Morgunblaðið - 04.03.1984, Blaðsíða 21

Morgunblaðið - 04.03.1984, Blaðsíða 21
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 4. MARS 1984 21 árabil sem fulltrúar við dómstóla og þekkja því af eigin raun þær kröfur sem lögin gera, og hvernig dómstólar túlka þessi lög. í réttarfarslögunum er einnig fjallað um úrræði, sem rannsókn- araðilar geta gripið til í þágu rannsóknarinnar, eftir því sem rannsóknarþarfir gefa tilefni til. Þar er meðal annars fjallað um ýmis þvingunarúrræði, sem svo eru kölluð, svo sem handtöku, leit, gæsluvarðhald, hald á munum og ýmis fleiri úrræði eru nefnd í rétt- arfarslögum. Auk þess liggja fyrir allmargar dómsúrlausnir, sem kveða á um og túlka þessi laga- ákvæði, þannig að við njótum nú góðrar leiðsagnar í þessum efnum og þekkjum allrækilega viðhorf dómstóla til slíkra úrræða, sem rannsóknaraðilar geta þurft að grípa til í þágu rannsóknar máls- ins. Það er meginhlutverk og markmið lögreglurannsóknar í opinberum málum, að afla allra nauðsynlegra gagna til þess að handhafa ákæruvalds sé fært að ákveða, að henni lokinni, hvort opinbert mál skuli höfðað og afla gagna til undirbúnings dómsmeð- ferðar. Rannsóknarlögreglunni ber sem sagt að rannsaka málið með það fyrir augum, að saksókn- ari geti, að lokinni rannsókn þessa máls, tekið ákvörðun um það hvort efni séu til aðgerða af hálfu ákæruvalds, t.d. til útgáfu ákæru eða málssóknar eða annarra þeirra úrræða, sem ákæruvald hefur. Þeir, sem stjórna rannsókn málsins, verða því einnig að meta, hvað nægi saksóknara í þessum efnum og þá verður jafnframt að hafa í huga sönnunarreglu rétt- arfarslaga, sem er í meginatriðum sú, að á ákæruvaldinu hvílir sönn- un saka. Ákæruvaldið verður að sanna sök og sérhver vafi, sem upp kann að koma, er sökunaut eða sökunautum í hag. Þá byggir sak- sóknari á þeirri meginreglu, að ef það sem fram hefur komið er nægilegt eða líklegt til sakfellis, þá er það embættisskylda hans að gefa út ákæru, eða neyta annarra þeirra úrræða sem við kunna að eiga. En svo að við víkjum aftur að rannsóknarferlinum, þá kann að vera, að nauðsyn sé á handtöku, og þá er það metið hverju sinni. En það er alls ekki alltaf, að nauð- synlegt sé að grípa til handtöku. Yfirleitt mæta menn greiðlega til skýrslutöku og sama er að segja um aðra þá, sem kallaðir eru til vitnisburðar í þágu rannsóknar opinberra mála. En það kemur líka fyrir, að nauðsynlegt er að grípa til handtöku og þá þarf hverju sinni að meta skilyrði og þarfir fyrir slíkri aðgerð, og það er á sama hátt gert samkvæmt laga- skilyrðum og hið sama gildir um gæsluvarðhald, sem stundum þarf að grípa til í framhaldi af hand- tökunni. Ég vil ennfremur vekja alveg sérstaka athygli á því, að í lögum eru líka ýmis ákvæði um réttar- stöðu sakbornings. Hann nýtur ákveðinnar réttarstöðu, sem hon- um ber að lögum. Og í hvívetna er sá réttur virtur af hálfu Rann- sóknarlögreglu ríkisins. Honum er t.d. óskylt að svara spurningum, sem beinlínis varða sakarefnið, en jafnframt skal honum á það bent, að þögn hans kunni að verða virt honum í óhag. Þetta gildir bæði hvað varðar yfirheyrslu hjá lög- reglu og rannsóknarlögreglu og fyrir dómi. En hvort sem gripið hefur verið til einhverra þvingunarúrræða í þágu rannsóknar sakamála eða ekki, er framhaldið það, að þegar málið er komið á það stig, að það þykir fullrannsakað, eru skýrslur og gögn um rannsóknina send rík- issaksóknara til ákvörðunar. Rík- issaksóknari fer yfir rannsóknar- gögn málsins og tekur að því loknu ákvörðun um framhald þess. Gefi hann út ákæru, þá sendir hann ákæruna til sakadóms, og þar er dæmt um þau sakarefni, sem bor- in eru fram í ákæruskjali ríkis- saksóknara. Og það er dómarinn, sem kveður endanlega á um sekt eða sýknu og dæmir um þau sak- arefni, sem fram eru borin í ákær- unni og byggð eru á þeim rann- sóknargögnum, sem aflað hefur verið af hálfu rannsóknarlögreglu. Lögreglustjóra í viðkomandi um- dæmi er síðan falið að annast fullnustu dóms, ef um áfellisdóm er að ræða. Menn geta svo áfrýjaö dómi til Hæstaréttar og gilda einnig um það sérstakar reglur. Þetta er nú svona í grófum drátt- um sú réttarskipan sem gildir hér á landi í dag.“ Ert þú sjálfur sáttur við þessa skipan eða telur þú að einhvcrra breytinga sé þörf á þessu fyrirkomu- lagi? „1 fyrsta lagi vil ég geta þess, að þessi breyting, sem gerð var með stofnun Rannsóknarlögreglu ríkisins, var í meginatriðum í samræmi við það sem að var stefnt. En ég vil einnig benda á, að unnið hefur verið að þessari endurskoðun í áföngum og ég veit að núna stendur yfir heildarend- urskoðun á reglum réttarfarslaga um meðferð opinberra mála af hálfu Réttarfarsnefndar, og ég hygg að þar sé líka verið að fjalla um þennan mikilvæga þátt, þ.e. skipan rannsóknarvalds og með- ferð mála á rannsóknarstigi og sjálfsagt stendur þar ýmislegt til bóta enda er ég viss um að ýmsu má koma betur fyrir að því er varðar lagareglur og framkvæmd þeirra ef aðstaða er fyrir hendi. Ég vil þó lýsa þeirri von minni og trú, að vei hafi tekist til við breyt- ingarnar 1. júlí 1977 af hálfu Rannsóknarlögreglu ríkisins. Hef ég líka í þessum efnum verið svo lánsamur, að hingað hefur ráðist einvalalið, sem rækir störf sín af mikilli elju og kostgæfni. Hvað varðar einstök atriði, sem á hefur reynt i sambandi við rann- sókn mála og einstök rannsóknar- úrræði sem við höfum gripið til og látið á reyna fyrir dómstólum, þá vil ég leggja sérstaka áherslu á niðurstöðu dómstóla um þessi efni og ef það þykir of langt gengið, þá er ekki um annað að ræða en að taka þær reglur til endurskoðun- ar. En það er auðvitað alveg ljóst, að stundum er brýn nauðsyn á því af hálfu rannsóknaraðila að vinna að rannsókn mála með vissri festu og vissum þunga til að ná fram því sem eftir er leitað og íslensk rétt- arskipan er ekkert ein um það. í þessum efnum verða auðvitað að vera fyrir hendi vissar réttar- heimildir, sem rannsóknaraðilar geta leitað til, en um leið tel ég mikilvægt, að dómstólar hafi þá úrskurðarvald um, hvort þessar heimildir eigi við rök að styðjast og hvort nægileg tilefni séu til þessara rannsóknarúrræða hverju sinni. Það má vel vera að ástæða sé til að fjalla rækilegar um það í réttarfarslögum, á hvern hátt slíkum reglum yrði betur fyrir komið. En ég vil lýsa þeirri von minni, að Réttarfarsnefnd, sem skipuð er hinum reyndustu mönnum á þessu sviði, muni ein- mitt huga rækilega að þessu við þá endurskoðun sem nú stendur yfir.“ Samskipti réttaraðila og gagnrýni Við víkjum nú talinu að samskipt- um aðila innan réttarkerfisins og þá fyrst að gagnrýni, sem fram hefur komið þess efnis, að aðild fulltrúa ákæruvalds að rannsókn mála sé • takmörkuð: „Að því er varðar aðild ríkissak- sóknara að rannsókn brota, þá er auðvitað ljóst, að rikissaksóknari er lögum samkvæmt yfirstjórn- andi rannsókna opinberra mála og samkvæmt sérstöku lagaákvæði skal hann hafa gætur á afbrotum sem framin eru. Hann kveður á um rannsókn opinberra mála og hefur með höndum yfirstjórn hennar og eftirlit. Ennfremur seg- ir í þessu ákvæði, að hann geti gefið lögreglumönnum fyrirmæli og leiðbeiningar um framkvæmd rannsóknar og verið við hana staddur eða látið fulltrúa sinn vera það. Þannig að það er ljóst, að samkvæmt lögum er ekkert því til fyrirstöðu, að ríkissaksóknari eða aðstoðarmenn hans séu viðstaddir lögreglurannsókn í opinberum málum. Og ég hef alla tíð, frá því Rannsóknarlögregla „I reglum réttarfarslaga eru gefnar þær leikreglur og réttarreglur sem lögregla og rannsókn- arlögregla verður að fara eftir.“ ríkisins tók til starfa, hvatt til nánara samstarfs milli ríkissak- sóknara og rannsóknarlögregl- unnar og ég vil alveg sérstaklega undirstrika það, að milli mín og ríkissaksóknara, Þórðar Björns- sonar, hefur alla tíð verið hið ágætasta samstarf. Staðreyndin er sú, að fulltrúar ákæruvalds hafa stundum verið viðstaddir við yfirheyrslur hér hjá Rannsóknarlögreglu ríkisins, eftir því sem tök hafa verið á, sérstak- lega er saksóknari hefur leitað eftir framhaldsrannsókn um ein- stök atriði. En mér er hins vegar ljóst, að óvíst er að aðstaða og mannafli hjá því embætti sé slík, að þeir geti verið viðstaddir í þeim mæli, sem að hefur verið látið liggja að þörf sé á. Ég hef efnt til „Réttur sak- bornings er í hvívetna virtur fullum fetum afhálfu RLR.“ og hvatt til funda, þar sem boðaðir hafa verið þeir aðilar, sem hér koma helst við sögu, og menn hafa þar borið saman bækur sínar í þessum efnum, og ég er sannfærð- ur um að slíkir fundir eru, og hafa verið, afar gagnlegir. Hitt er ann- að mál, að það má vel vera að bet- ur megi gera í þessum efnum. Hins vegar vii ég leggja áherslu á, að ég tel að lögfræðingar, sem starfa hér við Rannsóknarlögreglu ríkisins, séu fullfærir að meta þarfirnar að þessu leyti, bæði rannsóknarþarfirnar og ýmislegt sem fylgir í kjölfar rannsóknanna, þar á meðai að huga rækilega að réttarstöðu sakbornings og greiða götu hans hvað varðar þau rétt- indi sem um getur og ég held að fullyrða megi, að við höfum reynt að halda vöku okkar í þessum efn- um. Með þessu er ég ekki að draga úr þýðingu þess að saksóknari, eða fulltrúi frá honum, mæti hér, en ég er ekki viss um að það myndi í sjálfu sér breyta miklu. Það kæmi líka til greina að senda kæruefni til ríkissaksóknara í ríkara mæli en verið hefur. Til þess hefur rannsóknarlögreglustjóri heimild, en ég er nú ekki viss um að það sé „Samkvæmt gildandi lögum er ekkert því til fyrirstöðu að RLR annist rannsókn á sakarefnum, sem beinast að lögreglumönn- um utan þessa embættis.“ beint til þess fallið að greiða fyrir gangi mála. En sannarlega myndi ég fagna umhugsun og endurskoð- un um skipan mála að þessu leyti.“ Nú hefur einnig komið fram sú gagnrýni, að möguleikar réttar- gæslumanna til að hafa áhrif á rann- sókn mála séu takmarkaðir og þar skorti jafnan möguleika til að láta reyna á fyrir dómstólum, hvort rann- sókn fer eðlilega og réttilega fram. Hvað vilt þú segja um þetta atriði? „Að því er varðar störf réttar- gæslumanna við lögreglurannsókn brotamála, þá er vikið að því í lög- um hver skylda þeirra er. Að mín- um dómi hvílir m.a. á þeim allrík hlutlæg skylda í þágu rannsóknar- innar eftir því sem á reynir og á herðum þeirra hvílir rík skylda til að aðstoða við flutning málanna og m.a. ber verjanda að leiðrétta atvikalýsingu sækjanda, þar sem efni þykja standa til, og draga fram allt það, er verða má söku- naut til sýknu eða hagsbóta, og gæta réttar hans, er hann sætir varðhaldi, eins og kveðið er á um í lögunum. Þar er einnig kveðið á um, að verjanda sé heimilt að tala við sökunaut einslega, þegar hann er í gæslu, nema dómari hafi sér- stakt tilefni til að telja hættu á, að rannsókn torveldist við það. Ég tel það því satt að segja ákaflega hæpið að halda því fram, að verj- andi hafi ekki tök á að rækja sín störf að lögum á rannsóknarstigi mála og fullyrði, að af hálfu Rann- sóknarlögreglu ríkisins sé þess í hvívetna gætt, að verjendur geti rækt störf sín á rannsóknarstigi málsins. Og ég vil taka það fram, að almennt hefur verið góð sam- vinna milli lögmanna og starfs- manna Rannsóknarlögreglu ríkis- ins hvað þetta varðar. Hitt er svo annað mál, að þegar rannsókn stendur yfir er auðvitað framgangur málsins að mestu kominn undir störfum rannsókn- araðila svo og ákæruvalds ef til kemur. Þeir hafa með höndum forræði rannsóknarinnar, þ.e. þeir ráða framgangi hennar eftir því sem kæruefnið gefur tilefni til. En oft bera lögmenn fram óskir um rannsókn tiltekinna atriða, bæði við ríkissaksóknara og rannsókn- arlögreglustjóra og huga ber að því hverju sinni, eins og efni standa til, og eins koma oft til- mæli frá ríkissaksóknara um rannsókn tiltekinna atriða, sem borin hafa verið fram af hálfu lögmanna vegna verjandastarfa þeirra fyrir dómstólum. Á‘ frumrannsóknarstigi gætir þess auðvitað minna, en hlutverk verj- anda þá er að gæta í hvívetna rétt- ar sakbornings, en það fer nokkuð eftir atvikum hverju sinni, hve langt heimildir hans ná að öðru leyti, t.d. um að vera viðstaddur yfirheyrslur annarra eða kynna sér þau gögn sem fram eru komin. Hann hefur heimild til að tala við sökunaut einslega, líka þó hann sé í gæsluvarðhaldi. Um þetta efni er hins vegar ekki rækilega kveðið á í lögum og það er kannski ástæða til að svo verði gert, að kveða meira á í lögunum sjálfum um stöðu lögmanns á rannsóknarstigi mála, til hvers heimildir hans ná, en því miður eru ákvæði laganna að þessu leyti heldur fáorð í nú- verandi mynd.“ Tómas Gunnarsson lögfræðingur skrifaði grein í Morgunblaðið ekki alls fyrir löngu, þar sem hann heldur því m.a. fram, að setning laga um RLR hafi verið stærsta slys í opin- beru réttarfari á okkar tímum og að með þeim lögum og framkvæmd þeirra hafi ísland orðið lögregluríki. Hvað vilt þú segja um slíkar fullyrð- ingar? „Já, óneitanlega staldraði ég nokkuð við þessa grein og satt að segja veit ég ekki hvað Tómas er að fara með fullyrðingunni um þá réttarfarslegu ógæfu sem þessi lagasetning og framkvæmd henn- ar hafi haft í för með sér að hans dómi. Ætli við verðum ekki fyrst að reyna að gera okkur grein fyrir hvað felst í hugtakinu lögregluríki í þessu sambandi. Eru lagamenn virkilega þeirrar skoðunar að við búum nú við lögregluríki á tslandi í þeim skilningi, sem að er látið liggja? Nei, ég held ekki, og ég fyrir mitt leyti hlýt að vísa þessari fullyrðingu á bug.“ Tómas segir ennfremur í grein sinni, að almenningur hafi ekki nógu góðar forsendur til að treysta því að störf lögreglumanna séu og verði vel unnin, þar skorti mikils- verðan eftirlitsþátt með störfum þeirra. „Það er eins með þessa fullyrð- ingu, að ég veit ekki nákvæmlega hvað Tómas er að fara með þess- um eftirlitsþætti. Samkvæmt lög- um er eftirlit með störfum lög- reglu og rannsóknarlögreglu í höndum dómstóla. Ef þessi mál koma fyrir dómstóla er ekki að- eins fjallað um sakarefnið sem slíkt, heldur einnig um þá rann- sóknarhætti sem viðhafðir hafa verið í málinu. Og ef eitthvað hef- ur farið úrskeiðis í þeim efnum, þá fjalla lögmenn rækilega um það í vörn sinni og gera þær kröfur sem þau efni kannski gefa tilefni til. Og auðvitað geta réttargæslu- menn og verjendur gert að þessu leyti athugasemdir á fyrri stigum málsmeðferðar, þ.á m. á rann- sóknarstigi og borið ýmis atriði undir úrlausn dómstóla, þannig að í reynd vinna lögmenn sjálfir að mikilvægum þætti í þessum efn- um ef vel er að staðið. En ég leyfi mér að lýsa þeirri skoðun minni að þessi eftirlitsþáttur . sé best kominn hjá dómstólum. Ef greinarhöfundur á hins veg- ar við einhvern stjórnskipaðan eða óháðan eftirlitsaðila, sem á að vera viðstaddur lögreglurannsókn til eftirlits með því, að að lögum sé farið, þá veit ég nú ekki hvernig því yrði best fyrir komið. En á engan hátt myndi ég skorast und- an slíku, ef að það þætti tryggja betur, að farið væri að lögum. Eg tel hins vegar, að þessar fullyrð- ingar eigi ekki við rök að styðjast og séu aðeins til þess fallnar að varpa, að ósekju, tortryggni á störf rannsóknarlögreglunnar, sem alls ekki hafi til þess unnið, og hafi vakið með fólki vissar efa- semdir, sem ekki hafi verið efni til. En auðvitað geta alltaf orðið slys. Það koma stundum fyrir slys og auðvitað geta allir menn gert mistök. Það gera allir menn mis- tök, verkamaðurinn gerir mistök, lögreglustjórar gera mistök, ráð- herrann gerir mistök, ritstjóran- um verða á mistök. Það eina sem við getum gert er að reyna að hafa þau sem fæst og auðvitað að læra af þeim. En eins og ég sagði er ég ekki reiðubúinn til að ræða réttarfars- lega skipan einhvers konar eftir- litsaðila á þessu stigi málsins, en vil ítreka, að ríkissaksóknari, Dómsmálaráðuneyti og dómstólar hafa haft með höndum ákveðið eftirlit með störfum lögreglu og rannsóknarlögreglu og ég sé ekki í fljótu bragði aðra betri skipan á þessum málum. Þess má þó geta að ýmsar ráðagerðir hafa verið uppi, að vísu í öðrum samböndum, um stofnun embættis „ármanns" sem svo hefur verið kallaður. Hans verk er að taka við kvörtun- um frá borgurunum um ýmis mál- efni, sem þeir eru bjargarlausir með. Ég vil ennfremur geta þess, að í réttarfarslögunum eru ákvæði sem kveða á um, að við yfir- heyrslu, leit, kyrrsetningu muna og aðra rannsókn skal lögreglu- maður hafa einn greinargóðan og trúverðugan vott hið fæsta, sé þess kostur. Því miður er það svo, að það er nokkrum erfiðleikum bundið að framkvæma þetta ákvæði kannski eins og fyrirhugað var við laga- setninguna, því sjálfsagt hefur verið haft i huga að viðstaddur væri vottur utanfrá, sem fylgdist með og væri sæmilega að sér í þessum vinnubrögðum, en því miður er þess nú sjaldnast kostur af augljósum ástæðum. Þetta er því spurning um framkvæmd þessa ákvæðis og til að svo megi verða þarf að koma til einhver breyting á skipan mála hvað þetta varðar. Og sannarlega er það svo, að við erum hvorki ofhaldnir í mannafla, tíma né aðstöðu, eins og rækilega hefur komið fram í þeim örlögum sem fjárhagsáætlanir okkar hafa tíðast hlotið hjá SJÁ NÆSTU SÍÐU

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.