Mímir - 01.06.1998, Blaðsíða 53

53
Skálclsagan Brekkukotsannáll hefst á þess-
um orðum:
Vitur maður hefur sagt að næst því að missa móður sína
sé fátt hollara úngum börnum en missa föður sinn.6
Um þessi orð hefur Benjamín H.J. Eiríksson
látið svo urn mælt:
Halldór Laxness ... vill ólmur kenna fólki lífsvizku. Þessi
lífsvizka hans er aðallega fólgin í boðun guðleysis og siðleys-
is, skopi að því, sem öðrum er heilagt, skvaldri um alvarlega
hluti, sem hann ber oft takmarkað skynbragð á. Margt er
framandi í bókurn hans, þverstæður. í upphafi Brekku-
kotsannáls hefir Halldór það eftir vitrum manni, að fátt sé
ungbarni hollara en missa föður sinn, næst því að missa móð-
ur sína. Lífsreynsla íslenzku þjóðarinnar kennir annað. En
þetta mun eiga að vera Zen-búddismi og þá einhverskonar
tízka.’
Það er rétt að taka það fram í upphafi að ég
tel Benjamín hér vera á villigötum. Eigi að síð-
ur hefur hann nokkuð til síns máls og það er
einmitt sá hálfsannleikur sem gerir orð hans
verð nánari skoðunar.
Hið fyrsta sem ég ætla að staldra við í um-
mælum Benjamíns eru þessi orð: „sem hann
ber oft takmarkað skynbragð á.“ Dænti Benja-
míns verður að teljast illa valið í ljósi þeirra.
Halldór Laxness bar vissulega skynbragð á
hvað það er að missa föður sinn á ungum aldri.
Lát föður hans var raunar einn fárra skugga á
langri og gifturíkri ævi. Sjálfur hefur hann lýst
þessum missi ævi sinnar í endurminningabók
sinni, Sjömeistarasögunni:
Fréttin af veikindum föður rníns héldu mér á milli von-
ar og ótta alla vikuna. Á einum púnkti þegir bæði saga og
skáldsaga....Mikið mundi ég hafa viljað til gefa núna hefði ég
átt þess kost að gleðja hjarta þessa stilta agaða manns. ...
Hann heilsaði mér af þögulli hlýu og rétti mér bréf frá móð-
ur minni. Bréfið hafði formlega áritun og dagsetningu. „Lax-
nesi 19. júní 1919 “ Textinn var þessi: „Halldór minn,“ (hún
hafði aldrei nefnt mig með fullu nafni fyr) „faðir þinn andað-
ist í morgun. Mig lángar að þú komir heim. Mamma þín.“"
Þegar þessi frásögn er borin við upphafs-
orð Brekkukotsannáls fer ekki milli mála að
þau ber ekki að skilja bókstaflegum skilningi
umhugsunarlaust. Skáldið er ekki heldur að
hæðast að þeim sem hafa misst föður sinn þar
sem hann hefur gert það sjálfur og veit hvað
hann er að tala um.
Setningin í upphafi Brekkukotsannáls er öf-
ugmæli sem sögumaður tekur raunar hvorki
undir né ber á móti. Það er einmitt þversagnar-
eðli hennar sem veldur því að við munum
hana. Hvernig ætli það hefði verið ef Halldór
hefði hafið Brekkukotsannál á þessum orðum:
„Næst því að missa móður sína er ekkert verra
tingurn börnum en að missa föður sinn?“
Óneitanlega er þessi setning sönn. Hún er svo
sönn að það þarf ekki að segja hana, hún er
sjálfsagður hlutur og getur ekki ýtt við lesand-
anum á sama hátt og það sem er framandi og
þversagnakennt.
Upphafsorð Brekkukotsannáls vekja at-
hygli þar sem þau eru framandi, þverstæð, eins
og Benjamín kallar það. Lesandinn verður að
nerna staðar, getur ekki lesið áfram óáreittur.
Hann hlýtur að efast um að þetta sé satt eða að
þessi vitri maður sem vitnað er til sé í raun og
sanni vitur. En ekki er hægt að taka slíkum orð-
um sem aulafyndni sem ekkert merkir eða
skvaldri um alvarlega hluti. Þvert á móti er það
alvara málsins sem gefur þversögninni gildi.
Lesarinn er skilinn eftir tilneyddur að velta fyr-
ir sér hvert verið sé að fara með þessu. Þegar í
upphafi sögunnar er hann vakinn til umhtigs-
unar.
Orð skáldsins eru tvíræð. Benjamín Eiríks-
son skildi þau bókstaflega en eins og ég hef
sýnt fram á leiðir sá skilningur ekki til skyn-
samlegrar niðurstöðu. En er til „réttur“ skiln-
ingur á þessum orðum? Er hægt að setja fram
túlkun á þessum upphafsorðum Brekku-
kotsannáls sem er hafin yfir allan vafa? Erfitt
gæti reynst að festa hendur á henni enda er
óvíst að það sé ætlun höfundar. Líklegra er að
hann hafi í hyggju að láta lesarann tim að vinna
úr þversögninni. Ef setningin hefði þess í stað
verið bókstaflega og augljóslega sönn hefði
lesarinn á hinn bóginn úr engu að moða.