Saga - 2022, Blaðsíða 240

Hann gengur í smiðju þeirra Mikhails Steblin-Kaminskí og Carol Clover og
bendir á að Íslendingasögurnar hafi á þessum tíma (og raunar lengi eftir
það) verið viðurkennd sagnfræði, viðurkennt minni samfélagsins um
fortíðina. Hann segir hins vegar að rannsóknir á minni og munnlegri geymd
sýni að slík geymd breytist mjög auðveldlega og endurspegli þannig þann
samtíma þegar sögurnar séu sagðar. Íslendingasögur segir hann því góða
heimild um hugmyndir um samfélag og stjórnmál á tólftu öld og nýtir þær
sem slíkar. Þannig notar hann líka Landnámu. Þessir textar gefi mynd af
tólftu aldar pólitík, sem sé öðruvísi en sú pólitík sem lýst sé í þrettándu
aldar textanum Sturlungu.
Þá leggur Callow fram hugmyndir um aldur Landnámu og Íslendinga -
sagna. Landnámu segir hann greinilega vera höfundarverk Ara fróða
Þorgilssonar og síðari gerðir séu í raun lítt breyttar útgáfur af því verki. Því
má bæta við að Callow gagnrýnir gagnrýnisleysi fræðimanna varðandi
Íslendingabók, en þeir hafi nær allir tekið henni sem góðri og gildri sagn -
fræði um níundu til elleftu aldar sögu Íslendinga. Callow bendir á að sagan
sem Ari segir í Íslendingabók sé mjög stílfærð og líklega verulega einfölduð
og geti alls ekki verið hafin yfir heimildarýni. Landnámabók sé því orðin til
á fyrri hluta tólftu aldar. Íslendingasögur sem gerast í Dölum og Eyjafirði og
nágrenni telur Callow hafa orðið til í þeirri mynd sem þær hafa varðveist á
síðari hluta tólftu aldar og færir að því ýmis rök. Hugmyndir hans eru að
minnsta kosti jafn þungvægar og ýmsar aðrar hugmyndir á þessu sviði.
Hvað varðar Sturlunga sögu þá eru í henni sögur eins og Sturlu saga og
Guðmundar saga dýra sem veita innsýn í tólftu aldar stjórnmálaþróun í
Dölum og á stór-Eyjafjarðarsvæðinu (þ.e. Eyjafjarðarsýslu og Þingeyjar -
sýslu). Þetta er meginástæðan fyrir því að hann velur þessi svæði til umfjöll-
unar. Hann bendir á að í mörgum yfirlitsritum um Íslandssögu séu þessar
sögur og héruð burðarásinn í umfjöllun um samfélagsmynd á mörgum
sviðum. Umfjöllun sína um Sturlungu byggir höfundur á hefð sem mótast
hefur frá 1972 eða svo, þegar Gunnar Karlsson ritaði fyrstu grein sína um
goða og þingmenn. Þeir Helgi Þorláksson áttu svo í ritdeilu um þetta efni
frá 1979 til 1982. Þá kom Jón Viðar Sigurðsson til sögunnar og hefur í rann-
sóknum sínum fjallað um goða og þingmenn og um valdasameiningu á
þrettándu öld. Á öllu þessu byggir Callow samviskusamlega. Ein megin -
niðurstaða hans er að Sturlunga, Landnáma og Íslendingasögur sýni að
litlar breytingar hafi orðið á valdi og stjórnmálum heima í héruðum þrátt
fyrir valdasameiningu þrettándu aldar. Það er athyglisverð niðurstaða,
nýjung og þess virði að skoða.
Aðferð höfundar kemur vel fram þegar hann lýsir niðurstöðum sínum
varðandi stjórnmálaþróun í Dölum. Hann segir að um 1100 hafi Hvammur,
Bjarnarhöfn, Helgafell og Skarð líklega verið aðsetur valdamestu manna
vegna þess að þeim sé lýst sem fremstu höfuðbólum á svæðinu í Landnámu.
Landnáma endurspegli einfaldlega stöðuna eins og hún hafi verið um 1100.
ritdómar238