Morgunblaðið - 27.12.2022, Blaðsíða 15

15
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 27. DESEMBER 2022
Á Reykjavíkurtjörn Þessi feðgin fóru í skemmtilega sleðaferð um ísilagða Tjörnina í gær, enda fátt skemmtilegra í jólafríinu en að eyða góðum samverustundum með sínum nánustu.
Hákon Pálsson
Grunnurinn að al-
þjóðasamstarfi í um-
hverfismálum var lagð-
ur fyrir hálfri öld á
vegum Sameinuðu þjóð-
anna með Stokkhólms-
ráðstefnunni 1972. Hún
snerist einkum um
mannlegt umhverfi og
gífurlega mismunun í
lífskjörum milli þjóð-
ríkja. Í kjölfarið urðu
til umhverfisráð, um-
hverfissjóður og umhverfis-
skrifstofa Sameinuðu þjóðanna og
fékk skrifstofan fast aðsetur í Nai-
robi í Kenía. Alþjóðasamstarf að
hafréttarmálum fylgdi í kjölfarið
og skilaði hafréttarsamningi SÞ
1982, sem Ísland átti góðan þátt í
að móta. Árið 1983 varð síðan til
Brundtland-nefnd Sameinuðu þjóð-
anna sem í skýrslu sinni Sameig-
inleg framtíð okkar mótaði og
kynnti 1987 hugmyndina um sjálf-
bæra þróun. Í júní 1992 var komið
að Ríóráðstefnu SÞ, sem sam-
þykkti yfirlýsingu um umhverfi og
þróun og lagði grunn að þremur
alþjóðasáttmálum: 1) Um loftslags-
breytingar, 2) um líffræðilega fjöl-
breytni og 3) um aðgerðir gegn
eyðimerkurmyndun. Ísland gerðist
formlegur aðili að þessum samn-
ingum á árunum 1994-1997 og hef-
ur átt fulltrúa á fundum þeirra,
sem bera yfirskriftina Conferences
of the Parties, skammstafað COP.
Mestrar athygli hefur samning-
urinn um loftslagsbreytingarnar
notið með sína 27 ársfundi frá 1995
að telja, og nú nýverið samning-
urinn um líffræðilega fjölbreytni í
lok 15. ársfundar í Kanada.
Loftslagsváin kallar
á skjótar aðgerðir
Þrátt fyrir róttæk markmið Par-
ísarsamningsins 2015 í orði hafa
flest iðnvædd ríki síðan aukið los-
un gróðurhúsalofts. Einnig Ísland
er í þeim hópi og er
með allra mestu los-
un CO2-ígilda á
mann í Evrópu, eða
um 12 tonn. Þannig
jókst losun Íslands
árið 2021 frá fyrri
árum, og enn sýnist
stefna í aukningu á
þessu ári. Hér þarf
því að verða mikill
samdráttur í losun
næstu árin eigi að
nást markmið
stjórnvalda um 55%
samdrátt í losun „á
beinni ábyrgð Íslands fyrir 2030
miðað við árið 2005“.
Á ársfundi COP-27 í Egypta-
landi nýlega var samþykkt fyrri
stefna um að stöðva hlýnun á jörð-
inni við 1,5-2 gráðu meðalhita,
markmið sem virðist æ fjarlægara
eftir því sem árin líða. Að mati
tímaritsins The Economist 5. nóv.
sl. þyrfti a.m.k. þrefalt meira fjár-
magn frá þróuðum ríkjum en nú í
þessu skyni, fyrst og fremst til
nota í þeim ríkjum sem mest losa.
Taka muni lengri tíma en áætlað
hefur verið að skipta út jarðefna-
eldsneyti og því þurfi að auka að-
gerðir til aðlögunar vegna síhækk-
andi hitastigs.
COP-15 um
líffræðilega fjölbreytni
Um miðjan desember sl., mánuði
eftir loftslagsfundinn í Egypta-
landi, kallaði ársfundur samnings-
ins um líffræðilega fjölbreytni á at-
hygli heimsbyggðarinnar, en
væntingar um árangur voru litlar
fyrir fram. Þátttaka stjórnmála-
manna í þessum fundi, andstætt
hinum fyrri um loftslagið
(COP-27), var í algjöru lágmarki,
sem undirstrikar blindu þorra
stjórnmálamanna hvað viðkemur
heildarsamhengi í lífríkinu. Af um
átta milljón lífverutegundum á
jörðinni er um ein milljón talin í
bráðri útrýmingarhættu, með
keðjuverkandi afleiðingum fyrir líf
á jörðinni, mannlífið meðtalið.
Þessu valda fyrst og fremst mann-
gerðar umhverfisbreytingar. Til að
stöðva þetta skelfilega ferli sam-
þykkti COP-15-ráðstefnan að
vernda skuli að minnsta kosti 30%
af yfirborði lands og sjávar fram
til ársins 2030.
Kína hefur sl. fjögur ár verið í
forystu fyrir samningnum á þessu
sviði og kynnti fyrir hönd aðstand-
enda hans tillögurnar um aðgerðir.
Fyrir lokadag ráðstefnunnar virt-
ist ekkert samkomulag í augsýn.
Þá setti kínverski umhverfis-
ráðherrann og forseti fundarins,
Huang Runqiu, fram úrslitatillögu,
sem var samþykkt, þó með orða-
lagsbreytingu sem felldi út form-
lega kröfu um að fyrirtæki gerðu
grein fyrir hversu háð þau séu
náttúrulegu umhverfi.
Fjöldi fulltrúa viðskipta- og fjár-
málafyrirtækja fylgdist með ráð-
stefnunni og fullyrt er að meðal
þeirra fari skilningur vaxandi á
efnahagslegum afleiðingum
náttúrueyðingar.
Samhengið milli umhverfistjóns
og reksturs náttúruháðra fyrir-
tækja hefur verið dregið fram í
þessari nýstárlegu umræðu, sem
m.a. hefur leitt í ljós áætlaða ár-
lega þörf fyrir 700 milljarða punda
framlag til verndar náttúrukerfum.
Ísland vakni af værum blundi
Íslensk stjórnvöld hafa lengst af
verið afar fálát þá kemur að samn-
ingnum um verndun líffræðilegrar
fjölbreytni. Um þetta fjallaði Rík-
isendurskoðun í skýrslu í janúar
2006 undir heitinu „Samningurinn
um líffræðilega fjölbreytni – Um-
hverfisendurskoðun.“ Þar sagði
m.a.:
„Að öllu samanteknu telur Rík-
isendurskoðun að aðild Íslands að
samningnum hafi haft mjög tak-
mörkuð áhrif á íslenska löggjöf og
opinbera stefnu á sviði líffræði-
legrar fjölbreytni. … Sérstaka at-
hygli vekur hve takmörkuð áhersla
virðist lögð á náttúrufræðilegar
rannsóknir hér á landi. … Æski-
legt er að Alþingi og stjórnvöld
skoði hvort tilefni kunni að vera til
að fela tilteknu stjórnvaldi sér-
staklega það hlutverk að fylgjast
með hvernig staðið er að verndun
og varðveislu líffræðilegrar fjöl-
breytni á Íslandi.“
Því miður hygg ég að þessi
varnaðarorð Ríkisendurskoðunar
séu enn í fullu gildi. Um það vitnar
handahóf þegar kemur að innflutn-
ingi og dreifingu erlendra lífveru-
tegunda, m.a. til skógræktar, að
ekki sé talað um dreifingu ágengra
tegunda eins og lúpínu og kerfils.
Það á einnig við um dæmalaust
handahóf í laxeldi í lekum sjókví-
um, byggt á erlendum laxastofnum
sem nú eru að leggja undir sig ís-
lenskar ár, eina af annarri.
– – –
Haft var á orði um COP-15-
ráðstefnuna í Kanada á dögunum,
að þar hafi verið fátt stjórnmála-
manna að fylgjast með, m.a. var
enginn slíkur tilgreindur frá Ís-
landi. Þetta er dapurlegt, en end-
urspeglar fálæti sem ætti að heyra
fortíðinni til.
Á Ríó-ráðstefnunni 1992 undir-
ritaði Eiður Guðnason umhverfis-
ráðherra fyrir Íslands hönd samn-
inginn um verndun líffræðilegrar
fjölbreytni. Má sjá það gerast á
meðfylgjandi mynd sem ég tók í
Ríó. Eiður lagði áherslu á að vera
með þeim fyrstu og varð Ísland
þriðja ríkið til að lýsa stuðningi við
þann alþjóðasamning. Betur að
framhaldið hefði endurspeglað
þann metnað þáverandi ráðherra.
Hjörleifur
Guttormsson
» Íslensk stjórnvöld
hafa lengst af verið
afar fálát þá kemur að
samningnum um vernd-
un líffræðilegrar fjöl-
breytni.
Höfundur er náttúrufræðingur.
Umhverfismálin 30 árum eftir Ríó-ráðstefnuna
Hjörleifur
Guttormsson
Á Ríó-ráðstefnunni 1992 undirritaði Eiður Guðnason umhverfisráðherra
fyrir Íslands hönd samninginn um verndun líffræðilegrar fjölbreytni