Verktækni - 2015, Blaðsíða 37

VERKTÆKNI 2015/21 37
ritrýndar vísindagreinar
Stöplaritin á myndum 4, 5 og 6 sýna öll sömu leitni. Til að greina
þingmennina betur frá eru þeirra dreifing í svörum auðkennd með
línu. Meirihluti þingmanna velja kosti sem eru varlegir m.t.t. framúr­
keyrslu. Stjórnendur í framleiðslu­ og þjónustufyrirtækjum velja á
mjög svipaðan hátt en frumkvöðlar eru djarfastir í vali sínu.
Leitnin kemur betur fram í mynd 7 þar sem aðeins fyrstu tveir val­
kostirnir eru sýndir (engin framúrkeyrsla og 90% líkur á engri framúr­
keyrslu). Þessi niðurstaða rímar vel við myndir 2 og 3 sem einnig
benda til áhættufælinna þingmanna, samsömunar á milli stjórnenda
framleiðslu­ og þjónustufyrirtækja og hlutfallslega áhættusækinna
frumkvöðla.
12

Mynd 6. Tíðni svara eftir valkostum fyrir öryggiskerfi/björgunarþyrlu.

Stöplaritin á myndu 6 sýna öll sömu leitn . Til að greina
ennina betur frá eru þeirra dreifing í svörum auðkennd með línu.
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

%

Framleiðslulína/virkjun

Framleiðsla

Þjónusta

Frumkvöðlar

Þingmenn

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

%

Öryggiskerfi/björgunarþyrla

Framleiðsla

Þjónusta

Frumkvöðlar

Þingmenn

Mynd 6. Tíðni svara eftir valkostum fyrir öryggiskerfi/björgunarþyrlu.
13

Meirihluti þingmanna velja kosti sem eru varlegir m.t.t. framúrkeyrslu.
Stjórnendur í framleiðslu- og þjónustufyrirtækjum velja á mjög svipaðan
hátt en frumkvöðlar eru djarfastir í vali sínu.
Leitnin kemur betur fram í mynd 7 þar sem aðeins fyrstu tveir valkostirnir
eru sý dir (engin framúrkeyrsla og 90% líkur á engri framúrkeyrslu). Þessi
niðurstaða rímar vel við yndir 2 og 3 sem einnig benda til áhættufælinna
þingmanna, samsömunar á milli stjórnenda framleiðslu- og
þjónustufyrirtækja og hlutf llsleg áhættusækinna frumkvöðla.
Mynd 7. Aðgreining á tíðni svara fyrir valkostina „Engin framúrkeyrsla“ og
„minna en 10% hætta á framúrkeyrslu“.

Mynd 8. Uppsöfnuð tíðni fyrir hópana í könnuninni.
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

Þingmenn
  Framleiðsla
  Þjónusta
  Frumkvöðlar

Va
lk
os
ir
ni
r
 "
en
gi
n

fr
am
úr
ke
yr
sla
"
 o
g

"m
in
na

 e
n

10
%

 y
fir
"

Mynd 7. Aðgreining á tíðni svara fyrir valkostina „Engin framúrkeyrsla“
og „minna en 10% hætta á framúrkeyrslu“.
Eins og sést á mynd 8 eru íslenskir þingmenn áhættufælnasti hópurinn og
frumkvöðlar áhættusæknastir. Stjórnendur í framleiðslu- og
þjónustufyrirtækjum hafa því sem næst sömu afstöðu til áhættu.
Samanburðarhóparnir eru ráðandi hvað áhættusækni varðar í öllum
valkostum. Tölfræðilega marktækur munur er á milli meðaltals
samanburðarhópanna og þingmannahópsins7.
Umræður og takmarkanir
Verulegt hlutfall íslenskra opinberra verkefna stríða við framúrkeyrslu
kostnaðar (Friðgeirsson, 2009; 2014) en þingmenn telja engu að síður
sjálfa sig mjög varfærna. Þingmenn eru að eigin mati áhættufælnasti
hópurinn borðið saman við ákvörðunartaka í einkageiranum. Meira en
70% þingmanna telja að þeir myndu ekki samþykkja opinbert verkefni ef
hætta á framúrkeyrslu sé meiri en 10%. Á hinn bóginn bendir athugun á
framúrkeyrslu opinberra verkefna til þess að meðalframúrkeyrslan sé
60%. Erfitt er að sjá að þetta geti staðist.
Ein möguleg skýring eru áhrif vitsmunaskekkju sem kallast framsetning.
Kenningar um framsetningu kveða t.d. á um að fólk sýnir sterkari
viðbrögð við hugsanlegu tapi en hugsanlegum hagnaði (Tversky og
Kahneman, 1981). Þingmennirnir, rétt eins og almenningur, vita vel af því
að opinber verkefni eru áhættusöm með tilliti til kostnaðarframúrkeyrslu.
Mynd 8. Uppsöfnuð tíðni fyrir hópana í könnuninni.
Eins og sést á mynd 8 eru íslenskir þingmenn áhættufælnasti
hópurinn og frumkvöðlar áhættusæknastir. Stjórnendur í framleiðslu­
og þjónustufyrirtækjum hafa því sem næst sömu afstöðu til áhættu.
Samanburðarhóparnir eru ráðandi hvað áhættusækni varðar í öllum
valkostum. Tölfræðilega marktækur munur er á milli meðaltals sam­
anburðarhópanna og þingmannahópsins7.
Umræður og takmarkanir
Verulegt hlutfall íslenskra opinberra verkefna stríða við framúrkeyrslu
kostnaðar (Friðgeirsson, 2009) (Friðgeirsson og Bragason, 2014) en
þingmenn telja engu að síður sjálfa sig mjög varfærna. Þingmenn eru
að eigin mati áhættufælnasti hópurinn borðið saman við ákvörðunar­
taka í einkageiranum. Meira en 70% þingmanna telja að þeir myndu
ekki samþykkja opinbert verkefni ef hætta á framúrkeyrslu sé meiri
en 10%. Á hinn bóginn bendir athugun á framúrkeyrslu opinberra
verkefna til þess að meðalframúrkeyrslan sé 60%. Erfitt er að sjá að
þetta geti staðist.
Ein möguleg skýring eru áhrif vitsmunaskekkju sem kallast fram­
setning. Kenningar um framsetningu kveða t.d. á um að fólk sýnir
sterkari viðbrögð við hugsanlegu tapi en hugsanlegum hagnaði
(Tversky og Kahneman, 1981). Þingmennirnir, rétt eins og almenn­
ingur, vita vel af því að opinber verkefni eru áhættusöm með tilliti til
kostnaðarframúrkeyrslu. Á hinn bóginn má vera að þegar þingmenn
standa frammi fyrir röð spurninga þar sem lýst er mismunandi líkum
á framúrkeyrslu velji þeir kost sem kveður á um litla áhættu á tapi.
Önnur leiðsagnarregla sem gæti hafa haft áhrif á þingmennina er
kölluð staðbinding. Vera má að þingmenn vilji frekar muna frekar
eftir tilvikum þar sem þeir tóku varfærna afstöðu en þeim þar sem
þeir tóku áhættu. Áhættufælnina mætti einnig rekja til lýsandi leið­
sagnarreglunnar. Eitt einkenni þeirrar reglu kallast fjárhættuspilara­
gildran (gamblers fallacy). Fjárhættuspilaragildran er væntingin um
að hlutirnir lagist af sjálfu sér fái þeir nógu langan tíma til þess. Vitað
er að framúrkeyrsla er vandamál í fortíðinni en framtíðin lofar góðu.
Loks má vera að krækja hafi verið að verki þar sem fyrsti valkosturinn
var „engin framúrkeyrsla“. Væntanlega er þó líklegasta skýringin sú
að þingmönnum finnst ekki annað við hæfi, í ljósi stöðu sinnar, en
að svara eins og þeir séu mjög varfærnir þegar kemur að því að fjár­
festa fjármunum almennings.
Varfærin afstaða þingmanna í nafnlausri könnun kann þó að koma
einhverjum á óvart þegar samanburðarhóparnir eru hafðir í huga.
Marktækur munur er á ætlaðri áhættuafstöðu þingmanna og stjórn­
enda úr einkageiranum. Stjórnendur í einkageiranum eru yfirleitt
ábyrgir gagnvart eigendum fyrirtækjanna sem þeir þjóna vegna fjár­
festinga en þeir eru samt áhættusæknari en þingmennirnir. Margir
frumkvöðlar eru jafnframt eigendur sinna fyrirtækja en þeir eru samt
mun áhættusæknari en þingmennirnir. Rökfræðilega kann þessi
niðurstaða því að koma á óvart þar sem þingmennn eru aldrei að
hætta sínum fjármunum. Þá eru næstum engar líkur á að þingmenn
þurfi að sæta annarri ábyrgð vegna opinberra verkefna sem fara fram­
úr kostnaði. Eftir að verkefni hefur verið samþykkt á fjárlögum er
ábyrgðin í rauninni færð til framkvæmdavaldsins. Í stuttu máli er því
lítið samhengi milli ætlaðrar afstöðu þingmanna til áhættu og raun­
veruleikans ekki síst í ljósi þess hvernig aðrir hópar svara.
Það má færa rök fyrir því að rannsókn af þessu tagi sé bæði fyrir­
sjáanleg og gölluð. Í fyrsta lagi má vera að fáir viðurkenni áhættu­
sækni í könnun af þessi tagi. Þá má benda á að úrtökin eru ekki stór
og til dæmis svara aðeins 23 þingmenn af 63. Einnig þurfti að nota
aðrar verkefnisgerðir hjá þingmönnunum en samanburðarhópunum
þannig að deila má um hvort verið sé að bera saman fyllilega samb­
ærileg verkefni.
Engu að síður er líklegt að þessi rannsókn gefi til kynna tækifæri til
7 Chi­square próf (95% öryggismörk).