Morgunblaðið - 10.03.1974, Síða 26

Morgunblaðið - 10.03.1974, Síða 26
26 MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 10. MARZ 1974. Jóhann hjXlmarsson ^STIKUR ÞJOÐERNI OG MENNING I NYJU Eimreiðarhefti, 2.-3. tbl. 1973, er i öndvegi viðtal við Sigurð Líndal, prófessor, sem nefnist Er hinn þögli meirihluti á Islandi mesta byltingaraflið? Viðtalið snýst að mestu um þjóðernisstefnu. Um þjóðernis vitund segir Sigurður Lindai m.a.: ,,Hún felur oftast í sér viðleimi til að styrkja þjóð lega einingu, að tryggja bjóðfrelsi, að varðveita þjóð leg sérkenni og siðast en ekki sízt þjóðlegan metnað, sem einkum er fólginn í viðleitni þjóðar til að halda hlut sínum á sem flestum svið- um gagnvart öðrum þjóðum." Ennfremur segir Sigurður Lin- dal: „Ef vel tekst, er sérstakt þjóðerni vitnisburður um dug og hæfni þjóðarinnar til að leggja eitthvað af mörkum. sjálfri sér og öðrum til nyt- semdar. Þegar það verður henni hvatning til að gera enn betur, fer ekki hjá því, að þjóð- ernisvitund verði aflgjafi and- legra og efnalegra framfara. Ef hins vegar þau viðhorf ráða að treysta sem mest á aðrar þjóðir, þiggja hvaðeina af þeim og lúta í sem flestu forsjá þeirra, hlýt- ur það að leiða til uppdráttar- sýki og hnignunar." Sem dæmi um heillavænleg áhrif þjóð- ernisstefnu nefnir Sigurður Líndal uppgang Ísraelsrikis. Sigurður Lindal deilir á þá skoðun, að islensk menning standi svo traustum fótum að ekkert geti grandað henni. Hann telur, að á íslandi þurfi að vera varnir, en vill draga sem mest úr samskiptum is- lendinga og varnarliðsins, gera það sem áhrifaminnst. Kefla- víkursjónvarpið er honum þyrnir í augum. Það er að hans mati tilraun stórþjóðar til að þröngva menningu sinni upp á smáþjóð. Múgmenningin stefn- ir íslenskri menningu í hættu að dómi Sigurðar Líndals: „Hér á landi veldur það sér- stökum vanda, að múgmenning- in er af erlendum toga spunn- in," segi r Sigurður. Hann dei lir á Sjálfstæðisflokkinn sem „ráfar á eftir hinum skamm- sýna og andvaralausa borgara Sigurður Líndal og þótt vegið sé að undirstöðum islenzks þjóðfélags, eins og gert er með hermannasjónvarpinu, og virðist ekki fá skilið, að það geti leitt til afdrifaríks klofn- ings og upplausnar í islensku þjóðfélagi". Sigurður heldur því fram að Sjálfstæðisflokkur- inn aðhyllist yfirborðslega og staðnaða þjóðernisstefnu. Vafa- laust eru margir sjálfstæðis- menn í hópi þeirra „ráðsettu þjóðfélagsþegna", sem með andvaraleysi sínu eru að gera mestu byltingu í allri islands- sögunni að dómi Sigurðar Lín- dal. Og þeir munu fá að súpa seyðið af andvaraleysi sínu hót- ar Sigurður. Hér verða ekki nefnd fleiri dæmi um skoðanir Sigurðar Líndals. Hann rökstyður yfir- leitt mál sitt þótt nokkrar glannalegar fullyrðingar fljóti með. i heild sinni er viðtalið þörf hugvekja, sem fólk ætti að kynna sér, ekki síst þeir, sem verða fyrir beiskustu skeitun- um. Annað eíni, sem athygli vek- ur i Eimreiðinni að þessu sinni, er m.a. Bréf til Pimens kirkju- föður frá Alexander Solsénits ín. Bréfið sýnir tengsl Solsén- itsíns við kristna trú, hrein- skilni hans og hugrekki, sem hann hefur nú verið gerður landrækur fyrir. Eini skáldskapurinn í heftinu eru fjórar stuttar sögur eða þættir eftir Matthías Johannes- sen. Rauða kápan og refurinn er ismeygileg frásögn með óvæntum söguþræði. Þessi saga er að mfnum dómi best heppn- uð. Sögur Matthiasar, ekki síst sögurnar frá Þýskalandi sem birtust fyrir skömmu í Lesbók- inni, eru í eðli sínu frásagnir, stundum með ívafi prósaljóðs. Slík sagnagerð er óvenjuleg hérlendis og fer þess vegna auðveldlega fyrir ofán garð og neðan hjá íslenskum lesendum, en erlendis, einkum í Þýska- landi, nýtur hún mikillar hylli. í Eimreiðinni hefur ekki verið mikið um skáldskap til þessa. Aðaláhersla er lögð á umræðu um menningu og stjórnmál. Nú eru þrjú hefti komin út af tímaritinu síðan þ að breytti um svip. Ritstjóri er Magnús Gunnarsson. Siðasta heftið lofar góðu. Það er á margan hátt athyglisvert. Stefna ritsins er nokkuð óljós, en líklegt er, að borgaralegt frjálslyndi verði ofan á. Von- andi er það ekki fráleit hug- mynd, að unnt sé að gefa út að minnsta kosti eitt borgaralegt menníngartímarit á íslandi. Indriði Hallgrímsson, bókasafns- fræðingur: „Hugmynd mín með þessum þáttum er að segja í örstuttu máli frá einstökum afreksmönnum, er verið hafa brautryðjendur í ýmsum greinum, og bregða jafn- framt ljósi yfir ýmis svið sögu okkar á síðari öldum. Vitaskuld er frásögnin ærið brotakennd og stiklaðmjög ástóru, en það er von min að bókin komi mörgum að gagni, sem kynnast vilja nokkuð mönnum og málefnum sögu okk- ar, án þess að þurfa að leggja í það mikla vinnu. Einnig má þess vænta að nemendur í framhalds-. skólum geti haft af þáttum þess- um talsverðan stuðning í sam- bandi við nám sitt í islandssögu." 2. Áreiðanleiki. Höfundur er cand. mag. (aðalgr. sagnfræði) frá Oslóarháskóla og hefur ritað sitthvað um sagnfræðileg efni, m.a. kennslubók í mannkynssögu handa framhaldsskólum. Um heimildanotkun farast höf- undi þannig orð í formála: „Bækur þær, sem ég hef eink- um stuðzt við gagnvart þess- kveikti löngun eftir frekari fróð- leik um viðkomandi persónur. Þessi algjöri skortur á nákvæm- um tilvísunum til heimilda rýrir mjög notagildi bókarinnar, eins og ljóst má vera. StíU bókarinnar virðíst mér sléttur og felldur. Þar sem hver þáttur er yfirleitt ekki lengri en 3—4 bls, eru varla möguleikar á því, að öll atriði og allar hliðar varðandi hvern einstakan komi fram, enda ekki til þess ætlast, en aðalatriðin komast yfirleitt vel til skila. Skiljanlega ber þó mest á afreksverkum þessara sextíu brautryðjenda og því er tæplega hægt að segja, að þessir þættir hafi í alla staði raunsæja mynd af 3. Umfang. Um þetta atriði segir svo í formála: „Bók þessi hefur að geyma ævi- þætti 60 merkra Islendinga. Af mönnum þessum eru 3 fæddir á 16. öld, 6 á 17. öld, 16 á 18. öld og 35 á 19. öld.“ legt, að meðal þessara sextiu er ekki talin ein einasta kona, en sem betur fer höfum við átt okkar kvenskörunga, t.d. Þóru Melsteð, Brieti B jarnhéðinsdóttur, Björgu Caritas Þorláksdóttur og Laufeyju Valdimarsdóttur. Eins og áður segir er ekki að sjá, að bókin hafi neinar upplýs- ingar fram að færa sem ekki er einnig að finna i öðrum ritum. Reyndar þarf aðeins að fara í þrenn ritsöfn til að finna þætti um langflesta þessara sextíu manna. Merkir íslendingar (eldri og nýr flokkur) hafa að geyma þætti um þrjátíu og sjö af þessum sextíu og Saga islendinga inni- heldurþætti um flesta hina. Hvað viðke-ur umfangi þáttanna innbyrðis er ekki annað að sjá en Hvað viðkemur umfangi þátt- anna innbyrðis er ekki annað að sjá en að það séu sjálfu sér samkvæmt. w Islenzkar handbækur 1973 2. grein byrjunarlesning þeim, sem áður hafa engan fróðleik fengið um þessa menn. 5. Form og niðurröðun efnis. Brautryðjendum er raðað í tíma- röð eftir fæðingarári hvers og eins og miðað við tilgang bókar- innar getur það vel talist eðlileg niðurskipan. Hins vegar verður að telja það trassaskap á hæsta stigi að hafa ekki stafrófsraðað efnisyfirlit, en það er einnig haft i tímaröð. Þá verður einnig að telja það gajla, að ekki eru neinar stafrófsskrár yfir menn eða staði sem minnst er á í bókinni. Þessi skortur á skrám rýrir notagildi bókarinnar og gerir hana ómeð- færilegri í notkun en þyrft hefði að vera. Prentun er góð og prentvillur sá ég ekki margar, en a.m.k. eina nokkuð meinlega þar sem kvæði Jónasar er nefnt „ísland! forsælda frón,“... Band bókarinnar lítur ekki út 2. Jón R. Hjálmarsson Brautryðjendur. Sextíu merkir íslend- ingar á síðari öldum. Skógum, Suðurlands- útgáfan, 1973. 251 s. UM titil bókarinnar, Brautryðj- endur, má segja, að hann er ekki ýkja frumlegur þar sem áður hef- ur komið út bók með sama titli, útgefin af Vilhjálmi Þ. Gíslasyni, og inniheldur hún sjálfsævisögur þeirra Páls Melsteð, Tryggva Gunnarssonar og Jóns Ölafssonar. Mér finnst það vera lágmark, að höfundar láti það vera að nota þannig titla áður útkominna bóka. 1. Tilgangur. Um tilgang bókar- innar segir höfundur í formála: um frásögnum, eru helztar: Is- lenzkar æviskrár, islandssaga Menningarsjóðs, Merkir islend- ingar, sérstakar ævisögur ein- stakra manna, formálar útgáfu- verka og sitthvað fleira.“ Galli er, að látið hefur verið undir höfuð leggjast að tilgreina nákvæmlega allar heimildir, sem notaðar hafa verið og er því ekki hægt að fjöl- yrða um áreiðanleik þeirra í heild sinni, en ekki er svo að sjá, að leitað hafi verið til frumheimilda að ráði. Með það í huga hversu þættirn- ir eru stuttir og ágripskenndir, er það mikill galli, að aldrei er vísað nákvæmlega til frekari heimilda um þá menn sem um er fjallað aftan við hvern kafla og einkum vegnaþess, að efalítið hefur verið til þess ætlast, að lestur þeirra Af samanburði við þær heimild- ir, sem tilgreindar eru í formála fæ ég ekki séð, að bókin hafi neinar upplýsingar fram að færa, sem ekki er einnig þar að finna. Þar sem bókin nær yfir um fjögurra alda tímabil og tala þeirra sem um er fjallað er tak- mörkuð við sextíu er hægur vandi að benda á fleiri, sem einnig gætu fallið undir hugtakið brautryðj- andi, t.d. Þórð Þorláksson, Skálholtsbiskup, Stefán Þórarins- son, amtmann, sr. Arnljót Ólafs- son, Indriða Einarsson, Einar Benediktsson og Pál Briem svo fáir einir séu nefndir. Enda þótt það hafi ekki verið tilgangur höf- undar að geta um alla íslendinga, sem talist gætu brautryðjendur í sögunni verður að telja það furðu- 4. Hverjum er bókin ætluð? Eins og sjá má af formála ætlar höf- undur bókina þeim,... „sem kynnast vilja nokkuð mönnum og málefnum sögu okkar, án þess að þurfa að leggja í það mikla vinnu.“ Einnig vonar hann, að nemendur í framhaldsskóium geti haft stuðning af bókinni i sambandi við nám sitt i islands- sögu. Samkvæmt reynslu minni af bókasafnsþjónustu við framhalds- skólanemendur tel ég, að ekki sé mikið gagn að þáttum þessum, t.d. við samningu ritgerða. Til þess eru þeir of ágripskenndir og betra að vísa strax til heimilda sem veita fyllri upplýsingar um viðkomandi menn. Hins vegar held ég, að bókin geti verið góð fyrir að þola mikla notkun. Engar myndir eru í bókinni og hvað hönnun snertir getur hún ekki talist aðlaðandi fyrir unglinga, þ.e. þann aldurshóp, sem hún var h'klega fyrst og fremst ætluð. Lokaorð. Samkvæmt framan sqgðu tel ég aðalkosti bók- arinnar vera læsilegan stil og hún hæfir vel sem fyrsta lesningþeim sem eru að hefja ftóðleikslei t sína um viðkomandi menn. Höfuðgallar bókarinnar eru, samkvæmt áður sögðu, takmarkað notagildi hennar vegna algjörs skorts á nákvæmum tilvisunum til frekarí heimilda um sögu- persónur. Stafrófsraðað efnisyfir- lit og nafnaskrár vantar og betur hefði mér þótt fara á því að merkiskonur hefðu einnig fengið aðgang að bókinni.

x

Morgunblaðið

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.