Fiskifréttir - 14.12.2001, Síða 34

34
FISKIFRÉTTIR 14. desember 2001
HVALVEIÐAR
Mestur var hvalrekinn á
hafísárunum
í fornum sögum, annálum, Al-
þingisbókum og ýmsum öðrum rit-
um frá mismunandi tímum er að
finna fjölda frásagna af hvalreka
við landið og má af þeim ljóst vera
að slíkt þótti svo mikill happafeng-
ur að orðið hvalreki fékk sérstaka
merkingu - óvænt stórhapp - og er
notað þannig í málinu enn þann
dag í dag. Svolítill ýkjublær er á
sumum þessara sagna og einkum
þeim er segja frá reka stórhvala,
sem sagðir voru allt upp í 90 álna
eða 42 metra langir, en slíkt fær
ekki staðist. Ut úr frásögnunum má
líka lesa að menn hafi ekki verið
kræsnir þegar hvali rak að landi þar
sem heimildir segja frá hvalræksn-
um eða hvalræflum sem bar að
landi en urðu samt að gagni og
voru slíkir hvalhlutar kallaðir stúf-
hvalir, þvætti eða hvalrofsreki og
ef aðeins var um að ræða stykki úr
hval var það kallað uppflosningur
eða agnarhögg.
Gamalt orðtak segir að „oft
komi hvalur með kvölum“ og á það
sér vafalaust stoð í því að hvalreki
var stundum mestur þegar árferði á
Islandi var allra verst. Fyrir því
voru þau fullgildu rök á að mestu
hafísárunum hrakti hvali undan
hafísnum til lands og króuðust þar
af í vökum inni á fjörðum, jafnvel
svo tugum skipti. Það fyrirbrigði
að marsvín gengju á land hefur
sennilega þekkst hérlendis frá
fyrstu tíð og gerðist slíkt einkum
við Snæfellsnes og Faxaflóa. Elstu
heimildir um marsvínavöður, sem
syntu á land, eru frá seinni hluta
14. aldar, en þá gerðist það með
nokkurra ára millibili að 600 mar-
svín gengu á fjöru í Hraunsfirði á
Snæfellsnesi, og 1700 í landi
Helgafells. Á árunum 1809 til
1813 gerðist það aftur að stórar
Hvalskurðarmenn stilla
sér upp til myndatöku.
Svo sem sjá má hefur
hvalurinn ekki verið nein
smásmíði.
marsvínavöður komu á land á svip-
uðum slóðum. Var þá talið að um
1000 dýr hefðu komið á land við
Akranes, um 1500 í Kolgrafarfirði
og um 2000 á svæðinu frá Ólafsvík
og út að Rifi.
Sennilegt er að eitt mesta harð-
indaár sem sögur fara af á Islandi,
árið 1882, hafi jafnframt verið það
ár sem mestur var hvalrekinn og
þarf ekki að leiða að því getum
hvað hann hefur haft mikið að
segja fyrir fólk sem orðið var
bjargarlaust víða um land. Þetta ár
rak hafís hvali víða til lands, eink-
um þó norðanlands, en mestur varð
hvalrekinn þó við bæinn Ánastaði
á Vatnsnesi. Annálar frá þessum
tíma eru að vísu fáorðir um atburð-
inn, segja aðeins að hvalavöðu hafi
dagað þar uppi og alls hafi fengist
40 hvalir og hafi það verið mikið
happ fyrir Húnavatnssýslu, Dala-
sýslu og fleiri sýslur og að bóndinn
á Ánastöðum hafi fengið 8000-
9000 krónur fyrir þetta happ sitt.
Varð fyrst fyrir að
smíða mikla sveðju
Til eru skráðar frásagnir tveggja
manna sem voru á hvalfjörunni við
Ánastaði, þeirra Jóns L. Hanssonar
frá Þóreyjarnúpi í Línakradal og
Jóns Eggertssonar á Ánastöðum.
Kemur fram í þeim allnákvæm lýs-
ing á því hvernig unnið var á hvöl-
unum, hvernig afurðunum var
komið í land og þær nýttar. Má
ætla að unnt sé að heimfæra frá-
sagnirnar upp á marga aðra hval-
reka sem urðu á Islandi á fyrri tíð.
I frásögn sem Guðmundur Jóns-
son skráði eftir föður sínum, Jóni
Eggertssyni, kemur fram að það
hafi verið að kvöldi 25. maí er fólk
varð þess vart að hvalir voru fastir
í ísnum í svokallaðri Sandvík, suð-
ur af bænum. Lét Eggert Jónsson,
faðir Jóns, það verða sitt fyrsta
verk að ganga í smiðju sína og
smíða sveðju sem var um 75 sentí-
metra löng með um 5 metra löngu
skafti. Jafnframt sendi hann á
næstu bæi til þess að láta vita um
hvalina og óska eftir hjálp. Síðan
segir í frásögninni:
„Þegar komið var til sjávar, sást
að tveir hvalir voru klemmdir fast
upp að klöppum, sem eru syðst í
víkinni. Þar er aðdjúpt svo hvalirn-
ir voru á floti. Þeir voru lifandi en
svo fast klemmdir af ísnum að þeir
gátu lítið hreyft sig. Eggert lét
binda um sig kaðal og lagði síðan
hvalina. Hann skar keilulagaða
kringlu úr spikinu aftan við
bægslið, þannig að kringlan losn-
aði úr sárinu þegar hringurinn var
skorinn. Síðan stakk hann sveðj-
unni á hol milli rifjanna og reyndi
að hitta hjartað.
Hvalirnir hreyfðu sig ekki með-
an kringlan var skorin úr spikinu,
en þegar sveðjunni var stungið á
hol reyndu þeir að dýfa sér og
brugðust svo hart við að boðaföllin
gengu til allra hliða og jakarnir
köstuðust til. Þurfti þá á hvatleika
að halda að komast nógu fljótt frá,
en erfitt var að hreyfa sig á flug-
hálum klöppunum og íshrönglinu.
Flestir hvalirnir dóu undireins;
tóku ekki nema eitt viðbragð, ef
tókst að hitta hjartað. Fjóra hvali
lagði Eggert þessa nótt. Voru tveir
þeirra nokkuð frá landi, en íshell-
urnar svo þéttar að hægt var að
ganga til þeirra.
Morguninn eftir var veður bjart
en frost mikið. Sáust þá margir
hvalir í ísnum, allir nálægt landi,
en þó ekki svo að hægt væri að
ganga að þeim. Voru þá komnir á
„hvalfjöruna“ margir menn úr
sveitinni. Nú voru sett- _
ir fram tveir bátar, því
ísinn var svo greiður að
bátlaust varð ekki kom-
ist að hvölunum. Voru
bátarnir ýmist dregnir
yfir íshellurnar eða róið
yfir vakirnar. Hvalirnir
voru svo allir, 31 að
tölu, lagðir þennan dag ™
með sömu aðferð og
fyrr er sagt, ýmist úr bátunum eða
af íshellunum.“
Síðan segir frá því að hvalirnir
hafi allir verið svipaðir að stærð,
20-22 metra langir. Þeir virtust svo
dasaðir að þeir reyndu lítið að
hreyfa sig þótt menn kæmu að þeim
og voru einnig hreyfingarlausir
meðan stykkið var skorið úr þeim,
en tóku viðbragð við sveðjulagið.
Þegar hvalirnir voru dauðir sukku
þeir en að 2-3 dögum liðnum hafði
myndast svo mikið gas í innyflum
þeirra að þeir flutu upp. Var þá
köðlum fest í þá og þeir dregnir til
lands og var það mikið erfiðisverk.
Ekki auðveldaði það verkið að þeg-
ar hvalirnir „blésu upp“ brotnuðu
þeir úr hálsliðnum og stóð hausinn
beint niður, þannig að ekki var
hægt að draga skepnurnar alla leið
til lands. Urðu menn því að standa
á ísjökum eða á hvölunum sjálfum
Óöu möl og
hvalgrútinn í
mjóalegg og
jafnvel upp
aö hnjám
þegar verið var að skera, en allt var
flughált af grút. Mátti mildi heita
að ekki urðu slys á mönnum við
þessa iðju, en það hjálpaði verulega
að allan tímann var sjór kyrr og lít-
il hreyfmg á ísnum.
Sá hvalrekann fyrir
Jón L. Hansson segir frá því í
sinni frásögn að faðir hans, sem var
bóndi á Þóreyjarnúpi, hafi fundið
það á sér um veturinn að hvalreki
myndi verða í Miðfirði og oftsinn-
is haft orð á því. Hann segir frá því
að í stórhríð sem varð fyrsta sunnu-
dag í sumri hafi rekið tvítugan hval
í Krossanesi á Vatnsnesi og fóru
margir þangað í hvalskurð og til
þess að kaupa hval. Hittust þar fað-
ir Jóns og Eggert, bóndi á Ánastöð-
um, og hafði þá Hans sagt við Egg-
ert: „Þú þarft ekki að fá mikinn
hval núna, Eggert minn, þú færð
meira bráðum.“
Jón segir síðan frá
því að á þriðja í hvíta-
sunnu hafi gert norðan
stórhríð og allur Húna-
flói fyllst af ís. Fréttist
fljótt um sveitir að
hvalir væru innikróaðir
við Ánastaði og dreif
fljótt fjölda manna
m þangað. Síðan segir
Jón þannig frá:
„Á trinitatissunnudag var ég
sendur vestur að Ánastöðum,
ásamt vinnumanni föður míns, er
Björn hét Guðmundsson, bróðir
Gests á Björgólfsstöðum í Langa-
dal. Vorum við með tjald og allan
útbúnað og áttum að komast í hval-
skurð.
Er við komum á hlaðið á Ána-
stöðum munu hafa verið þar um
fjörutíu aðkomumenn. Ég skilaði
kveðju föður míns til Eggerts og
mæltist til að hann tæki okkur
Björn í hvalskurðinn. Segir þá
Eggert: „Nú er það komið fram,
sem gamli maðurinn spáði í
Krossanesi; það er sjálfsagt að
báðir mennirnir frá Þóreyjarnúpi
fái að vera í skurði.“ Hve margir
komu til hvalskurðarins get ég ekki
sagt, en þeir voru margir. Þarna
voru menn úr öllum nærliggjandi
sveitum: Vatnsnesi, Þverárhreppi,
/ 11. P \
sj; i bom!
SKIPAVIÐGERÐIR
Dísilsstillingar
Plötusmíði
SpilAnðgerÖir
Athl
Vélaviðgerðir
Slippaðstaða
Rennismiði
Þjónusta okkar miðar að því að þú þurfir
að koma sem sjaldnast!
Vökvakerfi
Tækniþjónusta
Giðrvi
* Grandagarði 18
* 101 Reykjavík
*Símar 552 8922 - 552 8535
* Fax 562 1740
VÉLAVERKSTÆÐI