Mímir - 01.06.1998, Blaðsíða 73

73
þennan söguþráð eða hluta hans er að finna,
eru þekktar mjög víða um heim.
Útbreiðsla þeirra er mest í Evrópu og Asíu,
í þeim heimshlutum hafa þær fundist í flestum
gerðurn. Sérstakt afbrigði sagnanna er að finna
við norðanvert Atlantshaf en það eru svokall-
aðar selameyjasögur. Þá eru konurnar í sels-
ham en ekki álftarham en hegða sér annars
rnjög svipað. Þær klæða sig úr hamnum og
ganga á land við sérstök tækifæri og lenda þá í
að hamnum er rænt. Söguþráðurinn er alveg
sambærilegur við aðrar gerðir sagnanna. Þetta
er sú útgáfa sem þekkt er í íslenskum þjóðsög-
um.
Víðast hvar finnast svanameyjasögurnar í
fáurn afmörkuðum gerðum á hverju svæði og
þá oftast í formi ævintýris. Þessar fáu gerðir
þykja benda til þess að sögurnar eigi sér ekki
uppruna í fornri þjóðtrú á þeim svæðum.
Sagnir, sem gengið hafa kynslóð fram af
kynslóð, á sama menningarsvæðinu og eiga sér
upptök í fornum trúarbrögðum fólksins eru
yfirleitt til í nær óteljandi gerðum því sagan
breytist í hvert skipti sem hún er sögð. Því þyk-
ir hið fasta form sagnanna um svanameyjarnar
benda til þess að um sé að ræða flökkuminni
sem ferðast hafi á milli menningarsvæða. Menn
hafa kannað landfræðilega dreifingu sagnanna
og helst komist að þeirri niðurstöðu að upp-
runans sé að leita austur í Asíu. Þar hefur fund-
ist fjöldi af ævafornum sagnaminnum sem
tengja má við þessar sögur.
Fræðimenn telja að hér sé um að ræða
mörg þúsund ára gamalt minni og byggja þær
kenningar á að það hefur ftindist í fornum ind-
verskum trúarsögnum. Þar tengjast hamskiptin
endurtekinni hringrás lífs og dauða. Það sem
deyr kastar af sér hamnum, sem síðan endur-
nýjast við það að nýtt líf verður til.
Hamskipti
Menn hafa mikið velt því fyrir sér hvernig
á því stendur að þessar, að því er virðist, venju-
legu konur hafa þennan eiginleika að geta
breytt sér í svan þegar þeim þóknast svo. Hæfi-
leikinn til að hafa hamskipti er samt einn sá al-
gengasti í þjóðtrú og þjóðsögnum. Skiptir þá
engu máli hvar í heiminum borið er niður.Til
eru kenningar sem tengja þennan hæfileika
fornri tótemhyggju. Slíkar kenningar eru að
rniklu leyti byggðar á trúarbrögðum þar sem
hver maður hefur sitt tótem eða verndardýr,
sem hann telur sig að hluta til vera kominn af.
Munurinn á manninum og tóteminu er ekki
alltaf skýr, svo að menn geta orðið verndardýr-
ið í eigin huga og annarra. Þá er hægt að út-
skýra brottför svanameyjanna með því að þær
séu að flýja ósætti í hjónabandinu. Ósættið or-
sakast af því að tótemum hjónanna semur
ekki. Konan hverfur aftur til föðurhúsanna eins
og konur gera enn í dag, þ.e. hún snýr aftur til
síns tótems.
Hamskipti eru mjög algeng í norrænni
hefð. í fornum norrænum bókmenntum segir
víða frá einstaklingum sem leystu huga sinn
frá líkamanum og fóru um í öðrum búningi, yf-
irleitt í dýrslíki. Þekktasta hamhleypan er vafa-
laust Óðinn en margar sögur eru til um hvern-
ig hann fór hamförum og gat þá brugðist í líki
nálega hvers kvikindis. F.kki vílaði Loki heldur
fyrir sér að þjóta um sem hross eða felast í lax-
líki. Meðal þeirra gripa sem Freyja átti var
fjaðrahamur. Hvergi kemur fram að hvaða fugli
sá varð er fjaðrahaminn notaði en þarna er þó
heimild um norrænan fjaðraham. Norrænt fólk
hefur því ekki kippt sér upp við það þó allt í
einu birtust suðrænar meyjar sem gátu flogið.
Svanamcyjar eða valkyrjur?
Á norrænum slóðum hafa svanameyjarnar
blandast saman við hugmyndir manna um val-
kyrjur. Valkyrjur voru kvenverur sem riðu um
loftið og voru mönnum til heilla í bardaga. Sá
sem ritar lausamálið framan við Völundarkviðu
í Konungsbók Eddukvæða hefur þekkt þess-
konar kvenfólk því hann segir: „það vóru val-