Heima er bezt - 01.01.2005, Qupperneq 4

Agœtu lesendur.
Mannkynið er stöðugt á hraðfara framþróunarbraut, að
minnsta kosti hvað tæknitengda hluti varðar, en það má
kannski segja að það gangi heldur hægar með það sem
tengist ýmsum mannlegum gildum og aðstoð við þá með-
bræður sem minna mega sín í þeim heimshlutum sem
skemmra eru á veg komnir. Það er nú þannig á öllum
sviðum, að flestir hugsa fyrst um sig, þegar lífsgæðin eru
annars vegar. Eldiviður framfara er eðlilega jafnan einhver
von um ávinning eða aukna virðingu samferðamannanna,
og áreiðanlega hefur það einnig verið uppspretta eins
mesta vísindaafreks mannkynsins frá upphafi, sem unnið
var fyrir rúmum 35 árum síðan, þegar manninum tókst að
sigrast á hluta af óravíddum himingeimsins og stíga fæti
sínum á annan hnött í sólkerfinu. í júlímánuði á síðasta ári
voru sem sagt liðin 35 ár frá þessu stórkostlega afreki,
sem heimurinn stóð bókstaflega á öndinni yfir, á meðan á
því stóð.
Ég þykist vita að flestir þeirra, sem komnir voru til vits
og ára á þessum tíma, muni þessa atburði eins og þeir
hefðu gerst í gær. Það er oft talað um það að þegar miklir
atburðir og fréttir gerast, þá muni menn, áratugum saman,
hvar þeir voru staddir eða að gera þegar þeim barst fréttin.
Fræg eru t.d. slík dæmi af fjölda fólks, sem man nákvæm-
lega hvar það var statt og við hvaða iðju, þegar fyrstu
fregnir af morðinu á John F. Kennedy Bandaríkjaforseta
geystust um heiminn, eins og eldur í sinu. Og ég hef heyrt
hjá mörgum af svipuðu, þegar rætt er um fyrstu lendingu
mannaðs geimfars á tunglinu. Það var reyndar fyrrnefndur
John F. Kennedy, sem gaf út þá yfirlýsingu árið 1961 eða
62, að stefnt skyldi að því að senda mann til tunglsins og
ná honum þaðan aftur, fyrir lok yfirstandandi áratugar,
þ.e. árið 1970.
Ekki verður annað sagt en að þetta hafi verið djarflega
mælt á þeim tíma þegar verið var að stíga allra fyrstu
skrefin í því að mjaka mönnum rétt út fyrir gufuhvolfið,
og gekk reyndar ekkert alltof vel. Og er ekki ólíklegt að
mörgum hafi þótt sem þarna væri nokkuð draumkennd
óskhyggja á ferðinni.
En það ólíklega gerðist, að á miðju ári 1969 voru menn
búnir að brúa bilið, ef svo má að orði komast, á milli jarð-
arinnar og tunglsins, með því að senda þangað tvo menn
og ná þeim til baka aftur, heilum á húfi. Má segja að sú
þróun, það að finna aðferð til þess að koma mönnum út
fyrir aðdráttarsvið jarðarinnar og síðan til tunglsins í
beinu framhaldi af því, hafi ekki tekið öllu meira en um
11 ár. Það verður að segjast hreint með ólíkindum að svo
stórkostleg framkvæmd og tækniafrek hafi getað þróast
og átt sér stað á ekki lengri tíma. Má örugglega segja að
dæmi um annað eins hafi aldrei þekkst í mannkynssög-
unni og áreiðanlega mun langur tími líða áður en annað
eins muni gerast aftur og á svo skömmum tíma.
Þeir, sem efasemdir höfðu, töldu fyrst að hér væri um
að ræða bæði einskæra heppni og tilviljun, að þetta hefði
tekist. En það afsönnuðu menn rækilega með því að end-
urtaka leikinn mjög fljótlega aftur, ekki bara einu sinni,
heldur sex sinnum. Þar af varð reyndar einni ferðinni ekki
lokið eins og til var ætlast, þegar Apollo 13. varð fyrir
loftsteini og skaddaðist, þannig að hætta varð við tungl-
lendingu og snúa farinu aftur til jarðar, eins og frægt varð.
Þarna héldu menn að upp væri runnin öld geimferða og
landvinninga í geimnum, og næsta skref yrði óhjákvæmi-
lega það að senda menn til reikistjörnunnar Mars. Var
meira að segja þegar farið að huga að áætlunum þar að
lútandi og nefndu vísindamenn að með sama áframhaldi
og stuðningi, nrætti takast að koma mönnuðu geimfari til
Mars, fyrir árið 1985. Nú eru liðin 20 ár umfram tíma-
setningu þeirrar bjartsýnu spár, og menn eru litlu nær,
hvorki því takmarki eða öðrum í mönnuðum geimferðum.
FJvað gerðist? Hvers vegna strandaði þessi stórkostlega
framþróun og tæknigeta svona gjörsamlega? Svarið felst
kannski að miklu leyti í upphafsorðum mínum hér á und-
an. Þegar eldiviðinn þrýtur, þá logar ekki lengur eldurinn.
Þetta mikla afrek var að mestu leyti drifið áfram af elds-
neyti hinnar gífúrlegu samkeppni og metingi, sem ríkti á
milli þá stærstu heimsvelda jarðarinnar, Bandaríkjanna og
Sovétríkjanna. Kalda stríðið var í algleymingi og kappið
við að reyna að sýna og sanna að þjóðfélagskerfi hvors
fyrir sig væri mikið betra og árangursríkara en hins, var
gífurlegt. Það, öðru fremur, leiddi af sér þessa afar
snöggu, og stórkostlegu þróun og framkvæmd. Það má
segja að hún hafi í og með sprottið af von og ótta ráða-
manna þessara stórvelda um heimsyfirráð. Þegar fyrstu
rök í Bandaríkjunum, fyrir skynsemi þess að senda menn
til tunglsins voru færð, heyrðist meira að segja, að það
gæti skipt höfuðmáli hvor yrði fyrri til að nema land á
tunglinu í hernaðarlegum skilningi. Töldu sumir að sá að-
ili gæti jafnvel orðið í lykilstöðu með árásir á jörðina ffá
skotpöllum á tunglinu.
Framhald á bls 40
4 Heima er bezt