Morgunblaðið - 17.01.1981, Blaðsíða 20

Morgunblaðið - 17.01.1981, Blaðsíða 20
20 MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 17. JANÚAR 1981 Þorsteinn Pálsson: Ný Haraldsslátta Landsmálafélagið Vörð- ur hélt f jölmennan og f jör- ugan fund um bráða- birgðalög ríkisstjórnar- innar og efnahagsáætlun í fyrrakvöld. Framsögu- menn vóru Friðrik Sophusson, alþingismað- ur, Þorsteinn Pálsson, for- stjóri, og Pálmi Jónsson, ráðherra. Hér fer á eftir framsöguræða Þorsteins Pálssonar. Skoðanakönnun Dagblaðsins Þeir vandamálaþættir efna- hagslífsins sem helst hafa vafist fyrir okkar ágætu stjórnvöldum, bæði fyrr og síðar, eru einkum tveir: Leyndardómar gengisskrán- ingarinnar og töframáttur vísi- tölukerfisins. Um lausnir á þeim vandræðum, sem þessi efnahags- legu fyrirbrigði hafa alla jafnan bakað stjórnvöldum, hafa þau æði oft leitað fyrirmynda úr hefð- bundnum barnaleikjum. Þannig hafa menn farið í feluleik með gengisskráninguna og freistast til þess að dansa í kringum vísitöluna eins og jólatréð. Ef til vill er það orðið eitt af vandamálunum hversu mjög stjórnvöld hafa í gegnum tíðina freistast til þess að sækja fyrir- myndir í þessa sígildu barnaleiki. I umræðum um efnahagsáætlun ríkisstjórnarinnar, sem birt var á gamlársdag ásamt með bráða- birgðalögum um nokkra þætti hennar, hafa menn að mínu mati horft um of af lágum kögunarhóli. Sjóndeildarhringurinn hefur sannarlega ekki verið víður. Þess er gjarnan krafist að menn séu annað hvort með ellegar á móti. Tillögurnar hljóti að vera annað hvort algóðar eða alvondar. Dagblað ríkisstjórnarinnar hefur lagt þess konar spurningu fyrir þátttakendur í skoðanakönnun. Kostirnir eru: Þessar aðgerðir eða engar. Þegar þannig er spurt er að minni hyggju ábyrgðarleysi að svara með öðru en jái. En í raun og sannleika er viðfangsefnið ekki svo einfalt, að menn geti leyft sér að segja já eða nei. Og það er barnalegt að spyrja á þennan hátt. Óhjákvæmilegt er að meta hver áhrif þessar aðgerðir hafa, hvers eðlis þær eru og hvað tekur við, er þeim sleppir. Hitt er þó ekki síður mikilvægt að ræða, hvort fara má aðrar ieiðir. Áður er. menn fella dón*. Hieö þeim orðum sem styst eru orða en um leið mest í sniðum er brýnt að brjóta til mergjar aðra kosti: Annars konar aðgerðir eða endurbætur á þessum, en hvort tveggja sýnist mér að komi til álita. Gamlárskvelds- aðgerðir Óumdeilt er að sakir þess, að okkur voru mislagðar hendur við stjórn efnahagsmála á síðasta ári, blasti við, að verðþenslan yrði í árslok 1981 komin yfir 80% í stað þess 15% marks, sem ríkisstjórnin hafði sett sér í upphafi síns vegar. Þessa verðþensluholskeflu varð með einhverju móti að stöðva. Því verður ekki á móti mælt, að gamlárskvöldsaðgerðir ríkis- stjórnarinnar munu að öllum lík- indum hafa þau áhrif, að verð- þenslan aukist ekki að ráði á þessu ári. Stjórnin hefur á hinn bóginn sett sér það markmið annað árið í röð að koma verðþenslunni niður i 40%. Því fer fjarri, að þessi ósk rætist með þeim aðgerðum, sem nú hafa verið ákveðnar. Verð- þenslan verður a.m.k. 55% í árslok eins og nú standa sakir. En menn mega ekki vanmeta, að með vísi- töluskerðingunni 1. mars nk. er stöðvuð sú fjallháa verðþenslu- alda, sem fyrirsjáanleg var. Ég sé ekki hvernig menn geta verið andvígir slíkri ráðstöfun eins og nú háttar. Á hinn bóginn er ljóst, að þær breytingar, sem gerðar eru á verðbótakerfinu á þremur síðari verðbótatímabilum ársins, munu auka ganghraða verðþensluhjóls- ins. Þetta gerist þegar hætt verð- ur að taka tillit til viðskiptakjara- breytinga og draga frá launa- hækkanir bóndans í búvöruþætti vísitölunnar. Að þessu leyti stefna ráðstafanirnar beinlínis gegn því markmiði að draga úr verðþensl- unni. Þegar litið er á verðbótabreyt- ingarnar í heild sinni draga þær verulega úr verðþenslu fyrstu mánuði ársins en auka síðan hraða hennar, en þó ekki meir en svo, að þenslan verður lítið meiri á þessu ári en því síðasta. Ástæðan fyrir niðurskurði verðbóta er gam- ingar af ýmsu tagi í því skyni að fela verðbólguna. Eitt af þeim meðulum er notað hefur verið í þeim tilgangi, er svokölluð verð- stöðvun. Hún hefur nú verið í gildi í heilan áratug. Sumir hafa staðið í þeirri trú, að verðstöðvun fæli í sér bann við verðhækkunum. Sú trú er ekki á rökum reist, svo sem reynslan hefur kennt mönnum. Heitið er jafnmikið öfugmæli eins og að kalla Vatnsmýrina aldin- garð. Það er einn af höfuðþáttum í gamlárskvöldsaðgerðum ríkis- stjórnarinnar, að endurútgefa orðréttan í bráðabirgðalögum þann verðstöðvunarlagatexta, sem verið hefur í gildi í 10 ár. Að vonum datt það fyrst í hug manns að þetta væri framlag ríkisstjórn- arinnar til áramótaskaupsins, því að vitaskuld var óþarfi að endur- útgefa þennan texta. Nú hefur formaður verðlagsráðs gefið þá skýringu á endurútgáfunni, að með henni sé stefnt að því að hætta faglegum afgreiðslum á erindum, sem verðlagsráð fær til meðferðar. Annar botn hefur ekki fengist í málið og er hann fyrir mér eins suður í Borgarfirði eins og sá botn, sem er þó frægari með þjóðinni. Ræða á Varðaríundi um efnahagsráðstafanir ríkisstjórnarinnar alkunnugt vandamál. í lok síðasta árs var samið um 6% kjaraskerð- ingu og 87% verðbólgu með 10% krónutöluhækkun kaupgjalds að meðaltali. Með því að þjóðartekjur á mann hafa farið minnkandi var ekki unnt að bæta lífskjörin með launahækkunum eins og þeim sem þvingaðar voru fram sl. haust m.a. af ríkisstjórninni. í raun réttri er ríkisstjórnin með verðbótaniðurskurðinum 1. mars aðeins að leiðrétta þau augljósu mistök, sem gerð voru í októbersamningunum. Þetta eru gömul og döpur sannindi, sem flestar ríkisstjórnir hafa glímt við. nagsmuna- togstreitan i þjóðfélaginu Þegar sú staðreynd er höfð í huga, að laun eru u.þ.b. 75% af þjóðartekjum; en það hlutfall er með því hæsta sem þekkist, má Ijóst vera, að sérhver almenn launahækkun hefur verðþenslu- áhrif, styðjist hún ekki við aukna verðmætasköpun. Fyrr eða síðar kemur að því að þjóðin verður að læra þessi sannindi og viðurkenna þau í verki. Verðbólgan á vissu- lega að hluta til a.m.k. rætur að rekja til þess, að okkur hefur mistekist að leysa hagsmunatog- streituna í þjóðfélaginu. Þegar tekjur þjóðarinnar hafa ekki hrokkið til að standa undir þeim útgjöldum sem ákveðin eru með einum eða öðrum hætti, hefur dæmið verið jafnað með því að minnka verðgildi hverrar krónu. Reikningarnir hafa verið sléttir með verðbólgu. Margar ríkisstjórnir hafa freistast til að gera sjónhverf- Reksturinn verður dýrari hækkunar- þörfin meiri! Verðstöðvun, sem svo er nefnd, er í því fólgin að draga afgreiðslur í verðlagsráði á erindum um verðhækkanir og leyfa heldur minna en þörf krefur. Síðan fer hver samþykkt verðlagsráðs fyrir ríkisstjórn, hvort sem um ræðir aðgöngumiða í Óðal, Hollywood eða bíó, Tropicana, sement, franskbrauð, fiskibollur, kaffi eða kók. Auðvitað hafa menn rnest við við vísituluvörurnar. Það sem er létt á fóðrum í vísitölugrundvell; inum kæra menn sig kollótta um. I kerfinu kemur það ekki við buddu neytandans. Og kerfið er vitaskuld æðra raunveruleikanum. Hlutverk ríkisstjórnarinnar er síðan að fresta sem lengst að staðfesta ákvörðun verðlagsráðs. Hver er árangurinn? Svarið við þeirri spurningu er einfalt. Fyrirtækin þurfa í vaxandi mæli að styðjast við lánsfé í rekstri. Reksturinn verður dýrari og hækkunarþörfin meiri þegar frá líður. Verðstöðvun íþyngir einnig inn- lendri framleiðslu og mismunar henni í óhag gagnvart erlendri framleiðslu, stefnir atvinnuöryggi íslensks verkafólks í tvísýnu og styrkir stöðu þeirra sem vinna framleiðslustörf erlendis. Þegar til lengdar lætur, eykur slík verð- stöðvun verðþensluna. Sköpunar- verkið snýst þannig gegn skapara sínum. Að minni hyggju getur eigi að síður verið réttlætanlegt að grípa til verðstöðvunaraðgerða um mjög skamman tíma, einkum þó ef það er í tengslum við aðrar aðgerðir eins og t.a.m. niðurskurð á um- sömdum verðbótum. Verðstöðvun getur því verið óhjákvæmileg við slíkar aðstæður. Gamlárskvölds- bráðabirgðalögin gera ráð fyrir, að verðstöðvun ljúki 1. maí nk. Það er ekki óeðlilegt, fyrst og fremst af sálfræðilegum ástæðum, að tengja verðstöðvun þannig við niðurskurðartímabil á verðbótum. Þess er og að vænta, að stjórnin standi við ákvæði laganna og lengi ekki gildistíma verðstöðvunar fram yfir tímamörk verðbótanið- urskurðarins. Að vísu veit það ekki á gott, að ráðherrar hafa látið í annað skína. Það er eitt af þessu, sem kemur á daginn síðar. Reynslan hefur kennt mönnum, að kerfi verðlagshafta með verð- stöðvun í ofanálag er í eðli sínu tilraun til þess að taka í taumana eftir að verðhækkunarþörfin er orðin. Slíkar tilraunir hafa aldrei tekist og munu ekki gera það. Mesti árangur, sem við getum vænst með þessum aðferðum, er sá, að þegar við fáum nógu mikla pólitíska sjónhverfingamenn í stjórnarráðið, að þeir geti talið okkur trú um, að verðþenslan minnki á þennan hátt. Gengið er f ellt í karphúsinu - ekki i Seðla- bankanum Víkjum þessu næst að öðrum meginþætti efnahagsaðgerðanna. Hann er í því fólginn að festa gengi krónunnar og afla fjár- magns til uppbóta til fiskvinnslu og iðnaðar. Með réttu ber að kalla þessa ráðstöfun fölsun á geng: isskráningu og millifærslu. í efnahagsáætlun ríkisstjórnarinn- ar segir, að beita eigi verðjöfnun- arsjóði fiskiðnaðarins í þessu skyni. Þessi sjóður var stofnaður í tíð viðreisnarstjórnarinnar til að draga úr sveiflum í sjávarútvegi og stuðla þannig að almennu jafnvægi í efnahagsmálum. Vinstri stjórnin 1971 sneri hlut- verki sjóðsins við og byrjaði að nota hann til þess að fjármagna verðbólguna. I Gamlárskvöldsyf- irlýsingunni felst hótun um nýja misnotkun sjóðsins. Það er í fyrsta skipti, sem slík áform eru viðurkennd berum orðum og skjalfest. En það er ævagamalt viðfangs- efni að halda í verðgildi pen- inganna. Þegar inneignir eru ekki fyrir útgjöldum, dugar þó ekki óskhyggjan ein í því efni. Sú var tíð, að gerður var greinarmunur á skíru silfri og bleiku. Haralds- slátta var það kallað, þegar Har- aldur harðráði drýgði silfurpen- ingana með kopar. Svipað fyrir- brigði kölluðum við fram til þess síðasta flotkrónu. Frægt er þegar Halldór Snorrason lét þannig gengisfellda silfurpeninga falla á gólfið þegar konungur útdeildi málanum. Við höfum einnig kast- að flotkrónunni fyrir borð og löggilt aðra nýja og verðmeiri. Og að vonum spyrja stjórnvöld, hvort nokkur hafi á móti því að festa gengi þessarar nýju krónu. Vita- skuld er það keppikefli. Það eru allir á móti gengislækkunum. En á öllu veltur, hvort réttilega sé að staðið. Við höldum ekki genginu föstu með því að samþykkja lög þar að lútandi eða með bókun í fundagerðabók ríkisstjórnarinnar. Það er útbreiddur misskilningur að gengi krónunnar sé fellt í bankaráðsherbergi Seðlabankans. Gengi krónunnar ræðst bæði af breytingum launa og annarra kostnaðarþátta útflutningsfram- leiðslunnar og verðlagi á erlend- um mörkuðum. Síðasta stóra gengisfellingarákvörðunin var þannig tekin í kjarasamningunum í október sl. í karphúsinu en ekki í Seðlabankanum. Hlutverk Seðla- bankans er einvörðungu að skrá afleiðingu þeirrar ákvörðunar. Hans hlutverk er að viðurkenna staðreyndir eigi halli ekki að komast á vogarstöng efnahagslífs- Að lýsa skaða óheimilan eftir að hann er orðinn Fast gengi krónunnar getur einvörðungu verið afleiðing af öðrum ákvörðunum er miða að efnahagslegu jafnvægi. Föst gengisskráning í 55% verð- bólgu er sams konar aðgerð og verðstöðvun. Menn einfaldlega taka ákvörðun um að neita að leyfa Seðlabankanum að skrá verðgildi krónunnar í samræmi við orðnar breytingar. Það á að lýsa skaðann óheimilan í banka- ráðsherbergi Seðlabankans þegar hann er orðinn, rétt eins og þegar verðlagsráð sitjandi við gamla haftafundarborð fjárhagsráðs hafnar beiðni um verðhækkun eftir að kostnaðaraukning hefur átt sér stað. Aðgerðir af þessu tagi skírskota um of til þeirra leikja sem helstir eru í barnæsku Fölsunin á gengi krónunnar kemur skýrast fram í því, að ríkisstjórnin segir sjálf, að af þessari ráðstöfun leiði að verja þurfi 100 milljónum nkr. til styrktar fiskvinnslu og iðnaði. Fölsunin kemur einnig fram í því, verði gengið fast til 1. maí nk., að þá þarf að fella það um a.m.k. 15% til þess að atvinnulífið gangi snurðulaust eftir þann tíma. Þessi aðgerð er því sjónhverfing en ekki lausn. Gengisfelling, sem óhjá- kvæmileg er þegar stíflan brestur, hefur meiri verðþensluáhrif en jafnt gengissig. Gengisfölsunin uppvekur þar að auki spákaup- mennsku af því tagi, sem ekki getur talist falla að jafnvægislóð- um efnahagsstjórnunarinnar. Og fyrr en síðar kallar hún á inn- flutningshöft ætli menn sér að komast hjá viðskiptahalla. Millifærslurnar eru sá þáttur þessara aðgerða sem síst skyldi fá efnahagslegt heilbrigðisvottorð. Þær eru auðvitað óhjákvæmileg afleiðing gengisfölsunarinnar. A blómaskeiði þessa kerfis höfðu útgerðarmenn gjarnan meir upp úr styrkjamiðunum en fiskimið-

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.