Morgunblaðið - 21.01.1986, Blaðsíða 16

Morgunblaðið - 21.01.1986, Blaðsíða 16
16 MORGUNBLAÐIÐ, ÞRIDJUDAGUR 21. JANÚAR1986 + r Hvers vegna byrja ungkngar að reykja? eftir Ásgeir R. Helgason Á íslandi greinast nú árlega 700 ný tilfelli af krabbameinum. Vegna mikilla framfara í meðferð og við greiningu, má ætla að tœplega helmingur þeirra hljóti bata. Mikið óunnið starf er þó fyrir hönd- um ef takast á að útrýma krabba- meinum sem meiriháttar heilbrigð- isvandamáli. Krabbamein eru mis- erfið viðfangs eftir því hvar þau myndast í líkamanum, jafnt með tilliti til meðferðar og greiningar. Þáttur rey kinga Þó margt sé enn óljóst um orsakir krabbameina, er eitt alveg víst, en það er að tóbaksreykingar valda fleiri krabbameinum en nokkur annar krabbameinsvaidur. Reykingatengd krabbamein eru því miður í hópi þeirra krabbameina sem hvað erfiðust eru viðureignar og lætur nærri að 9 af hverjum 10 sem verða lungnakrabbameini að bráð deyja innan 5 ára frá greiningu sjúkdómsins. Auk lungnakrabbameina eiga reykingar þátt í myndun krabba- meina í mörgum öðrum líffærum og áætlað hefur verið að þriðjung allra dauðsfalla vegna krabba- meina, megi rekja til reykinga. Það má heldur ekki gleymast að auk krabbameina valda reykingar fjöl- mörgum öðrum sjúkdómum og eru þar skæðastir hjarta- og æðasjúk- dómar. Landlæknir hefur áætlað að allt að 300 íslendingar deyi ár- lega af ástæðum sem beinlínis megi rekja til reykinga og ljóst er að hundruð búa við varanleg örkuml vegna reykingasjúkdóma. Þrátt fyrir þessar staðreyndir og þrátt fyrir að 90 af hundraði reykingamanna segist vilja hætta að reykja byrjar alltaf nokkur hópur unglinga að reykja ár hvert um allt land, þó verulega hafi dregið úr reykingum síðustu árin eftir að farið var af stað með reglubundna fræðslu í grunnskólum um skað- semi tóbaksreykinga. Hvers vegna byrja unglingar að reykja? Þessari spurningu svarað hér Ásgeir R. Helgason „Þeim mun algengari sem reykingasiðurinn er í umhverfi barnsins því eðlilegri og sjálf- sagðari verður hann í augum þess og þeim mun liklegra er að barnið byrji sjálft að reykja." nema að hluta, enda um að ræða flókið samspil félagslegra, sálfræði- legra og líffræðilegra áhrifaþátta. Einum þætti verður þó gerð nokkur skii, en það er þáttur fyrirmynda. Við vitum að börn læra hegðun sína m.a. með því að líkja eftir hegðun fullorðinna. Fullorðnir gera jafn- framt þá kröfu að börn og unglinar líti upp til þeirra og hlýði þeim. í huga ungra barna eru fullorðnir þvf nánast guðir og orð þeirra og athafnir hafin yfir alla gagnrýni. Þó barninu lærist smám saman að hér er um falsmynd að ræða, er Ijóst að máttur fyrirmyndarinnar er mikill. Því er fullorðinn einstakl- ingur sem hefur í frammi andfé- lagslegt eða skaðlegt atferli í návist barna, að innræta barninu siði og venjur sem geta skaðað það og jafnvel leitt það til dauða er fram líða stundir. Hinn fullorðni er því í vissum skilningi að svipta barnið vali yfir eigin lífsstefnu og örlögum. Þó ekki hafi veirð gerðar margar rannsóknir hér á íslandi um mátt fyrirmyndarinnar getur að líta í könnun Borgarlæknisembættisins frá 1978 upplýsingap sem gefa ágætis vísbendingu um þetta og fylgir súlurit sem unnið er upp úr þessum upplýsingum hér með greininni. Þar má m.a. sjá að aðeins 7,6% 13 ára barna reyktu ef enginn annar reykti á heimilinu, en 22,8% barnanna reyktu ef bæði faðir og móðir reyktu. Þ6 foreldrar og systk- ini séu afgerandi fyrirmyndir, er langt frá því að þau séu einu fyrir- myndirnar. Ailir fullorðnir einstakl- ingar bera í raun sameiginlega ábyrgð og ekki síst þeir sem á einhvern hátt eru áberandi í þjóðlíf- inu svo sem stjórnmálamenn og leikarar að ekki sé talað um hjúkr- unarfræðinga, lækna og aðrar heil- brigðisstéttir. Þeim mun algeng- ari sem reykingasiðurinn er í umhverfi barnsins þvi eðlilegri og sjálfsagðari verður hann í augum þess og þeim mun líklegra er að barnið byrji sjálft að reykja. Abyrgð fjölmiðla Ábyrgð fjölmiðla og þá sérstak- lega kvikmyndatökumanna, klipp- ara, leikstjóra, dagskrárgerðar- manna, blaðamanna, ljósmyndara og ritstjóra er mikil á tímum þar sem börn og unglingar eyða stórum hluta dagsins í fjölmiðlaneyslu í einhverri mynd. f þeirra höndum er það vald að gera reykingasið- inn sýnilegan og um leið algeng- an og sjálfsagðan í huga barnsins eða ósýnilegan og um leið að draga verulega úr líkunum á því að börn og unglingar hefji reykingar. Sem dæmi má taka tvo sjónvarpsþætti sem hvor um sig hafa gagnstæð áhrif í þessu tilliti. í fyrsta lagi er það íslenski gamanþátturinn „Fastir liðir eins og venjulega", sem sýndur var í íslenska sjónvarpinu fyrir nokkru, en þar mátti heita að allar sögupersónurnar reyktu (sem er í sjálfu sér mjög bjöguð mynd af þjóðféiagi þar sem aðeins um 40% fullorðinna stundar siðinn) og TENGSL REYKINGA Á HEIMILUM OG REYKINGA NEMENDA 1978 HUNDRAÐSHLUTFALL 13 ÁRA NEMENDA SEM REYKJA EFTIR ÞVÍ HVERJIR AÐRIR REYKJAÁHEIMILINU *>¦«. 28.5% 22.8% 20.6% I--------1 18.4% ENGINN ANNAR REYKIR MÓÐIR REYKIR FAOIR OG MOÐIR REYKJA SYSTKiNI REYKJA BORGARLÆKNIRINN I REYKJAVIK hins vegar bandarfska framhalds- myndaflokkinn Dallas þar sem aldr- ei hefur mér vitanlega sést reykj- andi manneskja. Ástæðuna fyrir reykleysi Dallas þáttanna má trú- lega rekja til þess að höfuðpaurinn, Larry Hagman (J.R.), gerir sér fulla grein fyrir þeirri ábyrgð sem fjöl- miðlamenn bera í þossu tilliti. Þ6 ekki sé allt fagurt sem haft er fyrir börnum og unglingum í Dallas þátt- unum hafa framleiðendur hans þó lagt sitt af mörkum i baráttunni við helsta heilbrigðisvandamál hins vestræna heims, reykingafárið, sem drepur árlega í Bandarikj- unum einum fleiri en Bandaríkja- menn hafa misst i ölltun sínum styrjöldum samanlagt frá upp- hafi. Þáttur Samúels Tímaritið Samúel gengur þó e.t.v. lengst íslenskra fjölmiðla í fyrirlitingu sinni á fyrirbyggjandi aðgerðum íslenskra heilbrigðisyfir- valda. Ritstjóri blaðsins lýsir því beinlínis yfir í útvarpsviðtali að það sé meðvituð stefna blaðsins að storka yfirvöldum með því að reyna á allan mögulegan ínáta að snúa á og sniðganga lög og reglugerðará- kvæði sem lúta að fyrirbyggjandi heilsuvernd. Vart verður þó ætlað að óreyndu að hér ráði mann- vonska og f égræðgi f erðum held- ur er líklegt að takmarkaður skilningur á sálarfræði og þeim lögmálum sem móta og ráða innrætingu og mannlegri breytni skýri að nokkru afstöðu ritsrjór- ans. Ábyrgðarleysi ritstjóra Samú- els er þeim mun alvarlegra þegar haft er f huga að samkvæmt könn- unum nær Samúel til allt að 46% þeirra sem eru á aldrinum 13—19 ára., En það er einmitt á þessum aldri sem fólk er að taka örlagaríkar Sameinaðar stöndum vér, sundraðar f öllum vér eftir Fríðu Páhnadótt- ur, Aðalheiði Sigurð- ardóttur og Jóau Sig- rúttu Ævarsdóttur Þegar við hófum nám okkar í hjúkrunarfræði 1983 vorum við fullar bjartsýni og héldum að við værum að undirbúa okkur fyrir störf sem nytu virðingar í þjóð- félaginu. En raunin virðist vera önnur. Það er ekkert freistandi að ætla að fara að vinna við starf þar sem launin eru miklu lægri en hjá öðrum starfsstéttum með sambæri- legt háskólanám. En við hverja er að sakast? Við álítum að sökin liggi að stóru leyti hjá okkur sjálfum. Fyrir það fyrsta höfum við tvö stéttarfélög sem fengju miklu meira áorkað ef þau myndu sameinast. Við verðum að gera okkur grein fyrir þvf að hjúkrunarfræðingar úr HSÍ fengu þá bestu menntun sem stóð til boða á þeim tíma, alveg eins og við teljum okkur fá í dag. Við skulum ekki eyða orku okkar í að metast um hvor hópurinn hafi betra nám að baki, enda hafa bæði námin kosti og galla. Það er t.d. ekki langt síðan að HÍ gat státað sig af sambærilegri verkþjálfun og HSÍ. Nám í HÍ er einungis eðlileg framþróun i þessu starfi þar sem kröfur til þekkingar hafa aukist gífurlega. Önnur orsök stöðu okkar í dag gæti verið sú að til margra ára hafa margir hjúkrunarfræðingar verið í hlutastarfi og þannig getað aukið mánaðarlaun sín miðað við 100% starf með aukavöktum. í leið- inni hefur verið haldið uppi fullri þjónustu á deildunum með minna en lágmarks fastráðnum mannafla. Er þetta raunhæf leið til launa- hækkana? Svo teljum við ekki vera. Það má bera saman að vinna á aukavöktum á ýmsum deildum og að skipta um vinnu daglega. Þessa aðferð getur þú ekki notað til að vinna að markvissri, einstaklmgs- bundinni og samfelldri hjúkrun. Við hljótum að hafa rétt á reglubund- „Mál okkar litur ekki vel út í dag og vanda- málin eru mörg. Við skulum þó ekki gefast upp í baráttunni. Leys- um úr okkar vandamál- um sjálf ir, en látum ekki „misvitra" utanað- komandi aðila gera það." inni vinnu eins og aðrir þjóðfélags- þegnar svo við getum skipulagt tíma okkar utan vinnunnar. Væri ekki raunhæft markmið að beita sér fyrir því að 100% vinna væri 100% en ekki meira, þar sem hjúkr- unarfræðingar eru mjög oft meira en átta tíma á vakt og vita sjaldnast hvenær vinnutima er lokið. Ein- hvers staðar verður að rjúfa þennan vítahring, en hvar? Við teljum að ein leiðin gæti verið sú að hætta aukavöktum, vinna á einni deild, einbeita sér að störfum sínum þar og auka metnað í starfi. Um leið verðúm við að standa vörð um starfsréttindi okkar og berjast allar sem ein gegn hverskonar skyndiúr- bótum stjórnvalda á tímabundinni manneklu sem af þessu kynni að hljótast. Við skulum hafa í huga að slíkar ráðstafanir stjórnvalda myndu helst bitna á sjúklingum sem minnst mega sín, þ.e. geðsjúkum og öldruðum. En þessir hópar hafa sama rétt og jafnvel. meiri þörf á góðri hjúkrun en aðrir sjúklinga- hópar, þar sem þessir sjúklingar eru langtímasjúklingar. Þriðja ástæðan fyrir stöðu okkar í dag gæti verið sú að hjúkrunar- fræðingar gera ekki nógu miklar krðfur til sín í starfi og sýna ekki nægilegan metnað. Til dæmis finnst okkur það vera stéttinni til niður- lægingar að láta bjóða í sig í dag- blöðum landsins. Ætla þær kannski að koma til starfa á almennum sjúkrahúsum þegar einhverjar aðr- ar eru búnar að knýja fram launa- kröfur þeirra? Þéssi spurning svarar sér best sjálf. Einnig verðum við að afsanna þann orðróm að við sé- um einskonar sparihjúkkur sem eru helst menntaðar til stjórnunar- starfa. Við erum þessu ósammála, því við teljum menntun okkar hæfa almennri hjúkrun eins og kröfurnar eru I dag. Þær sem ætla að vinna að stjórnunarstörfum þurfa að afla sér frekari menntunar á því sviði, sem er í dag tveggja ára sérnám. Það þarf viðbót við almennt hjúkr- unarnám til að geta stjðrnað stór- fyrirtækjum landsins. Við teljum það afar brýnt verk- efni að breyta viðhorfum hjúkrunar- fræðinga til menntunarmála. Fylgj- ast verður með framþróun í hjúkrun og nýta sér það f starfi, svo hjúkr- unarstörf verði ekki að sjálfgefinni rútínu. Því verðum við að hvetja hvert annað til framfara og vinna bug á fordómum og hræðslu gagn- vart nýjungunum, en alltof fáir hjúkrunarfræðingar hafa sinnt þessu sem skildi. Að lokum til þeirra sem réttlæta lág laun sín með því að þær séu svo vel giftar og því fjárhagslega vel stæðar. Væri ekki raunhæfara að miða launakröfur okkar við nám, ábyrgð og skyldur? Fólk ber jafnmikla virðingu fyrir störfum okkar og við gerum sjálfar. Mál okkar lfta ekki vel út f dag og vandamálin eru mörg. Við skul- um þó ekki gefast upp í baráttunni. +
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.