Morgunblaðið - 12.09.1987, Side 19

MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 12. SEPTEMBER 1987
í ÞINGHLÉI
STEFÁN FRIÐBJARNARSON
Opnast gáttir verðbólgnnnar?
Meira í húfi en nokkru sinni fyrr
Ritstjómargrein:
VERDBOIGAN MA EKKI
TAKAVOLMN
l»að fer ckki á milli mála að þró-
jn efnahagsmála á (slandi hefur nú
tckið mjög hættulega stcfnu. Það
kcmur fram ( mikilli cftirspurn cft-
ir fólki í vinnu, eins og könnun FÍI
sýnir. og cinnig i vaxandi
skiptahalla vegna þcss^A^ ,
cyðir nú langt um^í—
lcgast cr þó,
an\
Alvarlcgasta afleidirmj
ekki tekst að sponj>-
mælalaust s'

<>•> T

"vi* -rtafa fært
..i um þann mun
^íSa*' _»*>•* v* *eka fyrirtæki cða hcim-
-Sg halli á ríkis-
iO óðaverðbólgu. eins og áður
"var. eða við tiltölulega litla vcrð-
bolgu. hn það þarf að huga að
fleiru.
Eitt af þv( scm gerði mikla verð-
irguðu brúsann. Það yrði varla
lurtekið. Fjármagnsmarkaður
kllt annar í.dag cn fyrir nokkr-
árum. Fað yrði því langtum
ora" að fjármagna óðavcrð-
' nú cn áður var og alvcg Ijóst
Idi fyrirtækja mundi ekki
'ið slíkt. Einnig vcgna þcss
þau skulda meira nú cn áður.
óþarfi cr að lciða mörgum orðum
að þv( hvcrnig það mundi lcika
húsbyggjendur. Þetta vcrða allir
þeir. sem um þcssi mál fjalla, að
hafa í huga.
Aflciðingar mikillar vaxandi
vcrðbólgu yrðu miklu vcrri nú cn
áður og gætu orðið mjög afdrifa-
ríkar fyrir Kfskjör ( landinu á
Ritstjómargrein fréttabréfs FÍI, „Á döfinni", ágústhefti 1987.
Viða má sjá verðbólgnteikn
á lofti, bæði í ríkisbúskapnum
og þjóðarbúskapnum í heild.
Þensla er sjáanleg svo að segja
hvert sem litið er, launaskrið
og verðris. Þenslan á víða ræt-
ur, meðal annars í miklum
rekstrarhalla ríkisins. Engu er
iíkara en þjóðin hafi gleymt
130% verðbólgu fyrir tæpum
fimm árum, orsökum hennar
og afleiðingum. Vítin, sem
verða áttu til varnaðar í verð-
bólgumáium, bíða átekta á ný
í túnfæti þjóðarbúskaparins.
I
Það eru tæp fimm ár síðan
130% verðbólga skekkti allar stoð-
ir íslenzks atvinnu- og efna-
hagslífs. Það er ekki lengra síðan
að kaupgildi launa og krónu brann
glatt á verðbólgubálinu. Á verð-
bólguáratugnum, svokallaða,
hækkaði kaup í krónum talið um
1.000%, hvorki meira né minna,
en kaupmátturinn lítið sem ekk-
ert, eða aðeins um einn hundrað-
asta hluta krónutöluhækkunar-
innar.
Það er ekki úr vegi, þegar verð-
bólguteikn blasa við, að tíunda
stuttlega helztu annmarka verð-
bólgunnar 1971-1983:
1) Innlend hækkun tilkostnaðar
útflutningsgreina, langt umfram
söluverð á erlendum mörkuðum,
skekkti samkeppnisstöðu
íslenzkrar framleiðslu, heima og
heiman.
2) Undirstöðugreinar í þjóðar-
búskapnum sættu rekstrarhalla,
árum saman, gengu á eignir og
söfnuðu skuldum. Svo var komið
vorið 1983 að við blasti fjölda-
stöðvun fyrirtækja og víðtækt
atvinnuleysi, ef ekki hefðu komið
til mjög róttækar mótaðgerðir.
3) Engin leið var að gera raun-
hæfar fjárhagsáætlanir, hvorki
um rekstur né uppbyggingu
tæknivæðingar — framleiðn-
iaukningar vegna óvissu um
verðþróun. Atvinnugreinar gátu
ekki byggt sig upp til að styrkja
samkeppnisstöðu né mæta æski-
legri kaupmáttarþróun í landinu.
Staðan þýddi stöðnun, í sumum
tilfellum afturför.
4) Launahækkanir, sem um var
samið, brunnu jafnharðan á verð-
bólgubálinu. Krónan smækkaði
jafnt og þétt í stanzlausu gengis-
sigi, stundum gengishruni. Loks
vóru hundrað gamalkrónur
steyptar í eina nýkrónu. Hún hélt
síðan áfram að skreppa saman
rétt eins og forveri hennar.
5) Verðbólgan ýtti undir eyðslu,
innlendur spamaður hrundi, er-
lendar skuldir hlóðust upp.
Afleiðingamar þekkja allir.
Niðurstaða verðbólgunnar var
allra tap, engra gróði, utan þeirra,
sem höfðu fjármagn og kunnáttu
til að fjárfesta í verðbólgunni.
Hinn almenni þegn, ekki sízt lág-
launafólk, sat uppi með skaðan
einan.
II
Samkvæmt blaðafréttum fyrir
um það bil viku hækkaði kaup-
máttur dagvinnulauna verkafólks
að meðtöldum bónus um 25%
milli 1. ársfjórðungs 1986 og
sama tíma 1987. Kaupmáttar-
aukning mun ekki hafa orðið
meiri á einu ári fyrr. Sömu blöð
skýrðu jafnframt frá því að vænta
megi hárra launakrafna í komandi
kjarasamningum.
Oánægja, sem fyrir hendi er í
kjaramálum, stafar fyrst og
fremst af misræmi í launaþróun
í landinu, bæði milli og innan
starfsstétta. Hér verður ekki farið
ofan í sauma á orsökum þessa
misræmis, sem þó er mikiísvert
athugunarefni. Einn orsakaþátt-
urinn felst líklega í því að heildar-
samtök launþega — og raunar
aðilar vinnumarkaðarins — hafa
allar götur skotið sér undan því
að móta samræmda launastefnu
, sem meðal annars spannar línur
um „eðlilegt“ launabil milli starfa,
miðað við menntun, ábyrgð og
starfsreynslu fólks — eða verð-
gildi starfsins, sem unnið er, fyrir
viðkomandi fyrirtæki og þjóðar-
búið. Annar orsakaþáttur er
hugsanlega sá, hve stór hluti
tekna telst sleppa um möskva
skattakerfisins, sem skerpir mis-
ræmið, kjarabilið.
Þróunin virðist hafa verið í þá
átt, hvort sem vöntun á sam-
ræmdri launastefnu veldur miklu
eða litlu um, að kjarabilið hefur
breikkað. Þeir, sem aftur úr hafa
dregizt í launaskriði, una illa
sínum hlut. Einstakar starfsgrein-
ar tapa hæfum starfskröftum til
annarra sem betur bjóða. Og
vandinn vefur upp á sig.
III
Aðilar vinnumarkaðar — ríkið
meðtalið — eiga áreiðanlega erfítt
verk fyrir höndum í kjarasamn-
ingum. Mestu máli skiptir þó að
niðurstaðan verði ekki vegagerð
að verðbólgu, eins og hér var fyr-
ir fáum árum — og skekkti illa
þjóðarbúskapinn, rekstrarstöðu
fyrirtækja og afkomuöryggi al-
mennings. Þá hefðum við lítið
lært af dýrkeyptri reynslu.
Ef við leggjum rauðan dregil
innanlandsátaka fyrir fætur verð-
bólgudraugsins, sem vekja má
upp með fáeinum víxlsporum,
verður staða okkar verri en
nokkru sinni. Ólafur Davíðsson,
hagfræðingur, segir í ritstjómar-
grein fréttabréfs Félags íslenzkra
iðnrekenda, Á döfínni:
„Eitt af því sem gerði mikla
verðbólgu fyrri ára „þolanlega"
fyrir mörg fyrirtæki og einstakl-
inga var, að það tókst oft að
fjármagna hana á lágum eða jafn-
vel neikvæðum raunvöxtum.
Sparifjáreigendur borguðu brú-
sann. Það yrði varla endurtekið."
Hann heldur áfram:
„Það yrði því langtum „dýrara“
að fjármagna óðaverðbólgu nú en
áður var og alveg ljóst að fjöldi
fyrirtækja myndi ekki ráða við
slíkt. . . Óþarfí er að leiða mörg-
um orðum að því hvemig það
myndi leika húsbyggendur . . .
Afleiðingar mikillar vaxandi
verðbólgu yrðu miklu verri nú en
áður og gætu orðið mjög afdri-
faríkar fyrir lífskjör í landinu á
næstu árum. Það er því meira í
húfí en nokkm sinni fyrr að koma
í veg fyrir að verðbólgan taki hér
völdin á ný.“
Vonandi sannast ekki á okkur,
enn og aftur, að sjálfskaparvítin
em verst.
i
Höfum