Mímir - 01.06.1998, Blaðsíða 7

7
burðarins á Vestfjörðum (sbr. Gunnar Karlsson
1965:22). Ferðabókin segir frá rannsóknarferð-
um Eggerts og Bjarna Pálssonar á árunum
1752-57. Ritinu var lokið árið 1766. Sam-
kvæmt Ferðabókinni er því kv-framburður
þekktur á Vestfjörðum um miðja 18. öld.
í Alþingisbókinni 1732 sem skrifuð er af
Guðmundi Sigurðssyni frá Barðaströnd er ritað
hvikacle í merkingu sagnarinnar kvikade.
Gunnar Karlsson telur þetta dæmi þó varhuga-
vert vegna þess að ruglingur á orðstofnunum
hvik- og kvik- virðist koma fyrir meðal þeirra
sem annars hafa hv-framburð (1965:26-27).
í Jarðabók Árna Magnússonar er í lýsingu á
jörð í Skagafirði, sem gerð er 1709, ritað
kvömmum í stað hvömmum. Gunnar Karlsson
telur ekki ólíklegt að innanhéraðsmaður hafi
skrifað lýsinguna því dæmið er einmitt af þeim
hluta landsins þar sem helst er talið að kv-
framburður hafi verið á þessum tíma
(1965:27).
í handriti að Trójumanna sögu frá 1690 er
lýsingarorðið hvass ritað með kv-. Sagan er rit-
uð af Jóni Vigfússyni og ekki er ólíklegt að
hann hafi verið fæddur og uppalinn á Norður-
landi (sbr. Gunnar Karlsson 1965:28).
Guðmundur Andrésson minnist í orðabók
sinni frá 1683 á notkun kv- í stað hv-. Björn K.
Þórólfsson segir Guðmund vera frá Skagafirði
og af því mætti ætla að breytingin hv->kv- hafi
fyrst orðið þar (1925:34). Aftur á móti segir
Jón Helgason Guðmund hafa verið frá Bjargi í
Miðfirði (1927:92). Jón telur þó að ef kv-fram-
burðurinn hafi verið til í stað hv-framburðar á
fyrri hluta 17. aldar hafi Guðmundur þekkt
hann því hann gekk í skóla að Hólum í Hjalta-
dal í Skagafjarðarsýslu.
Björn K. Þórólfsson nefnir Slátturímu eftir
Hallgrím Pétursson (16l4-1674) sem dæmi
um það að kv- sé skrifað í stað hv- (1925:34).
Hluti kvæðisins hljóðar svo: kom þá boli með
fejaftinn sinn / og kvomaði allan heyskapinn.
Jón Helgason gagnrýnir fullyrðingu Björns um
að breytingin hv->kv- birtist í kvæði Hallgríms
því hann virðist ekki þekkja fleiri dæmi fyrr en
á seinni hluta 18. aldar (1927:92). Gunnar
Karlsson vefengir einnig að kv- hafi verið rit-
háttur Hallgríms. Hann telur ekki ástæðu til að
ætla að þetta sé upphaflegur ritháttur rímunn-
ar, auk þess sem hann nefnir að í uppskrift af
elstu handritum með kvæðum Hallgríms, lík-
lega frá lokum 18. aldar, vantar vísuna sem
stuðlunin k:hv er í. Gunnar tekur annað dæmi
úr kvæðum Hallgríms, Þráðarleggsvísur, þar
sem stuðlað er hv:k. Það er ritað af Þorkeli lög-
réttumanni Jónssyni á Hrauni í Grindavík
(1965:34-35). Þó ekki sé hægt að sanna það að
vísan sé upprunaleg og eftir Hallgrím Péturs-
son styðja þessi tvö dæmi þá tilgátu að breyt-
ingin hv->kv- hafi að einhverju leyti verið
gengin í garð á dögum Hallgríms Péturssonar.
Þau tvö dæmi sem Jóhannes L. L. Jóhanns-
son (1924:130) tekur um rugling á hv- og kv-
telur Björn K. Þórólfsson vera röng (1927:34,
neðanmáls). Jóhannes segir Árna Magnússon
hafa skrifað kv- í stað hv- í orðinu hvar en
Björn heldur því fram að dæmið sé rangt í út-
gáfunni og að í handriti Árna sé greinilega
skrifað hvar.
Stefán Einarsson nefnir dæmi sem er frá
fyrri hluta 17. aldar (1928:270). Sr. Einar Guð-
mundsson sem á að hafa fæðst á árunum
1585-90 yrkir: óttast smeykir kvcrk'A hver /
með ferátans stækri remmu. Sr. Einar var frá
Vestfjörðum.
í handriti með hendi Jóns Finnssonar
bónda í Flatey á Breiðafirði frá því er virðist
1633 kemur fyrir dæmi um ritháttinn kv- fyrir
hv- (sbr. Gunnar Karlsson 1965:32). Þar ritar
hann í Rímum af Mábil sterku kvúu í stað
hv'ún, þrátt fyrir það að stuðlunin krefjist b.
Með Rímum af Mábil sterku er búið að
rekja ruglingin á hv- og kv- allt aftur til fjórða
áratugs 17. aldar. Þótt mörg dæmin teljist ekki
haldbærar heimildir um breytinguna má af öll-
um þessum dæmum ætla að breytingin hafi
verið gengin í garð fyrir aldamótin 1800. Það
er svo á 19. öldinni sem breytingin fer að verða
ljósari og hægt er að fullyrða að borið hafi ver-
ið fram kv- fyrir hv-.