminn þegar hann bar fram i en gekk heldur langt þegar
hann sagðist hafa borðað sýkur og skýr á Skríðu og varð að athlægi fyrir.
E með punkti
eða e með gate
Tungutak
Guðrún Egilson
gudrun@verslo.is
Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðis-flokksins, gaf athyglisverða yfirlýsingu á Al-þingi sl. miðvikudag, þegar hann kvaðst ekkisjá fyrir sér að álverum mundi fjölga á Íslandi
í framtíðinni. Þetta er merkileg yfirlýsing frá formanni
þess flokks, sem af mestri staðfestu hefur barizt fyrir
orkufrekum iðnaði í landinu en um leið er hún raunsæ.
Þegar Eyjólfur Konráð Jónsson og Jóhannes Nordal
(utan þings) og Jóhann Hafstein (innan þings) börðust
sem mest fyrir stórvirkjunum og stóriðju í upphafi sjö-
unda áratugar síðustu aldar með hugsjónir Einars
Benediktssonar, skálds að vopni, var atvinnulíf þjóðar-
innar mjög einhæft og stóð og féll með aflabrögðum og
fiskverði á erlendum mörkuðum.
Nú er öldin önnur. Ný sjónarmið í umhverfismálum
og náttúruvernd (sem Birgir Kjaran var byrjaður að
berjast fyrir á sama tíma) hafa komið til sögunnar sem
hafa þrengt að möguleikum til stórvirkjana en jafnframt
hefur nýr þáttur komið inn í þessa mynd, sem lítið hefur
verið til umræðu hér en þó er ástæða til að minna á en
það er hin svonefnda alþjóðavæðing, áhrif hennar og af-
leiðingar.
Við og við er í umræðum hér
minnt á það að raforkuverð til
stóriðjufyrirtækja sé lágt og
stundum vakna spurningar um
skattgreiðslur þessara fyrir-
tækja. Hjörleifur Guttormsson
má með réttu teljast frumkvöðull í þeim umræðum en
ásakanir hans um „hækkun í hafi“ fyrir svo sem þremur
áratugum snertu viðkvæmar taugar í sálarlífi okkar
stuðningsmanna stóriðju á sínum tíma.
Frá þeim tíma hefur alþjóðavæðing eða “„globali-
sation“ vakið sterk viðbrögð víða um heim en þá er í
einu orði vísað til þeirra breytinga, sem hafa orðið í við-
skiptum þjóða í milli með lækkandi tollmúrum og vax-
andi frelsi í flutningi fjármagns milli landa og heims-
hluta.
Alþjóðavæðingin hefur hvað eftir annað kallað fram
sterkar mómælaöldur sem hafa ekki vakið mikla athygli
eða mikil viðbrögð hér en hafa þó snert okkur með ýms-
um hætti. Deilur um Panamaskjölin og viðskipti Íslend-
inga í margvíslegum „skattaskjólum“ víða um heim
hefðu t.d. ekki komið til sögunnar nema vegna þess að
með EES-samningnum varð til frelsi í fjármagnsflutn-
ingum, sem naut vinsælda hér fyrir hrun og þá ekki sízt
að eiga peninga í banka í Lúxemborg. Með hruninu var
lokað fyrir þá möguleika, sem nú eru að opnast aftur og
er almennt fagnað að því er virðist. Að vísu eru ekki
miklar líkur á fjárstreymi úr landi vegna þess að inn-
lánsvextir í nálægum löndum eru ýmist lágir eða nei-
kvæðir og hlutabréfaverð ekki í hæstu hæðum.
En alþjóðavæðingin hefur haft fleira í för með sér en
frelsi einstaklinga til að flytja fé á milli landa. Hún hefur
leitt til þess að lífið hefur brosað við stórum alþjóðlegum
fyrirtækjum. Síðustu árin fyrir hrun var það orðinn
veruleiki hér, þótt lítið væri um það talað þá að stærstu
fyrirtækin voru orðin áhrifameiri en kjörnir fulltrúar á
Alþingi og gátu farið sínu fram. Ef stjórnmálamenn
andæfðu var sagt: Þá flytjum við úr landi, förum með
peningana og starfsemi okkar og skiljum eftir atvinnu-
laust fólk. Þessa röksemd mátti heyra í viðtali í Kastljósi
RÚV fyrir nokkru, þegar erlendur stjórnandi slitabús
gamla Kaupþings var að rökstyðja fyrirhugaðar bónus-
greiðslur til starfsmanna með því að auðvitað gæti hann
bara farið með starfsemi leifanna af Kaupþingi til Bret-
lands.
Hin stóru alþjóðlegu fyrirtæki hafa ríkisstjórnir jafn-
vel milljónaþjóða nánast í hendi sér. Þau efna til sam-
keppni á milli landa um hvar þau eigi að reisa iðjuver,
sem skapi mikla fjárfestingu, mikinn fjölda starfa og al-
mennt mikil umsvif. Slíka samkeppni nota þau til að
knýja niður orkuverð, t.d. á raf-
magni hér, til þess að knýja fram
skattaívilnanir og rekstrar-
umhverfi, sem gerir þeim í raun
kleift að komast hjá skatt-
greiðslum. Þau beita líka slíkum
áhrifum til þess að koma í veg
fyrir lagabreytingar, sem þau telja sér andsnúnar og
oftar en ekki ná þau tilætluðum árangri.
Sem dæmi um þetta má nefna að á árabilinu 1987-
1999 nam hagnaður ástralska blaðakóngsins, Ruperts
Murdochs af fjölmiðlastarfsemi í Bretlandi 2,3 millj-
örðum dollara en af þeim hagnaði borgaði hann ekki eitt
penní í skatta þar í landi og ekki nema 6% af hagnaði
starfsemi sinnar á heimsvísu. Í forsætisráðherratíð To-
nys Blair hafði þýzka bílasmiðjan BMW eignast Rover-
bílasmiðjuna í Bretlandi og hótaði að flytja eina verk-
smiðju hennar úr landi. Út á það fékk hún 150 milljón
punda ríkisstyrk til þess að bjarga 10 þúsund störfum
og hvarf svo úr landi ári síðar án þess að tala við kóng
eða prest en þá voru kosningar að vísu afstaðnar.
Þótt hér sé vísað til fyrirtækja á það sama við um ein-
staklinga, sem hafa yfir einhverjum fjármunum að ráða.
Telji þeir hagsmunum sínum ógnað er stutt í yfirlýsingu
um að þá flytji þeir bara úr landi eins og heyra mátti úr
mörgum hornum í Bretlandi í aðdraganda Brexit-
kosninganna sl. sumar.
Þessi sérstaða alþjóðlegra stórfyrirtækja og auðugra
einstaklinga sem alþjóðavæðingin hefur skapað þeim á
mikinn þátt í þeim gífurlega ójöfnuði, sem er að verða að
helzta kosningamáli, bæði hér, í Bandaríkjunum og víð-
ar um heim.
Það er orðið tímabært að við hér á þessari eyju norð-
ur í höfum förum að setja umræðurnar um frelsi í fjár-
magnsviðskiptum og öðrum samskiptum landa í milli í
samhengi við þau álitamál, sem við erum að ræða hér í
okkar litlu veröld frá degi til dags.
Það er til önnur
hlið á „alþjóðavæðingu“
„Þá förum við bara úr landi“
– er hótun sem heyrist beint
og óbeint.
Af innlendum
vettvangi …
Styrmir Gunnarsson
styrmir@styrmir.is
Einn merkasti áfanginn í barátt-unni fyrir jafnrétti kynjanna,
sem er auðvitað órofaþáttur í frelsi
einstaklinganna, var árið 1911, þeg-
ar Alþingi samþykkti frumvarp
Hannesar Hafsteins um jafnan rétt
kvenna og karla til menntunar,
námsstyrkja og embætta. Voru Ís-
lendingar ein fyrsta þjóðin til að
tryggja þennan mikilvæga rétt.
Hann skipti hæfileikakonur miklu
meira máli en sá réttur, sem konur
fengu 1915 til að kjósa þingmenn á
fjögurra ára fresti.
Hannes Hafstein var sannfærður
jafnréttissinni og flutti frumvarpið
í samráði við vinkonu sína Bríeti
Bjarnhéðinsdóttur. Hann hafði
raunar líka látið það verða eitt sitt
fyrsta verk sem ráðherra 1904 að
opna Lærða skólann í Reykjavík
fyrir konum. Í Ritmennt 2005 segir
Auður Styrkársdóttir stjórnmála-
fræðingur, að Hannes verðskuldi
„nafngiftina leiðtogi fyrir að hafa
greitt kvenréttindum götu á Íslandi
— þótt Bríet sé auðvitað Leiðtog-
inn“.
Auður veltir fyrir sér, hvaðan
Hannesi hafi komið áhugi á jafn-
rétti kynjanna, og bendir á, að
hann var „umkringdur sterkum
konum“ og sjö dætra faðir. En
svipað mátti segja um marga aðra
karla þeirrar tíðar, og aðhylltust
þeir þó ekki jafnrétti. Sennilegri
skýring blasir við. Á námsárum
sínum í Kaupmannahöfn sat Hann-
es við fótskör hins víðkunna rithöf-
undar Georgs Brandesar, sem
hafði snarað riti Johns Stuarts
Mills, Kúgun kvenna (The Su-
bjection of Women), á dönsku sama
ár og hún kom út á ensku 1869 og
aukið við formála, þar sem hann
tók afdráttarlaust undir með Mill.
Brandes hafði mikil áhrif á
marga aðra Hafnarstúdenta, þar á
meðal eflaust á Sigurð Jónasson
frá Eyjólfsstöðum í Vatnsdal, sem
íslenskaði bók Mills um 1885, og
kom hún út árið 1900, en þá var
Sigurður látinn af slysförum. Svo
illa vildi til, þegar íslenska þýðingin
var endurútgefin 1997, að misfarið
var með nafn Sigurðar og hans að
engu getið, en bætt var úr því í
endurprentun 2003.
Svanur Kristjánsson stjórnmála-
fræðiprófessor gerir líka minna úr
afreki Hannesar Hafsteins með
lögunum 1911 en efni standa til, því
að hann segir í Ritinu 2008, að
Hannes hafi þá verið ráðherra.
Hann var þá í stjórnarandstöðu,
eins og prófessorinn ætti að vita.
Hannes var ráðherra 1904-1909 og
1912-1914.
Athugasemdir og leiðréttingar vel þegnar
Hannes H. Gissurarson
hannesgi@hi.is
Fróðleiksmolar úr sögu og samtíð
Jafnréttissinninn
Hannes Hafstein