Dagblaðið Vísir - DV - 12.06.2020, Blaðsíða 24

TÍMAVÉLIN
E nn eitt æðið hefur grip­ið um sig á höfuðborg­arsvæðinu – svokallað
„brúnkuæði“. Það þýðir að
landsmenn fara nú að hætta
að kaupa sér sólarlandaferð
fyrir mörg hundruð þúsund
– en fara þess í stað á snyrti­
stofur bæjarins, liggja í ljósa­
lampa í svo sem tíu skipti og
eftir það er vart hægt að sjá
mun á svertingja og Íslend­
ingi.“ Svo segir í frétt sem
birtist í Dagblaðinu þann 19.
maí 1980. Þá höfðu ljósabekk­
irnir náð miklum vinsældum
hér á landi. Áður höfðu ljósa­
lampar notið töluverðra vin­
sælda, en þarna 1980 var
um nokkurs konar byltingu
að ræða þar sem nýir ljósa­
bekkir áttu að gera manni
kleift að verða kaffibrúnn,
án þess að brenna.
Sagðir hollari en sólin
Bekkirnir voru sagðir holl­
ari en sólin og sólarlampa­
bað var talið vinna bug
á vöðvaverkjum, gigt og
ýmsum húðvandamálum og
mælt var með því að mæta í
um tíu skipti til að ná fram
sem bestri brúnku og húð­
krabbamein var frekar rakið
til sólarlandaferða en ljósa­
bekkjanotkunar.
„Það eru útfjólubláir geisl­
ar í þessum lampa en þeir eru
jú líka í sólinni suður á Mall­
orca. Ég veit ekki til þess að
fólk hafi fengið húðkrabba
af völdum ljóslampa. Þessi
lampi er mjög góður t.d. fyrir
húðsjúkdóma,“ sagði snyrti­
fræðingur í samtali við Dag­
blaðið.
Þar sem sólin ekki skín
Í kjölfar umfjöllunar Dag­
blaðsins barst erindi frá
lesanda sem lýsti neikvæðri
reynslu af ljósabekkjum:
„Eftir að ég hafði farið
í þrjá tíma án þess að sjá
nokkurn mun á mér greip
mig þessi hræðilegi kláði
um allan líkamann [...] Nú
hafa þrjár vinkonur mínar
lent í þessu sama og ein fékk
„Hann fer í ljós þrisvar í
viku, og mætir reglulega
í líkamsrækt“, var sungið
hér á níunda áratug
síðustu aldar enda hafði
þá brúnkuæði gripið
Íslendinga sem vildu líta
út eins og vel elduð lamba-
steik árið um kring. Ljósa-
bekkirnir höfðu borist til
landsins og var lítið vitað
um skaðsemi þeirra.
Ljós þrisvar í viku
Skaðsemi ljósabekkja er á almannavitorði í dag, en fyrir 40 árum gekk fyrsta
ljósabekkjaæðið yfir landið og þóttu þeir þá jafnvel heilsusamlegri en sjálf sólin.
Þeir voru ófáir sem skelltu sér í ljósabekk á árum áður. MYND/TIMARIT.IS
Vinsældir ljósabekkja urðu fljótt gífurlegar. MYND/TIMARIT.IS
hrikaleg útbrot um allan lík­
amann.“
Annar lesandi steig þá
strax fram, ljósabekkjunum
til varnar:
„Nú hef ég farið í átta tíma
og er orðin dökkbrún. Ég fékk
aðeins kláða á þá líkamsparta
sem sól hafði aldrei skinið á,
en það lagaðist fljótt.“
Hræðilegur sársauki
Fjórum árum síðar voru vin­
sældir ljósabekkjanna enn
gífurlegar. Lesandi DV lýsti
þó hræðilegri reynslu sinni
af slíkum bekkjum eftir að
hafa farið í ljósatíma með
augnlinsur.
„Þetta er einn mesti sárs­
auki sem ég hef upplifað. Ég
fór í ljós á miðvikudagskvöldi
og var með linsurnar og
hlífðargleraugu. Það var ekki
fyrr en daginn eftir sem ég
fór að finna fyrir sársauka í
auganu og vaknaði síðan upp
á föstudagsmorgni svo kvalin
að ég man varla eftir því að
hafa keyrt upp á heilsugæslu­
stöð. [...]. Ég kem aldrei til
með að geta notað linsur
framar þar sem ég er með ör
á himnunni eftir brunann og
linsurnar pirra mig.“
Tvítugi töffarinn Auðbjörn
Ljósaæðið magnaðist frá
1980 og sólbaðsstofur spruttu
upp eins og gorkúlur úti um
allt land. Fólk auglýsti eftir
„félögum“ til að geta í sam­
einingu keypt ljósabekki til
einkanota og sólbaðsstofur
þóttu álitleg fjárfesting. Sól­
baðsstofur voru stundum
reknar í heimahúsum og
reyndist erfitt að hafa eftirlit
með þeim. Ljósaæðið skilaði
sér svo eftirminnilega inn
í dægurlagaflóru landsins
þegar Bítlavinafélagið söng
um hann Auðbjörn, tvítugan
töffara sem fer í ljós þrisvar
í viku og mætir reglulega í
líkamsrækt, árið 1986.
Þrálátur orðrómur
um flatlús
Sólbaðsstofur á landinu urðu
svo margar að talið var að
Íslendingar ættu met í fjölda
slíkra stofa, miðað við höfða­
tölu.
Yfirvöld reyndu að grípa
inn í æðið og reglubinda
rekstur sólbaðsstofa og
tryggja hreinlæti á slíkum
stofum og gæði bekkjanna
og peranna sem í þá voru
notaðar. Oft bárust fréttir
af ólöglegum perum sem
sólbaðsstofur stærðu sig af
sem voru taldar gefa frá sér
skaðlega geislun og sögur
um að stofum væri lokað þar
sem skortur var á hreinlæti.
Þekking starfsmanna var
takmörkuð og í einhverjum
tilvikum var viðskiptavinum
ráðlagt að fara ekki í sturtu
eftir ljósatíma, „til að skola
ekki sólbrúnkuna af“.
Snemma fór líka af stað
þrálátur orðrómur um að
flatlús smitaðist með ljósa­
bekkjum sem erfitt reyndist
að kveða niður.
Aukin tíðni
húðkrabbameins
Strax 1984 voru læknar farn­
ir að lýsa áhyggjum sínum
af mikilli aukningu á húð­
krabbameini, en flestir sjúkl­
inganna áttu það sameigin­
legt að hafa notað ljósalampa.
Var talað um að fjölgun væri
allt að fimmföld miðað við
árin þar á undan.
„Í flestum tilfellum er um
að ræða ungar konur, sem
hafa notað sóllampa, fer ekki
hjá því að mann gruni að
þarna á milli sé orsakasam­
band [...] Það hlýtur að vera
svo, enda veit ég ekki hvort
þessi mikla sóllampanotkun
hér á landi á sér nokkurs
staðar hliðstæðu,“ sagði Árni
Björnsson læknir í samtali
við Morgunblaðið árið 1984.
Eigendur sólbaðsstofa æfir
Eigendur og rekstrarað­
ilar sólbaðsstofa urðu æfir
eftir fréttaflutning um
hættur ljósabekkjanna, enda
minnkaði aðsókn í bekkina
umtalsvert, og héldu þeir
fjölmennan fund þar sem
talað var um „órökstuddan
áróður fjölmiðla gegn sól­
baðsstofum“. Einn eigandi
sólbaðsstofu sagði í samtali
við Morgunblaðið eftir áður­
nefndan fund:
„Ljósin eru eitt af því sem
gerir líf fólks hér á landi
þægilegra, heilbrigðara og
skemmtilegra, líkt og sund­
laugar, gufuböð og fleira sem
okkur Íslendingum veitir
ekki af til að láta okkur líða
betur í skammdeginu. Það
væri áfall fyrir fólk ef það
yrði svo hrætt við að fara í
ljós að það hætti því og missti
fyrir vikið af þeirri hollustu
og slökun, sem ljósaböð veita,
séu þau stunduð í hófi.“
Enn fara menn í ljós
Hættur ljósabekkja eru okk­
ur vel kunnar í dag. Engu að
síður eru margir sem enn
fara í ljós, en gæta þá von­
andi að öryggi sínu og nota
sólarvörn og leggja stund á
þetta í hófi. Vinsældirnar
eru þó ekki nærri því eins
miklar og þær voru á níunda
áratugnum. Auðbjörn fer lík­
lega ekki lengur í ljós þrisvar
í viku og mætir alveg örugg­
lega ekki lengur í Hollywood
um helgar. n
24 FÓKUS 12. JÚNÍ 2020 DV