Morgunblaðið - 30.12.1984, Blaðsíða 25

Morgunblaðið - 30.12.1984, Blaðsíða 25
24 MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 30. DESEMBER 1984 MORGUNBLADID, SUNNUDAGUR 30. DESEMBER 1984 25 Útgefandi Framkvæmdastjóri Ritstjórar Aðstoöarritstjóri Fulltrúar ritstjóra Fréttastjórar Auglýsingastjóri hf. Árvakur, Reykjavík. Haraldur Sveinsson. Matthías Johannessen, Styrmir Gunnarsson. Björn Bjarnason. Þorbjörn Guömundsson, Björn Jóhannsson, Árni Jörgensen. Freysteinn Jóhannsson, Magnús Finnsson, Sigtryggur Sigtryggsson, Ágúst Ingi Jónsson. Baldvin Jónsson. Ritstjórn og skrifstofur: Aöalstræti 6, sími 10100. Auglýsingar: Aö- alstræti 6, sími 22480. Afgreiösla: Kringlan 1, sími 83033. Áskrift- argjald 330 kr. á mánuöi innanlands. í lausasölu 25 kr. eintakið. Átaks er þörf Sérstaða íslendinga í efna- hagslegu tilliti hefur ver- ið mikil sé miðað við þróun í nágrannaríkjunum á undan- förnum áratug. Þeim hefur ekki tekist að skapa nóg störf handa öllum, við höfum misst stjórn á þróun verð- lags. Spár þeirra gera nú ráð fyrir því að mestu efnahags- erfiðleikar séu að baki í bili. Við sjáum ekki enn fram úr vandanum. í öðrum löndum hefur verið lögð rík áhersla á að stemma stigu við þeirri atvinnustarfsemi sem er óarðbær. Hér á landi er lagt á það höfuðkapp að fleyta öllu áfram. Þar hafa stjórn- málamenn sagt hingað og ekki lengra. Hér sýnast alltof margir starfa í þeirri von að þetta lafi á meðan þeir lifa. Síðasta pólitíska uppgjör fór fram hér á landi í kosn- ingunum í apríl 1983. Nokkr- um vikum síðar var ríkis- stjórnin sem enn situr mynd- uð. Tveir stærstu stjórn- málaflokkar landsins tóku höndum saman. Þeir settu sér djarft markmið í barátt- unni við verðbólguna. Það náðist að verulegu leyti á því ári sem nú er að líða. En póli- tíska lagni og samstöðu skorti til að halda áfram á sömu braut. Með kjaraátök- unum í haust bar okkur af leið. Enn er ekki séð hvar þeirri ferð lýkur — ósamið er við sjómenn. Landsstjórnarmál eru í óvissu um þessi áramót eins og þau hafa löngum verið. Stjórnmálaflokkar eru teknir til við að minna háttvirta kjósendur á meginviðhorf og grundvallarstefnu. Stjórnar- flokkunum gekk brösulega að koma sama fjárlögum. Innan ríkisstjórnar hafa menn í nokkrum heitingum. Stjórn- arandstaðan þykist fær í flestan sjó en hefur þó lítið annað til mála að leggja en það sem hún telur að stjórn- inni komi illa. Ekki standa þó stjórn- málamenn alls staðar illa að vígi. Þar sem stjórnmála- flokki hefur verið sýnt það traust að fara einn með for- ystu, í borgarstjórn Reykja- víkur, hefur verið staðið þannig að stjórn fjármála að eftirtekt hlýtur að vekja. Davíð Oddsson, borgarstjóri Reykjavíkur, lýsti því í sam- tali við Morgunblaðið í gær, hve góðum árangri sjálfstæð- ismönnum hefur tekist að ná með markvissri fjármála- stjórn í höfuðborginni. Þessi árangur sýnir að með því að standa skynsamlega og sam- an að lausn mála er unnt að komast hjá skuldasöfnun. Hefur staða borgarsjóðs og fyrirtækja Reykjavíkurborg- ar gagnvart lánastofnunum ekki verið jafn góð um langt árabil. Allir eru sammála um að átaks er þörf í landsstjórn- inni. Meira að segja stjórnar- flokkarnir deila ekki um það. Fimm stjórnmálaflokkar beina nú spjótum sínum að Sjálfstæðisflokknum, þunga- miðjunni í íslenskum stjórn- málum. Spjótalögin eru mis- jöfn. Svo að líking sé tekin af alþjóðavettvangi, þar sem Sovétmenn hafa um árabil reynt að reka fleyg á milli þjóða Vestur-Evrópu og Bandaríkjamanna til að koma ár sinni betur fyrir borö, hefur borið á því meira en áður síðustu vikur að and- stæðingar Sjálfstæðisflokks- ins telji sig geta rekið fleyg í flokkinn. Lýðræðisþjóðirnar hafa staðið saman og ekki látið bilbug á sér finna, þegar á reyndi. Framtíð íslenskra stjórnmála yrði mun svartari en ella, ef aðförin að Sjálf- stæðisflokknum heppnaöist. Þegar á reynir kunna ís- lenskir kjósendur að greina á milli aukaatriða og þess sem máli skiptir. Stjórnmálabaráttan er brauð og leikir fjölmiðlanna. Líf þjóða og manna snýst þó ekki um brauð og leiki. Þar er tekist á við atriði sem krefjast úrlausnar frá degi til dags. Hlutverk sitt rækja stjórnmálamenn best með því að skapa borgurunum góð, almenn skilyrði til að leysa þennan vanda sam- kvæmt meginreglunni: Hver er sinnar gæfu smiður. Hitt er eðlileg krafa borgaranna að þeir geti kallað þann stjórnmálamann til ábyrgðar sem ábyrgðina ber. Flokka- fjöldi og sundurlyndi meðal stjórnmálamanna gerir borg- urunum erfitt fyrir í þessu efni. Og stjórnmálamenn sem forðast ábyrgð vilja leita skjóls í slíku ástandi. í upphafi nýs árs er átaks þörf í íslensku þjóðlífi og stjórnmálum. Með ósk um að vel og skynsamlega takist árnar Morgunblaðið lesend- um sínuin og öðrum lands- mönnum heilla á árinu 1985 og þakkar samfylgdina á ár- inu sem er að kveðja. REYKJAVÍKURBRÉF laugardagur 29. desember Miðaldra kona, fædd og uppalin hér á íslandi, fluttist til Bandaríkjanna fyrir nokkrum árum, eftir að hafa komið á legg myndarlegri fjöl- skyldu. Hún var spurð um það er hún kom í stutta heimsókn um jólin, hvort hún og maður hennar hygðust flytja heim aftur. „í hreinskilni sagt veit ég það ekki,“ sagði konan. „Bandaríkin eru betra land að búa í, veðurfarið er betra þar og afkoman er betri, en börnin mín eru öll hér.“ Þetta svar hefur valdið viðmælanda konunnar nokkurri umhugsun. Eru Bandaríkin betra land að búa í en ís- land? Hér er enn eitt dæmið af morgum, sem áður hafa verið gerð að umtalsefni í Reykjavíkurbréfi um tilhneigingu fólks til að taka sér búsetu í öðrum löndum, þar sem lífið er þægilegra og afkoman betri. Þetta viðhorf til búsetu er býsna ríkt hjá ungu fólki, sem hefur aflað sér menntunar, sem gerir það gjaldgengt á vinnumarkaði, hvar sem er í hinum vestræna heimi. Sú kynslóð, sem nú er á miðjum aldri hefur ekki þau skilyrði menntunar vegna, en hins vegar hefur hún efni á því að flytja af landi brott, ef henni sýnist svo. ísland hefur upp á margvísleg lífs- gæði að bjóða, sem erfitt er að finna í fjölmennum ríkjum hins vestræna heims. Fámennið er einn af kostum okkar þjóðfélags, einnig víðfeðmi lands- ins og fegurð. Það er betra að ala upp börn á íslandi en í stórborgum erlendis. Þetta eru sömu rökin og beita mátti gegn flutningi úr sveitum landsins til þéttbýlisins á suðvesturhorninu á fyrri hluta aldarinnar. Samt flutti fólkið. Ástæðan var sú, að afkoman var betri og fjölbreytni mannlífsins meiri. Ein mesta hætta, sem steðjar að ís- lenzku þjóðfélagi okkar tíma er sú, að betri afkoma, þægilegra veðurfar og fjölbreyttara menningarlif freisti þeirr- ar ungu kynslóðar, sem telur sér alla vegi færa og miðaldra fólks, sem er komið í nógu góð efni til þess að flytja sig um set. Um þessa alvarlegu ógnun við framtíð íslenzks samfélags er nán- ast ekkert rætt í landi, þar sem stórpóli- tiskar umræður geysa linnulaust allt árið um kring, í fjölmiðlum, á manna- mótum, á vinnustöðum og nánast hvar sem tækifæri gefst. Menningarlegt umhverfi Ferðalangur i Alabama, sem einum og hálfum áratug áður hafði dáðst að fegurð og töfrum Suðurríkjamállýzku, veitti því eftirtekt, að hún virtist vera að hverfa eða var alla vega ekki jafn áberandi og áður. Þær upplýsingar voru gefnar, að sjónvarp um gervöll Banda- ríkin ætti ríkan þátt í að eyða sérkenn- um tungumáls í einstökum landshlut- um. íslenzkusérfræðingar, sem rannsakað hafa framburð í einstökum landshlutum hér, sem frábrugðinn hefur verið því, sem almennt gerist, hafa sagt, að flutn- ingur einnar fjölskyldu frá suðvestur- horninu inn á slíkt svæði geti á skömm- um tíma haft veruleg áhrif í þá átt að eyða sérkennum tungunnar. Það alþjóðlega menningarlega um- hverfi, sem við íslendingar búum við einkennist fyrst og fremst af mikilli fjölmiðlun. Áhrif alþjóðlegrar fjölmiðl- unar, sem aðallega eru bandarísk og brezk, streyma að okkur úr öllum átt- um. Langflestar kvikmyndir, sem við sjá- um í kvikmyndahúsum eru frá ensku- mælandi löndum. Svo er einnig um vin- sælasta dagskrárefni sjónvarpsins. Myndböndin, sem fólk tekur á leigu í stórum stíl til þess að sýna á heimilum sínum eru að langmestu leyti úr sömu átt. Mest af þeim erlendu bókum, sem lesnar eru á íslandi eru á ensku. Við erum fastir lesendur fjölmargra brezkra og bandarískra tímarita. Lífs- stíll Bandaríkjamanna hefur breiðst út með ógnarhraða til Evrópulanda. Það gildir einu, hvort um er að ræða heilsu- ræktarstöðvar, hamborgara- eða kjúkl- ingastaði. Á ferðum erlendis kemur fljótt í ljós, að stórborgir eru að verða eins, austan hafs og vestan. Hamborgarastaðirnir eru eins, stórverzlanir eru eins, Visa- kortin eru eins, sömu vörurnar eru alls staðar. Öll eru þessi áhrif að berast til íslands. Það er helzt í fámennum fjalla- þorpum í Ölpunum, sem enn má finna samfélag, sem er öðru vísi en hið einlita vestræna samfélag er að verða. í þessari þróun eru fólgnar miklar hættur fyrir okkur íslendinga og sam- félag okkar. Það er hægt að tala við ungt fólk í dag sem notar íslenzk orð en samhengi og setningaskipan eru ensk eða amerísk. Áhrif enskunnar á ís- lenzka tungu á einum og hálfum áratug eru gífurleg. Stundum er hægt að fá þá tilfinningu, að óstöðvandi skriða hafi farið af stað, sem ómögulegt verði að stöðva og muni eyða öllu, sem fyrir verður. Það þarf ekki gervihnattarsjón- varp til. Holskefla engilsaxneskra menningaráhrifa hefur riðið yfir okkur eins og aðrar þjóðir í okkar heimshluta í krafti nútíma fjölmiðlunar og á þess- ari stundu getur enginn sagt til um það með nokkurri vissu hvort við, sem þjóð, stöndum af okkur þessa holskeflu. Þetta er mesta vandamál þjóðar okkar um þessar mundir. Yfírsýn Þjóðin er í mikilli hættu stödd vegna erlendra menningaráhrifa og augljós- lega lélegri afkomu okkar en nágranna- þjóða. Miklu skiptir, að við höfum yfir- sýn yfir þennan vanda, gerum okkur grein fyrir honum og áttum okkur á því, hvernig við skuli bregðast. Því miður verður þess ekki vart, að ráði, að forystumenn lands og þjóðar hafi þá yf- irsýn. Starfskraftar þings og ríkisstjórnar snúast nær eingöngu um lausn á dagleg- um vandamálum efnahags- og atvinnu- lífs. Á meðan ekki er horft lengra en til næstu mánaða við úrlausn daglegra verkefna er ekki við því að búast að raunveruleg breyting verði til hins betra. Á meðan verður munurinn meiri á afkomu okkar og nágrannaþjóðanna og aðstaða okkar til þess að verjast of miklum erlendum menningaráhrifum veikist að sama skapi. Glöggur maður sagði á dögunum við höfund þessa Reykjavíkurbréfs, að það mundi taka okkur íslendinga einn og hálfan áratug að ná jafnstöðu við nágrannaþjóðir í lífskjörum, jafnvel þótt við hæfumst handa um að hreinsa til í kringum okkur strax. ísland er fyrst og fremst verstöð og afkoma okkar mun um langan aldur þyKgjast á fiski. Annað, sem hér kemur við sögu skiptir máli, en ræður ekki úr- slitum. Fiskurinn ræður úrslitum. Það hefur lengi verið ljóst, að sjávarútvegur okkar og fiskvinnsla eiga við grundvall- arvanda að stríða. Aukinn þorskafli gæti breitt yfir þennan vanda um skeið en hann verður ljós um leið og afli dregst saman. Árum saman hafa ríkisstjórnir gefizt upp við að takast á við þetta vandamál eða skapa sjávarútveginum sjálfum skilyrði til þess — einnig sú, sem nú situr. Það er hægt að breyta skuldum sjávarútvegsins ár eftir ár og deila fram og til baka um það, hvað fiskverð skuli hækka um margar prósentur. Þegar til lengri tíma er litið hefur þetta sáralítil áhrif á stöðu sjávarútvegsins. Tvennt hefur gerzt í málefnum út- vegsins á því ári, sem nú er að líða, sem bendir til að umræður um raunveru- legan vanda sjávarútvegsins gætu verið að hefjast. Áhugi manna á því, að breyta togurum í frystitogara hefur stóraukizt. Margt bendir til að togarar, sem útilokað er að reka við núverandi aðstæður geti staðið undir kostnaðar- verði sínu, verði þeim breytt í frystitog- ara. Fleiri og fleiri útgerðarmenn sýna þessari þróun áhuga. Hún vekur jafn- framt upp spurningar um það, hvort frystihús séu að verða úrelt að ein- hverju leyti og hvort skynsamlegt sé að eyða meira fé í fjárfestingar í frystihús- um. Hitt atriðið, sem vert er að veita eft- irtekt eru niðurstöður á athugunum ungs manns, Ingólfs Arnarsonar, sjáv- arútvegsfræðings, sem færir rök að því, að ábatasamara sé að gera út tvo línu- báta en einn skuttogara. Langt er síðan spurningar vöknuðu um það, hvort gíf- urlegar verðhækkanir á olíu hefðu kippt grundvellinum undan rekstri togaranna og hvort hagkvæmara væri orðið að sækja fiskinn á annars konar skipum. Nú hefur ungur sérfræðingur fært rök að því, að svo sé. Niðurstöður hans hljóta að leiða til mikilla umræðna. Þær gætu orðið veigamikill þáttur í lausn á langtimavandamálum sjávarútvegsins. * I tengslum vid sjávarútveg Framtíð okkar og afkoma byggist á fiski. Þar búum við yfir sérþekkingu. Þess vegna er líklegast, að okkur takist bezt upp við nýjar atvinnugreinar, sem tengjast fiski með einhverjum hætti. Þar er fiskiræktin auðvitað efst á blaði og sennilega sú atvinnugrein, sem mest- ur vöxtur verður í á næstu áratugum. Það er sérstakt fagnaðarefni, að margir forystumenn í sjávarútvegi okkar í dag hafa gert sér grein fyrir möguleikum fiskiræktar og leggja nú fé til hennar í vaxandi mæli. Frumherjarnir í fiskirækt á íslandi þurfa á þátttöku sjávarútvegsmanna að halda. Þeir þurfa á að halda almennum stuðningi, fjármagni og markaðsþekk- ingu. Allt er þetta að koma til sögunnar nú og er einn af ljósu punktunum i at- vinnulífi okkar. í þessum frumherjum býr ótrúlegur kraftur, sem getur skilað miklu, þegar hann tengist rótinni í at- vinnulífi okkar, sem er sjávarútvegur- inn. Iðnaðarframleiðsla, sem byggir á sérþekkingu okkar í útgerð og fisk- vinnslu á áreiðanlega einnig framtíð fyrir sér sem útflutningsatvinnugrein. Nokkur fyrirtæki hafa unnið merkilegt starf í kyrrþey á þessu sviði og vísað veginn. Endurreisn sjávarútvegsins til þess sess, sem honum ber í atvinnulífi okkar, byggist þó fyrst og fremst á því, að hon- um takizt að endurheimta sjálfstæði sitt. Sjávarútvegurinn er ekki sjálfs sín herra og hefur ekki verið síðustu ára- tugi. Hann er háður ríkisvaldi og banka- veldi um flest. Lykillinn að lausn á vanda sjávarútvegsins er að skapa hon- um skilyrði til þess að starfa sem sjálf- stæð atvinnugrein óháð geðþótta ríkis- og bankavalds. Horft til framtídar Hér hefur verið fjallað um vandamál sjávarútvegs í beinu framhaldi af um- fjöllun um menningarlega sjálfstæðis- baráttu þjóðarinnar og samkeppni okkar við önnur ríki um fólkið, sem býr í landinu okkar, vegna þess, að þetta er nátengt. Allt það starf sem unnið hefur verið við uppbyggingu annarra atvinnu- greina í landinu, svo sem stóriðju og almenns verksmiðjuiðnaðar og margvís- lega þjóðustustarfsemi skiptir miklu máli. En það ræður algjörum úrslitum um það, hvernig afkoma okkar verður á næstu árum og áratugum, hvort okkur tekst að reka sjávarútveg okkar með hagnaði. Velgengni í sjávarútvegi stórbætir hag okkar á skammri stundu eins og dæmin sanna. Batnandi afkoma eykur bjartsýni þjóðarinnar á framtíðina og trú hennar á landið. Hún hvetur unga fólkið til að koma heim. Hún gefur okkur nýjan kraft til þess að takast á við fjölmiðlaholskeflur nútímans og "vj Jón Sigurðsson forseti. Þjóðarleiðtogi í sjálfstæðisbaráttunni á síðustu öld. Fjölmiðlaöldin felur í sér geigvænlegar hættur fyrir smáþjóðir og þjóðabrot. í baráttu okkar gegn þeim hættum hljótum við að leita styrks og fanga í sögu þjóðarinnar og menningarlegri arfleifð. varðveita tungu okkar og menningu. Þannig tengjast saman í eina heild for- sendurnar fyrir tilveru okkar í þessu landi, tungan, menningin, landið sjálft og fiskurinn í sjónum. Þarna er rótin og þangað eigum við að leita, þegar hættur steðja að. Þjódarforystan Sérhver þjóð þarf á að halda forystu, sem vísar henni veginn til framtíðar- innar. Forystu, sem veitir hugmynda- flugi fólksins útrás með því að brjóta nýjar brautir. Forystu, sem hefur þrótt til að horfa fram á veg, þótt aðkallandi vandamál steðji að. Forystu, sem gefur fólki von, þegar syrtir í álinn. Forystu, sem hefur þor til að takast á við raun- veruleg vandamál. Það er of langt um liðið síðan íslenzka þjóðin hefur búið við slíka forystu. Gervimennska fjölmiðlaheimsins hefur tröllriðið hér húsum um skeið og afleið- ingin er sú alvarlega ógnun, sem að framan var fjallað um. Við stöndum við upphaf nýs árs. Það er ekki lengri tími til aldamóta en sá sem liðinn er frá lokum Viðreisnartíma- bilsins. Þessi síðasti eini og hálfi ára- tugur hefur á margan hátt verið okkur andstæður. Þótt veigamiklum áföngum hafi verið náð í málefnum lands og þjóð- ar svo sem full yfirráð yfir fiskimiðum okkar, hefur okkur ekki miðað fram á veg, sem skyldi. Þess vegna skiptir þeim mun meira máli, að tíminn fram til aldamótanna nýtist okkur vel. Baráttan um fiskimiðin var örlaga- ríkur þáttur í sögu þjóðarinnar en bar- áttan fyrir því að hverfa ekki í haf stór- þjóðanna verður margfallt örlagaríkari. Hún mun setja mikinn svip á næstu áratugi. Sigur í þeirri baráttu vinnst einungis með því að leita styrks og fanga í sögu þjóðarinnar og menning- arlegri arfleifð. Það má ekki verða niðurstaðan af okkar sögu, að þjóðin hafi lifað af kulda, vosbúð og sult í 1000 ár en hóglífið hafi síðan orðið henni að fjörtjóni. „Holskefla engilsaxneskra menningará- hrifa hefur rid- id yfir okkur eins og aðrar þjóðir í okkar heimshluta í krafti nútíma fjölmiðlunar og á þessari stundu getur enginn sagt til um það með nokkurri vissu, hvort við, sem þjóð, stöndum af okkur þessa holskeflu. Þetta er mesta vandamál þjóð- ar okkar um þessar mund-

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.