Mímir - 01.06.1998, Blaðsíða 74

74
kyrjur“2 til þess að lýsa svanameyjunum nánar.
í seinni tíma fornaldarsögu, Hrómundar sögu
Greipssonar, er sagt frá bardaga við Váneren,
vatn á Gautlandi í Svíþjóð, milli kónganna
Helga og Ólafs. Frilla Helga, Kára, flaug í svans-
ham yfir bardagann og truflaði her Ólafs. í hita
leiksins varð Helga það á að sveifla of hátt
sverðinu og höggva fótlegg álftarinnar í sund-
ur.Við það féll hún niður og dó og Helgi tap-
aði bardaganum. Kára var valkyrja.í lausa mál-
inu á eftir Helga kviðu Hundingsbana II í Kon-
ungsbók er sagt að hún hafi verið Sigrún, val-
kyrja Helga Hundingsbana endurborin. Þarna
er talið að vísað sé í glötuð Káruljóð. Frásögn
af Káru er til varðveitt í íslenskum rínium sem
nefndar eru Griplur. Þetta er eina dæmið úr ís-
lenskum fornbókmenntum um að valkyrja
komi fram í fjaðraham. Það hefur samt ekki
verið fjarlægt mönnum að draga jafnaðarmerki
milli hins hreinhvíta svans og fagurra ung-
meyja. Það er ekki alltaf hægt að finna bein
tengsl við svanameyjaminnið, sem hér er til
umræðu, en hugsunin er sú sama.Til að nefna
dæmi um slíka hugsun má nefna draum Þor-
steins á Borg í Gunnlaugs sögu ormstungu þar
sem hann sér tvo erni vera að berjast um fagra
álft svo heiftarlega að þeir deyja báðir.
Eftir að þeir eru báðir dauðir hverfur álftin
á braut ásamt fálka.3 Draumurinn er túlkaður á
þá lund að álftin tákni dóttur Þorsteins, Helgu
fögru, en ránfuglarnir karlmennina sem börð-
ust um hylli hennar.
Völundarkviða
Svanameyjaminnið hefur löngum verið
tengt eddukvæðinu Völundarkviðu. Hér á
eftir er ætlunin að skoða kenningar þar að lút-
andi örlítið nánar.Til að byrja með er rétt að
fjalla lauslega um kvæðið sem heild.
Eina varðveitta útgáfa Völundarkviðu er í
Konungsbók Eddukvæða. Þar stendur hún
næst á eftir Þrymskviðu en á undan Alvíss-
málum. Kvæðið er 40 erindi undir nokkuð
reglulegu fornyrðislagi. Á undan kviðunni er
nokkuð langur lausamálskafli og líka er laust
mál inni í 16. erindi og milli 16. og 17. erindis.
Mönnum hefur reynst örðugt að skilja Völund-
arkviðu á köflurn og eru fræðingarnir flestir á
því að a.m.k. 16. vísa sé óheil.
Völundarkviða hefur löngum verið talin
til hetjukvæða en er þó ólík þeim á margan
hátt. Völundur er á engan hátt dæmigerður
fyrir hetjur þær sem fram koma í hetjukvæð-
um Eddu. Hann stundar ekki hermennsku
heldur fer hann til veiða og vinnur við smíðar.
í öðrum hetjukvæðum er mikið gert úr ættar-
tengslum og menn eru sífellt að sinna hefndar-
skyldunni, skyldunni sem ættin leggur á þá.
Völundur hefnir aftur á móti persónulegra
harma sinna á heiftúðugan hátt. Hann er ekki
hluti af mannlegri ætt, hann er að einhverju
leyti annarrar tegundar. í kviðunni er hann
þrisvar nefndur konungur álfa og á köflum
tengir lýsingin á honum hann fremur öðrum
heimi en manna. Sem dæmi þessu til skýringar
má nefna hvernig Völundi er lýst í 16. erindi
kviðunnar. 4 Þar kemur fram að hann berar
tennurnar líkt og villidýr framan í konungslið-
ið þegar hann er fluttur í fjötrum fyrir konung.
Síðar í vísunni líkir drottning Níðaðar konungs
augum hans við ormsaugu og ljóst er að henni
stendur ótti af honum. Völundur minnir hér
rneira á dýr en mann, þó að á öðrum stöðum í
kvæðinu leiki ekki vafi á að hann er mjög svo
mannlegum eiginleikum búinn. Einnig er sér-
stakt að hefnd hans lýkur ekki með hetjuleg-
um dauða eins og venja er í hetjukvæðunum,
heldur lýkur henni með því að Völundur lyftir
sér til flugs eins og fugl, - sveimar yfir konung-
inum og nýtur þess að láta hann heyra á hvern
hátt hann hefur hefnt sín. Síðan hverfur hann
sigri hrósandi á brott og skilur eftir sig niður-
brotna íjölsky ldu konungsins.
Efnisþráður Völundarkviðu er á þá leið að
þrjár meyjar fljúga að sunnan og setjast á sæv-
arströnd. Þar taka þær saman við bræðurna
Egil, Slagfinn og Völund. Þau búa öll saman í
hjónabandi í sjö ár en þá taka meyjarnar að