Morgunblaðið - 08.11.2022, Blaðsíða 15

15
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 8. NÓVEMBER 2022
Á ferðinni Þessir ferðamenn stöldruðu við á Fríkirkjuvegi og lögðu á ráðin.
Eggert
Við urðum flest
máttlaus af sorg og
skelfingu þegar mynd-
skeið af líkamlegu of-
beldi og einelti í garð
12 ára stúlku fór í
dreifingu fyrir
skemmstu. Töluvert
hefur verið fjallað um
einelti frá því málið
kom upp og hvernig
bregðast eigi við mál-
um af þessu tagi. Það er vont ef ein-
eltismál þurfa að komast í fjölmiðla
til að vera tekin nógu alvarlega til
að gengið verði í að leysa þau af
fullum þunga.
Í starfi mínu sem sálfræðingur
hef ég komið að mörgum eineltis-
málum. Með hverju máli lærði ég
eitthvað nýtt enda engin tvö mál
eins.
Eineltismál hafa orðið snúnari
með tilkomu netsins. Ýmist verða
börn fyrir einelti á samfélags-
miðlum og þar eru þau jafnvel hvött
til að „leggja í einelti“. Myndefni
um einelti ratar ítrekað inn á samfé-
lagsmiðlana og breiðist þar út eins
og eldur í sinu.
Lykilaðilar
Algengast er að börn séu lögð í
einelti í skólanum eða
þar sem þau koma
saman til að stunda
áhugamál sín. En þá
kemur upp sú spurn-
ing hvar skólar og
íþróttafélög eru stödd
með eineltisstefnu,
viðbragðsáætlun/verk-
ferla og hvort upplýs-
ingar séu aðgengilegar
á heimasíðu.
Skólar og íþrótta-
og tómstundafélög
sem leggja áherslu á
forvarnir og hafa vel útfærða verk-
áætlun, auk eineltisteymis, ná iðu-
lega árangri við lausn eineltismála.
Skóla sem eru vanbúnir skortir oft
heildarsýn, samfellu og hreinlega
úthald í vinnslu eineltismála. Mik-
ilvægt er að fylgja málum eftir til
þess að tryggja að eineltinu ljúki
endanlega.
Tillaga um mælaborð
Í borgarstjórn 15. nóvember nk.
mun borgarfulltrúi Flokks fólksins
leggja fram tillögu um að borgar-
stjórn samþykki að sett verði upp
mælaborð þar sem hægt sé að sjá
hvaða tól og tæki skólar og félög
Reykjavíkurborgar hafa tiltæk þeg-
ar upp koma eineltismál. Í sér-
hverri verkfærakistu skóla og fé-
laga þurfa að vera til eftirfarandi
gögn og þau aðgengileg á heima-
síðu:
. Stefna í eineltis- og ofbeldis-
málum
. Viðbragðsáætlun þar sem raktir
eru verkferlar ef tilkynning berst
um einelti
. Tilkynningareyðublað
. Upplýsingar um hverjir sitja í
eineltisteyminu
Gagnsemi mælaborðsins er
a.m.k. tvíþætt:
Foreldrar geta kynnt sér við-
bragðsferilinn áður en barn byrjar í
skólanum eða í íþróttafélagi. Þau fá
jafnframt upplýsingar um hvert
þau eiga að leita ef barn segir frá
einelti. Mælaborðið er jafnframt
hvatning til skóla- og félaga að vera
undirbúin fyrir að slík mál komi
upp.
Í sporum foreldra
Það er sársaukafullt þegar barn
manns er lagt í einelti. Foreldrar
finna til vanmáttar, reiði og sorgar.
Flækjustigið verður enn meira þeg-
ar gerendur eru margir og ekki
eingöngu úr nærumhverfinu (skóla
eða íþróttafélagi) heldur einnig
krakkar úr öðrum hverfum.
Það er ekki síður áfall fyrir for-
eldra að fá upplýsingar um að
barnið þeirra leggi önnur börn í
einelti. Þá hefst glíma við alls konar
tilfinningar. Foreldrar vilja vernda
barnið fyrir ásökunum en jafnframt
vita þau að horfast verði í augu við
vandann reynist ásakanir réttar.
Einstaka foreldrar bregðast illa við
og festast í varnarstöðu. Flestir for-
eldrar vilja að gengið sé strax í mál-
ið og eru tilbúnir að taka fullan þátt
í úrvinnslunni. Börn sýna oft ólíka
framkomu og hegðun í skólanum
eða heima. Foreldrar eru færastir í
að grafast fyrir um orsakir þess að
barnið finni hjá sér hvata til að
meiða önnur börn. Án þátttöku for-
eldra í úrvinnslunni er ekki hægt að
bæta aðstæður barnsins.
Þolendur og gerendur
Barn sem er gerandi eineltis og
sýnir viðvarandi ofbeldishegðun
gagnvart öðrum þarf aðstoð með
sína vanlíðan til að hægt sé að lág-
marka hvöt þess til að leggja í ein-
elti. Vanlíðan og vandamál má
stundum rekja til skólatengdra
þátta eða annarra orsaka. Hafa skal
í huga að börn geta einn daginn ver-
ið í hlutverki geranda og þann
næsta í hlutverki þolanda.
Skaðsemi eineltis getur lifað með
þolandanum ævilangt. Ekki er hægt
að vita með vissu hversu mörg börn
hafa svipt sig lífi vegna óbærilegs
lífs sem einkennst hefur af einelti
og ofbeldi. Það er í mörgum til-
fellum ævilangt verkefni að vinna úr
einelti og sumir þolendur ná sér ein-
faldlega aldrei.
Samvinnuverkefni okkar allra
Ekkert foreldri á að þurfa að
standa í þeim sporum að geta ekki
verndað barnið sitt. Sem samfélag
eigum við að gera kröfu um að allir
staðir þar sem börn koma saman
hafi tiltæk verkfæri til að grípa mál-
ið strax og vinna úr því. Reglu-
bundnar forvarnir fremur en átaks-
bundnar lágmarka að mál af þessu
tagi komi upp.
Grundvallaratriði er að trúa
ávallt barni sem segir frá ofbeldi. Ef
ábyrgur aðili segir foreldri að barn
þess sé að leggja annað barn í ein-
elti verður líka að trúa því. Þegar
staðreyndir málsins liggja fyrir er
hægt að gera áætlun um úrlausn.
Öll börn eiga rétt á því að líða vel.
Kolbrún
Baldursdóttir » Það er vont ef
eineltismál þurfa
að komast í fjölmiðla
til að vera tekin nógu
alvarlega til að gengið
verði í að leysa þau
af fullum þunga.
Kolbrún Baldursdóttir
Höfundur er sálfræðingur og
borgarfulltrúi Flokks fólksins.
Þegar börn níðast á barni
Á hverju ári bjóða al-
þjóðlegar loftslags-
ráðstefnur fram skrúð-
sýningar hræsni þar
sem elíta heimsins
kemur í einkaþotum til
að útdeila visku sinni til
mannkyns um að draga
úr kolefnislosun. Lofts-
lagsráðstefnan í
Egyptalandi í nóv-
ember mun bjóða upp á
enn meiri hræsni en
vanalega, vegna þess að hinir ríku í
heiminum munu predika ákaft yfir fá-
tækari löndum um hættuna sem staf-
ar af jarðefnaeldsneyti – eftir að hafa
sópað að sér feikilegu magni af nýju
gasi, kolum og olíu.
Frá því að innrás Rússa í Úkraínu
þrýsti orkuverði enn frekar upp hafa
auðug ríki gramsað um allan heim í
leit að nýjum orkulindum. Bretar for-
dæmdu jarðefnaeldsneyti harðlega á
loftslagsráðstefnunni í Glasgow í
fyrra, en ætla nú að halda kolakynt-
um orkuverum gangandi í vetur í stað
þess að loka nánast öllum eins og áð-
ur var ráðgert. Innflutningur Evr-
ópusambandsins á kolum til hitunar
frá Ástralíu, Suður-Afríku og Indóne-
síu hefur rúmlega ellefufaldast. Einn-
ig mun ný gasleiðsla yfir Sahara gera
Evrópu kleift að nýta sér gas beint
frá Níger, Alsír og Nígeríu; Þjóð-
verjar eru að opna kolaorkuver á ný
og Ítalía ætlar að flytja inn 40%
meira gas frá Norður-Afríku. Og
Bandaríkjamenn fara bónför á hnján-
um til Sádi-Arabíu til að grátbiðja um
meiri olíuframleiðslu.
Á loftslagsráðstefnunni í Egypta-
landi munu leiðtogar þessara landa,
með postulasvip, einhvern veginn
lýsa því yfir að fátækari lönd verði að
forðast nýtingu jarðefnaeldsneytis, af
ótta við versnandi loftslagsástand.
Þessi sömu ríku lönd munu hvetja fá-
tækustu ríki heims til að einbeita sér í
staðinn að grænni orku eins og stað-
bundnum sólar- og vindorkuverum.
Þ.e. utan dreifikerfa. Þeir eru þegar
farnir að láta málið til sín taka. Í
ræðu, sem víða er talið að sé beint að
Afríku, sagði Antonio Guterres, fram-
kvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna,
að það væri „glórulaust“ fyrir lönd að
fjárfesta meira í gas- og olíuleit.
Hræsnin er einfaldlega stórkost-
leg. Öll ríku löndin auðguðust á nýt-
ingu jarðefnaelds-
neytis. Helstu
þróunarsamtök heims-
ins – að undirlagi auð-
ugra ríkja – neita nú að
fjármagna nýtingu
jarðefnaeldsneytis sem
fátæk ríki gætu notað
til að lyfta sér upp úr
fátækt. Það sem verra
er, lyfseðill elítunnar til
hinna fátækari – græn
orka – megnar ekki að
auka lífsgæði þeirra.
Það er vegna þess að
sólar- og vindorka er gagnslaus þeg-
ar það er skýjað, nótt, eða enginn
vindur. Staðbundin sólarorka utan
dreifikerfis getur veitt fallega birtu á
daginn, en sjaldnast knúið ísskáp eða
ofn fjölskyldunnar, hvað þá framleitt
orkuna sem samfélög þurfa til að
knýja allt frá bóndabýlum til verk-
smiðja, drifkrafta hagvaxtar.
Rannsókn í Tansaníu leiddi í ljós að
næstum 90 prósent heimila sem
fengu rafmagn utan dreifikerfis vilja
vera tengd við landsnetið til að fá að-
gang að jarðefnaeldsneyti. Fyrsta
stóra rannsóknin sem birt var um
áhrif sólarrafhlaðna á líf fátæks fólks
leiddi í ljós að þeir fengu aðeins meira
rafmagn – getu til að knýja lýsingu á
daginn – en það voru engin mælanleg
áhrif á líf þeirra; þeir juku ekki
sparnað eða eyðslu, unnu ekki meira
eða stofnuðu fleiri fyrirtæki og börn
þeirra nutu ekki meiri menntunar.
Þar að auki eru sólarrafhlöður og
vindmyllur gagnslausar til að takast á
við eitt helsta orkuvandamál fátækra
í heiminum. Næstum 2,5 milljarðar
manna halda áfram að þjást af loft-
mengun innanhúss vegna brennslu
óhreins eldsneytis eins og timburs og
mykju til að elda og halda hita. Sól-
arrafhlöður leysa ekki það vandamál
vegna þess að þær eru of veikar til að
knýja hreina ofna og hitara.
Aftur á móti hafa raforkudreifi-
kerfi – sem nær alls staðar dreifa að
mestu orku úr jarðefnaeldsneyti –
veruleg jákvæð áhrif á tekjur, útgjöld
og menntun heimilanna. Rannsókn í
Bangladess sýndi að rafvædd heimili
nutu 21 prósents meðalhækkunar
tekna og fátækt dróst árlega saman
um eitt og hálft prósent.
Stærsta blekkingin af öllu er að
ríkum leiðtogum heimsins hefur ein-
hvern veginn tekist að koma fram í
gervi grænna guðspjallamanna, á
sama tíma og meira en þrír fjórðu af
gríðarlegri frumorkuframleiðslu
þeirra kemur frá jarðefnaeldsneyti,
að mati Alþjóðaorkumálastofnunar-
innar. Innan við 12 prósent af
orkunni koma frá endurnýjanlegum
orkugjöfum, aðallega viði og vatns-
afli. Aðeins 2,4% eru sól og vindur.
Berðu þetta saman við Afríku, sem
er endurnýjanlegasta heimsálfan,
með helming orkunnar framleidda
með endurnýjanlegum orkugjöfum.
En þessir endurnýjanlegu orkugjafar
eru nánast eingöngu viður, strá og
mykja og þeir eru í raun vitnisburður
um hversu lítilli orku álfan hefur að-
gang að. Þrátt fyrir allt lýðskrumið
fær álfan aðeins 0,3% af orku sinni frá
sól og vindi.
Til að kljást við hnattræna hlýnun
verða rík lönd að fjárfesta miklu
meira í rannsóknum og þróun á betri
grænni tækni, allt frá samruna,
kjarnaklofnun og annarri kynslóð líf-
eldsneytis til sólar og vinds með gríð-
arstórum rafhlöðum. Mikilvægasta
markmiðið er að nýsköpun færi raun-
kostnað nýrrar orku niður fyrir jarð-
efnaeldsneyti. Þannig munu allir að
lokum skipta. En að segja fátækum
ríkjum heimsins að búa við óáreið-
anlega, dýra og ónóga orku er móðg-
un.
Það er nú þegar mótþrýstingur frá
þróunarríkjum heimsins, sem sjá
hræsnina í þessu: Fjármálaráðherra
Egyptalands sagði nýlega að ekki
mætti „refsa“ fátækum löndum og
varaði við því að loftslagsstefnan ætti
ekki að auka þjáningar þeirra. Það
þarf að hlusta á þá viðvörun. Evrópa
er að leita að meira jarðefnaeldsneyti
í heiminum vegna þess að álfan þarf á
því að halda vegna vaxtar og velmeg-
unar. Þessu sama tækifæri ætti ekki
að halda frá fátækustu ríkjum heims.
Hræsni ríku elítunnar
og vestrænna leiðtoga
Björn Lomborg »Mikilvægasta mark-
miðið er að nýsköp-
un færi raunkostnað
nýrrar orku niður fyrir
jarðefnaeldsneyti.
Bjorn Lomborg
Höfundur er forseti Copenhagen
Consensus og gestafyrirlesari við
Hoover-stofnunina í Stanford-
háskóla. Nýjasta bók hans er „False
Alarm: How Climate Change Panic
Costs Us Trillions, Hurts the Poor,
and Fails to Fix the Planet.“