Morgunblaðið - 03.03.1985, Blaðsíða 64

64
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 3. MARS 1986

M
.JL T mÆkm örgum vísindamönn-
um, verkfræðingum og verkamönn-
um í Sovétríkjunum þótti það kald-
hæðni öriaganna þegar þeir lásu
grein í Pravda 29. desember 1962
um fjölda látinna úr sjúkdómum
vegna geislunar í Hiroshima og
Nagasaki. Nærri 20 árum eftir að
kjarnorkusprengjum hafði verið
varpað á borgirnar tvær voru Japanir
enn að deyja úr geislunarsjúkdóm-
um. En þeir sem starfað höfðu við
atómsprengjutilraunir Stalíns á ár-
unum frá 1945—60 þekktu vel geisl-
unarhættuna — þrátt fyrir þá miklu
leynd, sem átti að hvfla yfir málinu.
„Hversvegna benda á Japan,“ hljóta
margir lesendur greinarinnar að
hafa hugsað, „þegar óteljandi manns
hafa þjáðst af sama sjúkdómnum hér
í Sovétríkjunum, og þúsundir dáið úr
honum.“
Árið 1945 gaf Stalín
skipun um smíði kjarn-
orkusprengju. Áriö 1949
var verkinu lokið.
Fórnarlömb
kjarnorkusprengju
AVesturlöndum var
hinsvegar lítið vitað
um hætturnar í sam-
bandi við kjarnorku-
tilraunir Sovétríkjanna þar til
andófsmaðurinn og vísindamaður-
inn dr. Zhores Medvedev birti
grein í tímaritinu New Scientist
(hefti 72, bls. 264) um kjarnorku-
slys í sunnanverðum Oralfjöllum
árið 1958. Nú þegar áhyggjur hafa
vaknað varðandi áhrif frumtil-
rauna Bandaríkjamanna með
kjarnorkusprengingar, er nauð-
synlegt að líta einnig á áhrifin í
Sovétríkjunum. Þessi grein er
byggð á eigin rannsóknum mínum
á kjarnorkutilraunum í Sovétríkj-
unum, viðtölum við vini og sam-
starfsmenn við tilraunirnar, og
efni úr sovézkum vísindaritum.
I þessum vísindaritum kemur
ekki einungis fram hvenær gripið
var til aðgerða í Sovétríkjunum
gegn geislunarsjúkdómum, heidur
koma þar einnig fram athyglis-
verðar upplýsingar í æviágripum
vísindamanna og annarra starfs-
manna, sem aðild áttu að tilraun-
unum. Þótt sovézk æviágrip og
dánarminningar nefni aldrei
beinlínis geislunarsjúkdóma, geta
ýmsar staðreyndir, sem þar koma
fram, svo sem starf við kjarnorku-
tilraunir, stutt æviskeið, Iangvar-
andi og alvarlegur (en ónefndur)
sjúkdómur, bent til dauða vegna
sjúkdóms sem tengist geislun. Eitt
vandamálanna í sambandi við
STALMS
Eftir Mikhail Klochko
skráningu sovézkra kjarnorkutil-
rauna er sú venja sovézkra yfir-
valda að vera sífellt að endur-
semja söguna. Frá árinu 1946 hef-
ur í sovézkum fjölmiðlum og bæði
almennum og vísindalegum rit-
verkum verið reynt að sanna að
kjarnorkuvísindi í Sovétríkjunum
væru innlend vísindi, sem hefðu
notið stuðnings yfirvalda jafnvel
fyrir síðari heimsstyrjöldina. Það
var hinsvegar á allra vitorði í Len-
ingrad að á fjórða áratugnum litu
yfirvöldin þá vísindamenn horn-
auga, sem unnu að rannsóknum á
litrófi atómsins eða kjarnans við
Ljósfræðistofnunina þar. Vísinda-
mennirnir voru sviptir skömmtun-
arseðlum sínum vegna þess að
starf þeirra hafði „ekkert hagnýtt
gildi". Þessi afstaða sovézkra yfir-
valda var ein ástæðan fyrir því að
forstöðumaður stofnunarinnar,
vísindamaðurinn Dmitri S. Rozh-
destvehsky, framdi sjálfsmorð ár-
ið 1940, 65 ára gamall.
Stalín tekur við sér
Á því leikur enginn vafi að alls-
herjar þróun kjarnorkuvísinda og
tækni hófst ekki í Sovétríkjunum
fyrr en Stalín bárust fréttirnar
um kjarnorkusprengjurnar, sem
varpað var á Hiroshima og Naga-
saki í ágúst 1945. Eftir það hófst
vinna við sovézku sprengjuna með
öllum tiltækum ráðum. Hundruð
vísindastofnana, háskóla, tækni-
skóla og iðnfyrirtækja áttu hér
hlut að máli, og ríkisstjórnin hóf
smíði sérstakra rannsóknarstofn-
ana og verksmiðja fyrir þessa
„Manhattan-áætlun" Sovétríkj-
anna.
Ein áberandi vísbending um
þessa hröðu uppbyggingu var það
þegar laun reyndari vísindamanna
voru þrefölduð í apríl 1946. Til
dæmis voru mánaðarlaun mín sem
doktors í vísindum og yfirmanns
rannsóknarstofu við háskólastofn-
un skyndilega hækkuð úr 2.000 í
6.000 (gamlar) rúblur. Til að
breiða yfir ástæðuna fyrir hækk-
uninni, var hún látin ná til allra
reyndari vísindamanna, ekki að-
eins þeirra, sem störfuðu við
sprengjuna. En kjarnorkuvísinda-
mennirnir hlutu með leynd auka-
uppbætur og sérstök forréttindi,
svo sem bíla og dachas (sumar-
bústaði). Vísindamennirnir hædd-
ust hinsvegar að þessum auka-
greiðslum, sem þeir sögðu að væri
beitan, en við hlið hennar væri
svipan — það er leynilögregla
Stalíns. Þúsundir vísindamanna
höfnuðu í vinnubúðum á árunum
milli 1918 og 1945. Hundruð létust
þar.
Vinsæl sovézk skopsaga frá
þessum tíma lýsir streitunni, sem
þjáði sovézka vísindamenn og
stjórnendur. „Ríkisstjórnin veitir
tvennskonar bónus: litla bónus og
stóra bónus. í litla bónus felst ís-
skápur, sjónvarpstæki (hvort-
tveggja sjaldséð þá), streita og
slag. Stóri bónus: dacha, bíll og
hjartaáfall." Vísindamenn sem
störfuðu við þróun sprengjunnar
nutu svo að auki sérstakra forrétt-
inda: Stöðugrar hættu á sjúkdóm-
um tengdum geislun.
Hættulegur aðbúnaður
IONKH er rússneska skamm-
stöfunin fyrir Kurnakov-stofnun
sovézku vísindaakademiunnar
fyrir almenna og ólífræna efna-
fræði. Þar starfaði ég sem yfir-
maður rannsóknarstofu frá 1934
til 1961. Stofnunin var ein þeirra
mörg hundruð visindastofnana,
sem beint var inn á kjarnorku-
sviðið árið 1945. Þar rannsökuðum
við úraníumblöndur, isótópa
þeirra og transúraníumblöndur.
Við flutninga, ásamt mörgum
öðrum vísindastofnunum, frá Len-
ingrad til Moskvu árið 1934, var
IONKH komið fyrir í húsnæði
smærri stofnunar, sem lögð hafði
verið niður. Smám saman varð
húsnæðið yfirsetið og holræsa-
kerfi þess ofnýtt. Loftræsting var
einnig ónóg. Þegar vinna hófst
með kjarnaefni voru engar varúð-
arráðstafanir gerðar hvorki með
hlífðarskermum eða einangrun
glerkassa. Fljótandi geislavirkum
úrgangi var hellt niður í holræsa-
kerfið, sem oft yfirfylltist, rann
úrgangurinn þá út um gólfið og
gufaði þar upp. Andlit starfs-
manna og líkamar voru óvarin