Fiskifréttir - 14.12.2001, Page 36

36
FISKIFRETTIR 14. desember 2001
FISKIFRÉTTIR 14. desember 2001
37
HVALVEIÐAR

HVALVEIÐAR
landi, en allir gist á sjávarbotni, því
að enginn smábátur hefði getað
staðist slíkt veður.
Með erfiðismunum tókst að
koma báðum bátunum upp á klapp-
irnar, sem voru mannhæðar háar,
en við vorum flestir ungir og eng-
inn lét sitt eftir liggja, enda allir
fegnir að hafa land undir fæti, þó
að mjög kuldalegt væri um að lit-
ast.
Þá var næst að athuga hvort
hvergi væri afdrep til náttstaðar.
Við vorum holdvotir, þreyttir og
illa til reika. Særokið gaus eins og
steypiregn yfir skerið; það leit helst
út fyrir, að við yrðum að hafast við
á bersvæði, því að klaki og vatn
fyllti allar lægðir. Við, sem ungir
vorum, gripum til áfloga, til þess
að halda á okkur hita. En hinir, sem
eldri voru, urðu því fegnastir að
leggjast fyrir, en hvernig líðan
þeirra hefur verið, geta þeir einir
giskað á, er gist hafa líka staði í
slíku veðri, þar sem hvergi var
skjól fyrir særoki og lemjandi
stormi.
Sumir okkar voru á sífelldu
ferðalagi um skerið alla nóttina og
vorum við þá að rekast á einn og
einn af félögum okkar, hríðskjálf-
andi í fasta svefni. Reyndum við þá
að vekja þá og láta þá hamast sér til
hita. Sérstaklega er mér minnis-
stætt atvik, er kom fyrir þessa nótt,
er við nokkrir af hinum yngri vor-
um að ráfa um. Rákumst við á elsta
manninn í hópnum, bónda um sex-
tugt. Hann var steinsofandi, en
skalf svo ákaflega að hann hentist
til og frá og hef ég aldrei fyrr eða
síðar séð slíkan kuldaskjálfta. Við
máttum fara í hart til að geta vakið
hann, og gat hann fyrst ekki staðið.
En við fórum að reyna að fá hann
til að takast á við okkur sitjandi og
fór hann þá smátt og smátt að fá í
sig þrótt og hita. Vorum við þá
ánægðir og þóttumst hann úr helju
heimt hafa.“
Morguninn eftir tók veður að
ganga niður og tókst mönnunum þá
að sjósetja bátana frá Hrólfsskeri,
koma höfrungunum um borð, sem
var gífurlega erfitt verk, og komast
leiðar sinnar. „Við vorum hressir
og glaðir yfir því að vera komnir
heim heilu og höldnu með þá mat-
björg, er virtist og var í raun og
veru okkur svo dýrkeypt, og sann-
arlega var ástæða til þess að lofa
guð fyrir lífgjöfina,“ lýkur Kristján
frásögn sinni.
Þurfa búnað og
báta til veiðanna
Þótt ekki fari miklum sögum af
eiginlegum hvalveiðum Islendinga
er mjög líklegt að alla tíð hafi örfá-
ir hvalir verið skutlaðir árlega og
þá einkum á Vestfjörðum. I Ferða-
bók sinni snupra þeir Eggert og
Bjarni Islendinga fyrir að sinna
þessum veiðum lítið og segja ekk-
ert vafamál að þeir gætu haft af
þeim miklu meiri nytjar en raun
beri vitni. En til þess þurfi meira
fjármagn, þá væntanlega til þess að
kaupa þann búnað og báta sem
þurfti til veiðanna. I Ferðabókinni
segir:
„Fyrr á tímum, meðan enn var
ÚTGERÐARÞJÓNUSTA
Til staðar þar sem þú þarft á þjónustu að halda
Útgerðarþjónusta Olís er útgerðaraðilum alltaf til reiðu með alhliða þjónustu
um land allt, allan sólarhringinn, alla daga ársins.
Eldsneyti, smurollur og hreinsiefni af öllum toga fyrir útgerðina.
Útgerðarþjónusta Olís er einnig til staðar í erlendum höfnum og á úthafsmiðum
með fjölbreytta og áreiðanlega þjónustu.
Olíuverzlun Islands - Sundagörðum 2 -104 Reykjavík - Sími 515 1100 - Fax 515 1110 - www.olis.is
dugur og geta í landsmönnum,
voru það tilteknir menn, sem
stunduðu hvalveiðar. Þeir smíðuðu
sér stóra og sterka báta og lögðu
saman 2 eða 3 til að veiða hvalinn.
Hann var skutlaður með skutli, er
tveir agnúar voru á, og var sterk
taug fest við hann. Framan á bát-
ana bundu menn stóra hrísbagga,
svo að það yrði sem erfiðast fyrir
hvalina að draga þá á eftir sér. Þótt
veiðiaðferð þessi væri hættuleg, þá
gaf hún góðan arð, því að það brást
sjaldan að hvalurinn næðist. Menn
réðust aldrei að honum annars
staðar en inni á fjörðum, en sam-
tímis reru menn á smábátum,
hlöðnum grjóti, fram á fjörðinn
fyrir utan hann. Þegar hvalurinn
leitaði undankomu, fældu þeir
hann aftur inn á fjörðinn með
áköfu grjótkasti, því að allir hvalir
óttast grjótkast, að því er menn
halda vegna þess, að hann óttist að
steinn kunni að lenda í blásturshol-
inu. Þegar hvalurinn var orðinn svo
þreyttur, að unnt var að komast að
honum, var hann stunginn með lag-
vopnum og blæddi honum þá brátt
út.“ Er mjög sennilegt í þessari lýs-
ingu styðjist Eggert og Bjarni við
eldri veiðilýsingu Gísla biskups
Oddssonar sem skrifuð var rúm-
lega 100 árum áður, en þar segir
hann að hvali séu menn vanir að
skutla með hvössum járnskutlum
og leyfa síðan skepnunni að ærast á
100 álna löngum streng, eða lengri,
sem bundinn sé í stafn bátsins,
þangað til að hún springi. Segir
Gísli þessar veiðar hættulegar,
enda liggi við að skepnan færi báta
og menn í kaf. Þegar hún leiti langt
undan, þ.e. stefni til hafs, sé skorið
á kaðalinn og hún látin fara í þeirri
von að hún finnist síðar rekin og þá
sé hægt að lesa af skutlinum hver
sé eigandinn.
Sú veiðiaðferð sem Gísli, Eggert
og Bjarni lýsa þarna mun aldrei
hafa verið algeng á Islandi. Miklu
fremur var að þeir sem stunduðu
hvalveiðar reyndu að skjóta skutli í
hvali og þá aðallega hvalkálfa og
freista þess að særa þá svo mikið
með lagi vopnsins að þeim blæddi
út á löngum tíma eða fengju blóð-
eitrun í sárið og dræpust. Skutlarn-
ir sem menn notuðu við slíkar
veiðar voru kirfilega merktir skutl-
aranum til þess að hann héldi hluta
af fengnum ef hvalurinn næðist
annars staðar en þess voru mörg
dæmi að hvalir sem þannig voru
særðir færu langar leiðir. Var þessi
veiðiaðferð kölluð að „járna hvali“
og var einkum stunduð að sumar-
lagi á Vestfjörðum, en hvalir komu
oft þangað inn á firðina og héldu
þar til í lengri eða skemmri tíma.
Sömu kýrnar komu ár
eftir ár með kálfa sína
Glögg lýsing á slíkum veiðum er
til í frásögn sem Gils Guðmunds-
son, rithöfundur, skráði eftir Gísla
Ásgeirssyni frá Álftamýri við Arn-
arfjörð og birtist í VI hefti ritsins
„Frá ystu nesjum“ er kom út árið
1953. Gísli var fæddur árið 1862.
Faðir hans, Ásgeir Jónsson frá
Hrafnseyri, var einn þeirra Arnfirð-
inga sem fengust við að „járna“
Verkamenn í hvalstöðinni á Sólbakka.
hvali og Matthías, bróðir Gísla, var
síðastur manna til þess að beita
þessari veiðiaðferð þar vestra.
Sjálfur tók Gísli þátt í þessum
veiðum undir lok þeirra, þá ung-
lingur að aldri.
Fram kemur í frásögn Gísla að
ár eftir ár hafi sömu hvalkýrnar sótt
inn á Arnarfjörð með kálfa sína
með sér. Hafi þær komið þangað
inn á fjörðinn í ætisleit, en það er
algengur háttur sumra hvalateg-
unda að koma hingað til lands
langt sunnan úr höfum þegar fer að
vora og halda sig hér um skeið eða
allt fram í októbermánuð, er hval-
irnir halda aftur á vetrarstöðvar
sínar suður í höfum. Fylgdu
kálfarnir mæðrum sínum og voru
orðnir stórir og þroskaðir er dýrin
komu til Vestfjarða. Það, að alltaf
voru sömu hvalir sem komu inn á
fjörðinn merktu, menn af ýmsum
sérkennum þeirra og gáfu Arnfirð-
ingar þeim meira að segja nöfn eft-
ir þeim og er svo að sjá að þeir hafi
nánast litið á hvalina sem heima-
ganga eða hálfgerð „húsdýr“.
„Hornfiskreyðar tvær, „Skeifa“ og
„Halla“, komu lengi á fjörðinn.
Þær sporðstungu, sem kallað var,
réttu sporðinn beint upp, þegar þær
stungu sér í djúpkafið,“ segir Gísli.
„Skeifa þekktist á sporðinum og
dró nafn sitt af honum en sporð-
blöðkurnar þóttu vaxa meira inn á
við á henni en öðrum hvölum.
„Halla“var hins vegar með hægri
sporðblöðkuna styttri en þá vinstri.
Langreyðarkú eina kölluðu Arn-
firðingar „Króku“ vegna þess að
hún var með hátt hom, krókbogið
og „Vilpa“ fékk nafn sitt af því að
hún hafði hvíta skellu í síðunni
hægra megin, rétt við hornið og var
þar sýnileg laut eða lægð ofan í
síðuna. „Sat sjópollur þar í, þegar
hún dró sig upp úr sjónum.“
Þegar hvalirnir höfðu verið inni
á firðinum um hríð bjuggust Arn-
firðingar til veiða. Skutlarnir voru
brýndir og útbúnir og þess gætt að
merki eigandans sæist greinilega.
Var það venjulega upphafsstafírnir
í nafni hans. Sjálfur skutullinn var
19-21 þumlungur (48-53 sentímet-
ar) að lengd og var hann festur við
rá, hvalará, sem var um 5 álna (8
metra) löng. Borað var gat upp í
endann á ránni og járnbolti festur í
enda holunnar. Var boltinn vand-
lega festur með því að reka fjóra
eikarfleyga með honum og var
þetta gert til að tryggja að skutull-
inn sæti vel fastur og beinn í ránni.
Gengið var frá festingu skutulsins
þannig að tryggt væri að ráin losn-
aði þegar hann gekk í hvalinn.
Kálfarnir „járnaðir“
og þess beðið að þeim
blæddi út
Þegar farið var út á fjörðinn til
að „járna“ hval var notaður lítill
róðrarbátur og voru á honum þrír
Athafnasvæði Sólbakkastöðv-
arinnar við Flateyri. Myndin
er tekin árið 1900 þegar
vinnsla var þar enn í fullum
gangi. Við húsið á miðri
myndinni má sjá danspall sem
Norðmennirnir komu þar
upp.
menn. Tveir reru og einn hafði það
hlutverk að skjóta skutlinum í
hvalinn. Bátar þessir voru kallaðir
vöðubátar, þar sem þeir voru mest
notaðir til selveiða. Keipar voru
klæddir með leðri til þess að það
marraði ekki í þeim og mikil list
þótti að róa sem hljóðlegast á
hvalaslóðirnar. Hleri eða fjöl með
tveimur listum að ofan var felldur
yfir barka bátsins og var höfð gróp
í fremri listanum þar sem skutlar-
inn gat skorðað fót eða hné og orð-
ið þannig stöðugri þegar hann hann
bjó sig undir að skjóta skutlinum í
hvalinn.
Oft reyndist erfitt og kostaði elt-
ingarleik að komast í skotfæri við
hvalinn. Það þótti gott færi ef það
var ekki nema um 20 metrar en oft
þurfti skutlarinn að kasta lengra
eða allt að 30 metrum og hefur það
verið mjög erfitt þar sem ráin og
skutullinn voru þung. Skutlarinn
reyndi að skjóta skutl-
inum í hvalinn þannig
að hann kæmi rétt fyrir
aftan homið. Var talið
að ef það tækist mæddi
hvalnum fljótar blóðrás
og sem gerði honum
erfiðara um vik að kafa.
Um leið og skutull-
inn kom í hvalinn tók hann mikið
viðbragð og braust um þannig að
nokkur hætta gat stafað af fyrir bát-
inn og mennina. Við umbrotin
losnaði ráin frá skutlinum og náðu
menn henni í sjónum. Við svo búið
reru menn til lands og reyndu síðan
að fylgjast með ferðum hvalsins,
en misjafnt var hvort hann hélt sig
á skotslóðinni eða leitaði út úr firð-
inum, sem vitanlega þótti afleitt,
því þá var hætta á að hann tapaðist.
Algengast var að hvalkálfarnir
sem þannig vom „járnaðir“ dræp-
ust eftir tvo og hálfan til þrjá sólar-
hringa, en fyrir kom þó að þeir
lifðu lengur. Gísli frá Álftamýri
segir í frásögn sinni að hann viti
aðeins eitt dæmi þess að kálfurinn
hefði drepist innan klukkustundar.
Kom í ljós þegar hann var skorinn
að skutullinn hafði farið milli
hryggjai'hða hans og stóð í mæn-
unni.
Hvalkýrnar fylgdu hinum særðu
kálfum sínum og gerði það mönn-
um auðveldara fyrir að fylgjast
með ferðum þeirra. Þegar kálfarnir
fóru að dasast og nálgast dauðann
yfirgáfu sumar kýrnar þá en aðrar
fylgdu þeim dauðum og eltu bátana
sem sóttu þá og drógu til lands
langleiðina upp í fjöru með mikl-
um bægslagangi. Engin dærni voru
þó þess að kýrnar réðust á bátana.
Þegar hvalkálfarnir voru dauðir
voru þeir dregnir til lands þar sem
skást var að skera þá og þótti nauð-
synlegt að þar væri lækur eða renn-
andi vatn í nágrenninu. Allir verk-
færir menn í hreppnum komu til
þess að hjálpa til við hvalskurðinn
og njóta góðs af fengnum. Fyrsta
verk manna eftir að komið var með
hvalinn til lands var að skera járnið
úr honum en oft hafði myndast
blóðeitrun við sárið. Gísli segir
síðan í frásögn sinni:
„Síðan hófst starfið við skurð-
inn. Spikið var látið sér og rengið
sér. Mörinn var látinn í hreina báta.
Þegar búið var að skera, var spik og
rengi vegið. Síðan var hvalskrokk-
unum deilt niður á nef hvert í öll-
um hreppnum. Kjötinu og undan-
fláttunni var skipt í kös og hluti, en
mörinn mældur í ílátum og deilt
niður á sama hátt.
Engin smáræðis
björg í búin
Áður en tekið var að skipta afl-
anum niður á hreppsbúa, var skot-
mannshlutinn tekinn frá. Hann var
hnefaalin á þrjá vegu út frá blást-
ursholunni og allt inn í bein, jafn-
stórt stykki út frá got-
unni, og loks sporð-
Hvalkýrnar blakan. Undirræðarar
fylgdu særóum(Þeir sem fóru með
kálfunum þar
til yfir lauk
skutlaranum á bátnum)
fengu aukalega 100
pund af spiki, og var
það kallaður gjafabiti.
Það var ekki nein smá-
ræðis björg í bú, þegar hlaðnir
sexæringar komu heim með þenn-
an afla.“
En ekki tókst alltaf svo vel til að
Arnfirðingarnir næðu hvölunum
sem þannig voru skutlaðir. Fyrir
kom að kýrnar leituðu strax með
hin særðu afkvæmi sín út úr firðin-
um. Ef veður var stillt reyndu
menn þá að róa fyrir hvalinn og
beina honum inn á fjörðinn aftur,
og þess dæmi að slíkur eltingar-
leikur stæði tvo sólarhringa. Gísli á
Álftamýri greinir frá því að eitt
sinn er hann var með föður sínum
hafi tekist að skutla stóran kálf sem
var undan „Vilpu“. Leitaði kýrin
með kálf sinn út úr firðinum og
tókst ekki að aftra förinni. Þegar
komið var á móts við Kópanes var
veður orðið það vont að menn urðu
að yfirgefa hvalinn og halda til
lands. Tók það þá um sólarhring að
berja til baka. Norskur fiskikútter
fann síðar hvalinn á reki út af
Kópanesi og hélt með hann til Pat-
reksfjarðar og seldi hann kaup-
manni á staðnum. Þar sem skutull-
inn með merki föður Gísla sat í
hvalnum fékk hann hins vegar
skotmannshluta sinn af hvalnum.
Þess voru einnig dæmi að hvali
sem skutlaðir voru við Arnarfjörð
ræki á land annars staðar, þá oftast
við ísafjarðardjúp en þangað virt-
ust kýmar leita með hina særðu
kálfa, ef þær sluppu út úr firðinum
með þá.
Þótt mestum sögum færi af veið-
um Arnfirðinga voru hvalveiðar
með líkum hætti stundaðar eitthvað
annars staðar við Vestfirði og jafn-
vel víðar. Þannig geta t.d. heimild-
ir þess að Gunnlaugur Magnússon
á Valdasteinsstöðum í Hrútafirði
fékk verðlaun árið 1781 fyrir að
skutla þrjár andanefjur í Hrútafirði
og sama ár er vitað til þess að í Að-
alvík tókst tólf manna liði að króa
af hval og vinna á honum með egg-
járnum. Um miðja 19. öld tóku
menn við ísafjarðardjúp einnig til
við að reyna að vinna á hvölum
með skotvopnum. Þar sem venju-
legar blýkúlur náðu ekki inn úr
spikinu á hvölunum vora byssurn-
ar hlaðnar með járnörvum og mun
þannig hafa tekist að vinna á
nokkrum hvalkálfum. Þá var einnig
tekið til við að skjóta hnísur með
haglabyssum en auk þess að nýta
kjötið af hnísunum voru innyflin úr
þeim, einkum þó garnirnar, notaðar
sem beita.
Eftir að Norðmenn hófu hval-
veiðar við Vestfirði lögðust veiðar
Arnfirðinga af, enda var fljótt
gengið á þá hvali sem sóttu inn á
firðina. Vitað var um örlög eins
hvalsins sem Arnfirðingarnir höfðu
gefið gælunafn. „Skeifa“ sem þá
var ugglaust komin til ára sinna og
hafði komið kálflaus inn í fjörðinn
í nokkur ár varð bráð hvalveiði-
manna sem höfðu bækistöð á
Langeyri í Álftafirði. Var hún skot-
in innarlega í firðinum og fylgdust
Arnfirðingar með því að hún dró
hvalbátinn á eftir sér tvívegis þvert
yfir fjörðinn áður en á henni var
unnið.
Norskir síldarspekúlant-
ar fljótir að átta sig
Á seinni hluta 19. aldar urðu þau
þáttaskil í sögu sjávarútvegs á Is-
landi að síldveiðar við landið
hófust. Upphaf þeirra má rekja til
þess að norskir timburkaupmenn
sem lögðu leið sína til landsins eft-
ir að verslunin var gefin frjáls urðu
varir við miklar síldargöngur inni á
Austfjörðum. Til þessa tíma höfðu
íslendingar lítt eða ekkert stundað
TOGVINDUR • FL0TV0RPUVINDUR
KAPALVINDUR • HJÁLPARVINDUR
ÁVINIMINGUR PIIMIM ER ÖRVGGI OG HAGKVÆMNI
Hagur þinn af því að eiga viðskipti við Vélaverkstæði
Sigurðar er að þér stendur til boða lausn sem byggir
á eftirtöldum eiginleikum:
STYRK • FRÁGANGI • ENDINGU • ÞJÓNUSTU
Vélaverkstæði Sigurðar ehf. byggiráyfir 40 ára reynslu
við framleiðslu á vindum sem þróaðar hafa verið í
samvinnu við íslenska skipstjórnarmenn og sjómenn
tilað standast kröfur þeirra. Starfsmenn Vélaverkstæðis
Sigurðar hafa þína hagsmuni að leiðarljósi.
GCeðiCeg jóC ogforsceít
komandi nýtt ár.
Þöíiíium viðskiptin
á árinu 2001
KAPALVINDA
Vélaverkstæði Sigurðar hf.
Skeiðarás 14 • 210 Garðabær • Sími 565 8850 • Fax 565 2860
FLOTVORPUVINDA
VINOUR FOA
VELAVERK^
STÆQi
SIGURQap
öryggi og
*1AKVæmni í
fYR|RRUm,