Morgunblaðið - 20.10.1974, Blaðsíða 18

Morgunblaðið - 20.10.1974, Blaðsíða 18
18 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 20. OKTOBER 1974 Greinar Helga Hálfdanarsonar hér i blaðinu vekja að jafnaði athygli. Það er því míkill fengur fyrir Morgunblaðið, að hann skuli láta til sín heyra öðru hverju og „sætte problemer under debat," eins og Georg gamli Brandes orðaði það. í þessu sunnudagsblaði sér þess m.a. stað, að Helgi rítaði s.l. sunnudag grein hér í blað- ið, Mál og skóli, sem vakti mikla athygli og er nú til umræðu í blaðinu. Mörgum hef ur áreiðanlega þótt vænt um þær ábending- ar, sem komu f ram í grein þessari og ekki sízt þessar setningar: „Það ætti að vera markmið tungumálanáms öllu öðru frem- ur, að gera íslendinga hlutgenga sem Is- lendinga á þingi þjóða." Og ennfremur: „Ekki skal það dregið f efa, að Jónasi Hallgrímssyni hafi komið vel að læra grísku í Bessastaðaskóla. Hitt mun Is- lendingum þó þykja meira um vert, að af þessu grfskunámi sfnu lærði hann íslenzkt tungutak kennara síns, Sveinbjarnar Egilssonar." Og sú niðurstaða Helga Hálfdanarsonar, ef mér leyfist að lesa imlli lína, að Islendingar eigi raunar ekki annað eríndi við þennan heim en að varð- veita menningu sína, og þá umfram allt fslenzka tungu, ætti að vera kjarni allrar umræðu um þjóðmál hér á landi. Nú er endalaust tðnnlast á orðinu frelsi, en eng- um virðist koma til hugar, að mest er frelsi tslendinga í þvf fólgið, að fá einir allra þjóða að hugsa og tala á fslenzku. Það veitir þeim sérstöðu á þessarí maura- þúfu, sem kallast jörð, og í þessari sér- stöðu er kjarni frelsis þeirra raunveru- lega fólginn, hvað sem líður næstum því óþolandi mannfæð í Iandinu. Helgi Hálfdanarson skrifaði einnig grein í Mbl. laugardaginn annan er var og er hún tilef ni þessarar greinar minnar, en ekki Mál og skóli. Grein Helga heitir Þjöl og stál. I henni segir Helgi fullum fetum það, sem lesa má út úr sfðari grein hans um málakennsluna f skólunum: „Utgáfa sú á norskum úrvalsljóðum, sem getið var, er einmitt óræk staðfesting þess, að ís- lenzkar bókmenntir, fornar sem nýjar, eru sú eign vor Islendinga, sem enginn gæti af oss haft, svo lengi sem vér hirðum að eiga. Hún er staðfesting þess, að hvert skáldverk er öðrum þræði verk þéirrar þjóðtungu, sem það er samið á, að ein og sérhver tunga elur af sér hugsmíðar, sem ekki hefðu orðið til á neinu öðru máli. Hún er staðfesting þess, að liði íslenzk tunga undir lok, fölnaði að sama skapi fjölskrúð mánnlegrar hugsunar um aldur og ævi... En sjálf a tungu Egils og Snorra, Hallgríms og Jnnasar gæti enginn varð- veitt nema íslenzk þjóð. Þess vegna er verndun fslenzkrar tungu það eina, sem veitir oss óskoraðan rétt til sjálfstæðs menningarlífs... Þó er aðeins eitt, sem vér getum gert svo, að engin önnur þjóð megi eftir Ieika, og það er að tala fslenzku. Þess vegna, og aðeins þess vegna, er íslenzk þjóð heiminum ómissandi. Að tala íslcnzku, að halda lifandi einu merkasta bókmenntamáli veraldar að fornu og nýju, það er vor mikli verðleikur." Þannig farast skáldinu orð f þessari merku grein sinni. Undir allt þetta vil ég taka. En ástæðan til þess að ég sting niður penna er f yrst og síðast sú ábending Helga Hálfdanarsonar, að í fyrrnefndu úrvali úr norskum Ijóðskap á liðnum öldum hafi hann m.a. séð „naf n Egils Skallagrfmsson- ar og f jölmargra annárra fslenzkra skálda frá fyrri tíð." Og sem ég opna bókina, finn ég meðal ljóða um sjó og sæfarir stöku eina, eignaða Agli Skallagrfmssyni, er svo hljóðar: Jotnen som ligger mot masten borer med bygernes meisel sökk i den store kaldmark. Sjáum til! Svo fór, að landi vor Egill á Borg gerðist norskur ljóðari áður lauk." Og ennfremur segir skáldið: „En þegar svo er komíð fyrir löngu, að enginn skilur vísu þessa (þ.e. Þél höggr stórt fyr stáli...) án tungumálanáms nema íslend- ingar, þá á það samt fyrir henni að Iiggja að skarta meðal úrvals úr norskri Ijóðlist, þannig búin, að höfundur hennar bæri ekki kennsl á hana." Mér rennur blóðið til skyldunnar. Norðmenn höfðu um langt skeið þann sið að eigna sér fslenzkar fornbókmenntir og kölluðu þær norrænar eða norskar eftir geðpótta. Islenzkan hef ur jaf nvel orðið að lúta þeim órlögum að vera kðlluð dönsk tunga! Svo hvimleiður sem þessi kækur Norðmanna var orðinn, að eigna sér fs- lenzkar bókmenntir, verður ekki framhjá hinu gengið, að þær hðfðu ekki minni áhrif á þjóðmenningu og sjálfstæðisbar- áttu Norðmanna en Islendinga sjálfra. Lfklega hefur engin þjóð endurgoldið uppruna sinn með jafn stórmannlegum hætti og Islendingar, þegar þeir gáfu sögulausri norsku þjóðinni merka sðgu og ef tirminnilegá. Heimskríngla Snorra SLENZKAR RÓKMENNTIR, EKKI NORSK Vígelandsstyttan frá 1923 af Agli reisa Eirfki blóðöx og Gunnhildi drottningu nfðstöng Sturlusonar er allt að því Biblfa í Noregi enn í dag svo að frændum okkar er vork unn. Og enginn þarf að lesa mikið í endurreisnarbókmenntum Norðmanna til að sjá, hvílíkur aflvaki þessar íslenzku bókménntir hafa verið í þjóðernisbaráttu þeirra. Við verðum því að fyrirgefa þeim hnuplið. En nú ætla ég að segja Helga Hálf- danarsyni og öðrum góðum tslendingum frá dálftilli gle.ðifrétt: Morgunblaðinu barst fyrir skemmstu fyrsta bindi af norskri bókmenntasðgu, sem nýkomið er út á forlagi Cappelens og er ráðgert að saga þessi verði sex bindi alls. Ritverkið heitir Noregs Litteratur Historie og undir- titill þessa fyrsta bindiser: Fra Runene til Norske Selskab. Hðfundar bókarinnar eru Ludvig Holm-Olsen og Kjell Heggelund. Ritstjóri verksins er Edvard Beyer. I kafl- anum: Hvað er nýtt í bókmenntasögu Noregs? segir m.a., „að afleiðingunum er tekið af því, að mikill hluti norrænna bókmennta, fyrst og síðast ættarsðgurnar, er íslenzkur, ekki norskur. Þeim mun meira rúm fær sá þáttur miðaldabók- mennta, sem heyrir með réttu til norskri bókmenntasögu." t bók þessarí er að sjálfsögðu fjallað um konungasðgur, Snorra, Heimskrínglu o.s.frv., tslendinga- sðgur, Skáldakvæði og Eddukvæði og fleiri þætti íslenzkra bókmennta. En okk- ur til mikillar gleði eru allar tilvitnanir í forníslenzk ljóð á frummálinu, þ.e. ís- lenzku, enda þótt norskar þýðingar fylgi, svo að Norðmenn geti haft meira gagn af ritinu en ella. Sú stefna hlýtur að gleðja bæði Helga Hálfdanarson og aðra tslend- inga og sjáum við af þessu, að stef nubreyt- i'ng hefur orðið á afstöðu Norðmanna til þessara rita okkar. Mér þótti þvf rétt að benda á þetta atriði, svo að við höf um það, er sannara reynist og förum ekki að standa í neinum útistöðum við Norðmenn, sem una nú að þvl er virðist svo glaðir við sjálfstæðisvitund sfna og þjóðarstolt, að þeir telja sig haf a ef ni á að gef a tslending- um það, sem tslendinga er, en Norðmönn- um það, sem þeirra er. Norðmenn voru líka svo gáfaðir að taka ekki þátt í Efna- hagsbandalagi Evrópu og afsala sér á þann hátt hluta af fullveldi sfnu. Leiðir þeirra og okkar hafa legið saman á þvf sviði sem ððrum. f inngangi þessarar fyrrnefndu bók- menntasögu er lögð áherzla á, að norskar bókmenntir séu lifandi vitnisburður um líf Norðmanna sem þjóðar, eins og komizt er að orði, að þær séu brennidepill norskr- ar þjóðernisvitundar, eins konar skuggsjá norskrar sögu, „þess vegna ríður á að styrkja og dýpka vitundina um bók- menntaarf okkar", eins og segir í formál- anum. Allt er þetta svipuð afstaða og Islendingar hafa haft til sinna bók- mennta, og frændum okkar ætti að vera vorkunn, þó að þeim verði enn á að tala um „norrænt" mál eða „gammel- norsk", svo lengi sem á þessu hefur verið hamrað. í efnisyfirliti þessa fyrsta bindis nýju bókmenntasögunnar er talað um „Is- landsk Litteratur i Sturlungetiden, Islændingesagaer og andre sagaer, Islandske fyrsteskalder pá 900- og 1000- tallet, 1100- og 1200-tallets islandske fyrsteskalder, svo að dæmi séu nefnd um og stál: „Naumast hefur hann (þ.e. Egill) órað fyrir því er hann lét í haf, að hann yrði þúsund árum síðar tekinn í tölu norskra góðskálda..." Nú bendir sem bet- ur f er allt til að við höldum Agli. Að vlsu er þess getið f inngangi að Eddukvæðununí, að hluti þeirra sé norsk- ur að uppruna,.en öll séu þau varðveitt á íslenzkum handritum og jafnvel þótt þau hafi orið fyrir breytingum og séu að sumu leyti ort upp. á tslandi, birtist f þeim ljóðlist, sem einnig lifði í Noregí langt f ram ef tir miðöldum, og má þetta til sanns vegar færa svo mjög sem um það hefur verið deilt. En aftur á móti segir enn fremur á öðrum stað: „tslenzk skáld koma til hirðarinnar og yrkja kvæði til heiðurs konungum, fslenzkir sagnaritarar skrifa sögur um þá... o.s.frv." I kaflanum Med lov skal landet várt bygges eru tilvitnanir á fslenzku. Þar er talað um, að tilvitnað lagaefni sé einungis varðveitt f heild á islenzku, en kaflar úr Gulaþingslög- um eru þýddir á norsku, og þannig mætti lengi telja. Vafalaust má betur, ef duga skal. En við skulum fagna þeirri stefnubreytingu, sem orðið hefur i Noregi og birtist svo gjörla i bókmenntasögunni nýju. Ég sé ekki betur en íslenzk menning, bókmennt- ir og tunga skipi þar þann sess, sem vera ber. Grunntónninn í verki þessu er sá, að Islendingar hafi varðveitt sögu og bók- menntir Norðmanna fyrr á öldum á Is- lenzkri tungu. Og ekki skulum við gleyma því á þessu herrans hátíðarári, að fyrsti landnámsmaður tslands, Ingólfur Arnar- son, var Norðmaður með sama rétti og t.a.m. Lúther var kaþólskur. Og engin sönnun er meiri fyrir styrk íslenzkrar menningar og reisn en sú staðreynd, að þjóð sem hefur lagt til heimsmenningar- innar nöfn eins og Ibsen og Hamsun, sem heiðarleika í bók þessari. 1 kaflanum Islandske fyrsteskalder pá sjálfur Tómas Guðmundsson sagði við mig 900- og 1000-tallet segir svo: „Egill Skalla- fyrir skemmstu að væri lfklega mesti höf- grfmsson er fyrsta fslenzka skáldið sem við vitum að hafi orkt til norsks fursta". Ég get ímyndað mér að þetta gleðji Helga, sem segir m.a. svo f grein sinni Þjöl undur sem skrífað hefur, skuli hafa ágirnzt bókmenntir okkar og gerir von- andi enn — í hjarta sfnu. Matthfas Johannessen. VOI.l'SpA~ ,nUct lil stratt tor sine ugjerninger, og hun sk.ldrcr i uhyg- crclige bíkler hvordan ondc mcnneskcr blir strattet. Sa vcndcr hun blikket tremover, og ser hva som skal sk,e nár ragnaiok nærmer seg. Her setter clet trcdjc stevet inn og pregcr clen |01gcnde cíelen av diktet mecl truencle ord, om renr.sulvcn som skal slite lenken og bli f'ri. Heimdall l0fter hornet og bla- ser til kamp. Alleonde makier rykker tram mot gudene. Mid- gardsormen r0.er pa seg, Fenrisulven cr l0s, Loke kommer og ildjotnen Surt. Odin, Tor og Fr#y taller . kampen. Sola svartncr. jorcl síijct i hav. Sól tér smtnii. ¦iigr Julá í inrir. hierjii rtj himni heiortr stjqrnur; geisar eimi i'n) ttlririnirti. leikr hár hili vit) himin itjálj'an. pa himmclcn blckncr bjartc stjcrncr: roykcn vcltcr fra voldÍRC' hál, hovt stár llamnicn inot liimmclkvclvcn. g kommer dct uhyggelige stcvet om ulven og ( ragnarok. Sá skifter scenen og lysere toner setter mn med strolen om den nyskapte jorcl: Sér hun ii/i/i kunui qbro siniii jórd <ir trgi it)jttgrirnrt; Jtillti jiirsnr. Jlýgr qrn xjir. srí er rí Jjnlli , dcn'nýeterden skal dcn irede.ige, .ykke.ige&»*™ . vokser Scr hun opp kommc anclrc ganiícn jorcl av liavct cvír gronnklodd; l'osscr l'allcr, llvr orn ovcr, dcn soni pá Ijcllct liskcn voicler. gienopprcues. Æser m0tes og bnner .gjc.i i gresset gi Hnikkene som de hacldc í en Ijcrn lorucl. Ákrcne. nsadde alt onclt skal vendes til godt, Halclcr kommer .gjen og skal bo i Ired sammen med sin bancmann. Og menneskenc cr ogsa med, de svikl0se. De skal bo i en sal pA G.mle, tagrerc cnn solen, tekt med gull. ^ Síða úr hinni nýju Norges Litteratur Historie með tilvitnunum í Völuspá

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.