Mímir - 01.06.1998, Blaðsíða 16

16
síðast frá sér er helgaður minningu Þórðar
Guðbjartssonar; „Um fóstra minn“.
Skáldið býr nú í Kópavogi ásamt konu sinni
Bryndísi Kristjánsdóttur16 sem hann giftist fyrir
rösklega hálfri öld.1' Eflaust hvarflar hugurinn
stundum ennþá til þorpsins við sjóinn:
Enginn slítur þau bönd,
sem hann er bundinn heimahögum sínum. Móðir þín
fylgir þér á götu, er þú leggur af stað út í heiminn, en
þorpið fer með þér alla leið.18
3. Þorpið
Jú, jú. Það vilja allir tala um þetta blessaða
„Þorp“.19
Jón úrVör hefur aldrei dregið dul á að ljóð-
in í Þorpinu eru hans eigin endurminningar og
umhverfið er raunverulegt:
Bók þessi fjallar um uppvaxtarár mín og æsku, lífið og
lífsbaráttuna í þorpinu [...] um venzlafólk mitt og aðra, sem
voru mér á einhvern hátt nákomnir.20
Efninu þurfti að sníða stakk og sú flík varð
heldur nýstárleg: Öll kvæðin voru óbundin og
mörg prósakennd. Þegar bókin kom út litu
ntenn einkum til Ijóðformsins og mörgum
þótti illa vegið að íslensku rímhefðinni.21 Vissu-
lega hafði áður verið ort „óbundið" á íslensku22
en hefð ríms og stuðla var engu að síður römm
og rótgróin með þjóðinni. Mikilvæg nýjung er
að þarna myndar íslensk þorpsmenning bak-
grunn heillar Ijóðabókar. En þrátt fyrir „form-
byltinguna“ og umhverfið stendur Þorpið
býsna nærri hefðinni þegar allt kemur til alls:
Ljóðin segja gjarna sögu, þau eru flest breið og
útleitin, og framsetningin einkennist m.a. af
einföldu myndmáli.23
Fyrirmyndir Jóns í þorpsskáldskapnum
geta vart talist margar. Örn Arnarson hafði ort
bundin ljóð úr svipuðu umhverfi en þó er af-
staðan til efnisins önnur; hann ýkir og hæðist
en Jón „sýnir“ hófstilltar og raunsæislegar
rnyndir úr þorpslífinu.24 Um formið og áhrifa-
valda segir Jón á einurn stað:
[...] fyrir vestan var að vaxa upp ný tegund af íslending-
um og ég var einn þeirra. Þetta voru þorpsmenn. Ég gat því
ekki farið að yrkja eins og fyrirrennarar rnínir sem flestir
voru uppaldir í sveitum og komnir á mölina og hörmuðu
þau örlög að hafa ekki getað orðið bændur og dýrkað mold-
ina [...] Til þess að tjá þessa nýju reynslu þorpsmanna þurfti
annað form. Þessu hversdagslega lífi sem þarna var lifað
hæfði ekki neitt málskrúð. Og þegar ég komst ungur tii út-
landa og kynntist sænsku öreigaskáldunum sem voru alin
upp við lík lífskjör sá ég að tjáningarform þeirra var bezt til
þess fallið að gefa sanna mynd af æskuumhverfi mínu.25
Svo mörg voru þau orð.
Menn hafa velt fyrir sér afstöðu Jóns úr Vör
til veruleikans sem hann lýsir í Þorpinu. Áður
hefur verið minnst á „pólitíkurleysið" en þó
sterkan raunsæissvip þessara myndbrota og
lýsinga úr þorpslífinu. Sumum hefur þó alls
ekki þótt ljóðin raunsæ og jafnvel að framsetn-
ingin nálgaðist upphafningu fátæktarinnar. í
þann streng tekur Kristinn E.Andrésson:
Að viðhorfi skáldsins og formi eru kvæðin rómantísk en
ekki raunsæ. Það hvílir yfir þeim mildur, friðsæll blær [...]
kreppan er liðin hjá, mesta fátæktin afmáð, Jón er kominn í
fjarlægð frá átthögunum, yrkir meira að segja bókina í öðru
landi [...]“
Sjálfur hefur Jón talað á þeim nótum að lýs-
ingarnar í Þorpinu nái ekki að bera nema
dauft endurskin af því eymdarástandi sem
raunverulega ríkti á þessum árum27 en þó hef-
ur eflaust aldrei hvarflað að honum að gera
lítið úr baslinu og lífsbaráttunni sem þorps-
búar háðu.
Jón úr Vör hefur nokkra sérstöðu meðal
„atómskáldanna“ svokölluðu. Hann var vissu-
lega róttækur í forminu og brautryðjandi á því
sviði en öfugt við samherja sína í skáldskapn-
um og þá sem á eftir komu gerðist hann aldrei
verulega „módernískur“ í hugmyndum eða
beitingu myndmáls.28 Á Svíþjóðarárunum
kynntist hann ljóðagerð af því tagi hjá sænsku
„fimmtaáratugarskáldunum“ auk þess sem