Morgunblaðið - 23.01.1993, Síða 18

18
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 23. JANÚAR 1993
Nokkur orð um gildi 26.
gr. stj órnar skrárinnar
eftir Jóhann
Þórðarson
Að lokinni staðfestingu á lögum
er varðar samþykkt á hinum mjög
svo umdeildu EES-samningi, en
lög þessi voru samþykkt á Alþingi
12. þ.m. og staðfestingin fór fram
í ríkisráði 13. s.m., kemur greini-
lega fram að þau stjómvöld sem
fara með þann þátt löggjafans að
staðfesta lög skilja ekki ákvæði
26. greinar stjómarskárinnar með
því að draga þá ályktun að forseta
Islands hafí ekki verið fært að
synja um staðfestingu á lögunum
og legja það undir atkvæði kosn-
ingarbærra manna í landinu.
Nú er það svo að þó að ýmislegt
sé í lögum sem er stundum erfitt
að skilja, þá er tilvitnuð 26. gr.
stjórnarskrár íslands það auðskilj-
anleg að allir þeir sem em læsir á
íslenska tungu og lesa grein þessa
geta ekki verið í nokkram vafa um
hvað löggjafinn er að fara. Það
þarf enga lögspekinga til að skilja
ákvæðið, en greinin hljóðar svo:
„En Alþingi hefur samþykkt laga-
framvarp, skal það lagt fyrir for-
seta lýðveldisins til staðfestingar
eigi síðar en tveim vikum eftir að
það var samþykkt og veitir stað-
festingin því lagagildi. Nú synjar
forseti lagaframvarpi staðfesting-
ar og fær það þá engu að síður
lagagildi, en leggja skal það þá svo
fljótt sem kostur er undir atkvæði
allra kosningabærra manna í land-
inu til samþykktar eða synjunar
með leynilegri atkvæðagreiðslu.
Lögin falla úr gildi, ef samþykkis
er synjað, en ella halda þau gildi
sínu.“ Svona augljóst er þetta og
ég veit að hinn almenni borgari
þarf ekki að láta segja sér hvernig
eigi að skilja þetta, hann hlustar
ekki á menn í æðstu valdastólum
sem eru að reyna að mistúlka
ákvæðið, hér dugar að nota hina
venjulegu náttúrugreind eins og
kunningi minn orðaði það. Forset-
inn hefur skv. þessu ekki neitunar-
vald, hvorki algert né frestandi,
hann getur aðeins skotið lagafrum-
varpinu til þjóðarinnar, en frá þjóð-
inni í sjálfstæðum lýðræðisríkjum
fá valdhafar völd sín.
Skv. stjórnarskrá íslands fer
forseti bæði með framkvæmdavald
og löggjafarvald skv. heimild í 2.
gr. hennar sem segir svo: „Alþingi
og forseti íslands fara saman með
löggjafarvaldið. Forseti og önnur
stjómvöld skv. stjórnarskrá þessari
og öðram landslögum fara með
framkvæmdavaldið. Dómendur
fara með dómsvaldið.“ Þingmenn
vinna eið að stjómarskránni skv.
47 gr. hennar en forsetinn skv.
10. gr.
Skv. því sem ég hef bent hér á
hvað snertir löggjafarþátt forset-
ans og hvernig á að bregðast við
ef forseti synjar staðfestingu laga,
þá er veralegur munur á því, ef
forseti synjar um staðfestingu á
stjómarráðstöfunum, því slíkri
synjun verður ekki skotið til þjóð-
arinnar, en hér er um að ræða
þann þátt valds forseta er snýr að
framkvæmdavaldinu. Kann að
vera að núverandi ríkisvöld ragli
þessu tvennu saman?
- O -
Það er rétt að á hinum stutta
líftíma íslenska lýðveldisins hefur
ákv. 26. gr. stjómarskrárinnar
ekki verið beitt, en ákvæðið er í
fullu gildi fyrir því. Það ber öllum
saman um að EES-samningurinn
hefur að geyma ákvæði sem geta
haft mjög róttæk áhrif á íslenskt
þjóðfélag og raskar mjög réttar-
stöðu íslenskra þegna og bendi ég
þá einkum á einkarétt þeirra til
auðlinda þeirra sem ísland býður
upp á til lands og sjávar svo og
einkarétt til atvinnu og atvinnu-
rekstrar. EES-samningurinn
skerðir sjálfsákvörðunarrétt okkar,
með EES-samningnum skuldbind-
um við okkur til að taka sem okk-
ar lög, lög sem erlendir aðilar hafa
sett og höfum þannig falið útlend-
ingum að ráða hvernig við viljum
lifa í þessu landi. Samræming laga
aðildarríkja EES-samningsins er
alvarlegasta og stærsta atriðið í
samningnum og skiptir þá ekki
máli hvort þessi lög henta íslensk-
um aðstæðum eða ekki. Með samn-
ingnum bjóðum við erlendum aðil-
um að fara með dómsvald, samn-
ingurinn býður upp á að útlending-
ar megi beita íslendingum refsing-
um og sektum. Við bjóðum aðildar-
ríkjum EES veiðar í íslenskri land-
helgi, svo og aðstöðu í landi sbr.
5. gr. bókunar 9 en þar segir svo:
Samningsaðilar skulu gera nauð-
synlegar ráðstafanir til að tryggja
að öll fiskiskip, sem sigla undir
fána annarra samningsaðila, hafi
jafnan aðgang og þeirra eigin fiski-
skip að höfnum og markaðsmann-
virkjum vegna framvinnslu ásamt
öllum tækjum og aðstöðu sem þeim
tengjast." Þetta ákvæði nær ekki
einungis til þeirra skipa sem mega
veiða í landhelgi okkar þarna er
um að ræða öll skip aðildarríkja.
Við megum því búast við að her-
skari fiskiskipa og þá einkum verk-
smiðjuskipa verði hér öslandi um
allan sjó upp í fjörum undir því
yfirskyni að þau séu að fara inn á
íslenskar hafnir. Skapar þetta ekki
möguleika á að einhveijir kasti
trollinu og togi svona til prufu?
Ekki er landhelgisgæslan það búin
skipum í dag að hún geti sinnt
hinu aukna eftirliti, sem þetta býð-
ur upp á. Það er oft þoka, dimm-
viðri og myrkur á íslandsmiðum,
sem skapa skilyrði fyrir veiðar
þessara skipa. Hver getur svo
sannað hvar þessi fiskur er veidd-
Jóhann Þórðarson
„Ég vil því meina að
lýðsræðislegt hefði ver-
ið að leyfa þjóðinni að
taka afstöðu til laganna
um EES-samninginn
einkum vegna þess
hversu víðtæk áhrif
hann hefur á þjóðfélag-
ið og þegna þess.“
ur? Talið hefur verið með réttu að
þjónusta við ferðamenn eigi fram-
tíð fyrir sér. Þessi þjónusta yrði
og hefur verið að mestu leyti yfir
sumartímann. EES-samningurinn
býður upp á það að útlendingar
geti fleytt ijómann ofan af þessu
vegna þess að þama má ekki mis-
muna þegnum aðildarríkja við
þessa vinnu. Erlendar ferðaskrif-
stofur gætu því komið hingað með
allan útbúnað, bifreiðar, mat, leið-
sögumenn og annað. Þegar hau-
staði þá færa þeir og þyrftu ekki
meira við okkur tala og skildu
engin verðmæti eftir sig. EES-
sinnar segja að þetta sé gagn-
kvæmt þannig að íslenskir hóp-
ferðabílaeigendur geti bara farið
Enn um nauðungaraðild að SHI
eftirÁrna J. Magnús
Meðal stúdenta er nú nokkuð
um það rætt hvort gefa skuli aðild
að stærsta félagi þeirra, Stúdenta-
ráði HÍ, fijálsa og þá hvort slíkt
sé raunsætt og réttlátt. Líkt og oft
vill verða þá mæla menn á móti
þessu og með og reyna eftir megni
að rökstyðja mál sitt. Fylgismenn
nauðungaraðildar hafa aðallega
fært fyrir máli sínu þrenns konar-
rök, sem greinarhöfundur vill hnýta
ögn í.
„Stúdentaráð er ekki félag!“
Það er ef til vill ekki sanngjarnt
að byija á þeirri „röksemd" sem
mesta kátínu hefur vakið. Hér er
átt við þá skoðun að skylduaðild
sé réttlætanleg sökum þess að hér
er ekki um félag að ræða. Sumir
vilja meina að ráðið sé eins konar
ríki í ríkinu, þar sem stúdentar eru
þegnarnir og ráðið er ríkisstjórnin,
enda er í það kosið með lýðræðis-
legum hætti. Gjöld þau sem greidd
eru til ráðsins era því sambærileg
við skatta og þau eru svo að nafn-
inu til notuð til þess að vinna að
„hagsmunum" stúdenta. Ef ekki
þarf meira til en lýðræðislega kosna
stjóm og einhveija gróflega skil-
greinda hagsmuni til þess að stofna
ríki, þá geta öll ráð og samtök sem
eiga í fjárhagsvandræðum tekið
gleði sína á ný. Allir lýðræðislega
kosnir stjómarmenn hafa sam-
kvæmt þessu vald til þess að taka
gjöld af hveijum þeim sem talið
er að njóti góðs af hagsmunabar-
áttu viðkomandi ráða og samtaka.
Nú er lag fyrir stúdentaráð að
stofna annað ráð sem vinnur að
hagsmunum greiðslukorta- og
gluggatjaldaeigenda!! Og gangi
ykkur vel að sannfæra tilvonandi
gjaldgreiðendur um réttmæti gjald-
heimtunnar með sömu röksemd
sem hér um ræðir.
Öðrum skylduaðildarsinnum
þykir það liggja ljóst fyrir að ráðið
sé ekki félag þar eð orðið „félag“
kemur hvergi fyrir í nafninu Stúd-
entaráð Háskóla íslands. Það er
von mín að þetta sé tilraun til þess
að gera hlut stúdenta meiri í ritröð
sem nefnd er skólaskop, en ekki
röksemd gegn fijálsri aðild.
Vitaskuld er Stúdentaráð HÍ fé-
lag og hefur aldrei verið neitt ann-
að alla sína tíð. En það er félag
með óréttlát forréttindi sem það
kærir sig ekki um að missa, blind-
að af þröngum sérhagsmunum og
hryllir við því að ala önn með sama
hætti og öll önnur félög þurfa að
gera.
„Lögum samkvæmt
Ein röksemdin hefur verið
undarlega lífseig allt frá því að
fyrstu raddir um afnám skylduað-
ildar heyrðust. Hún er tilraun til
að réttlæta nauðungaraðildina á
grandvelli þess að hún er studd
lagaákvæði. En benda má á, að
bjórbannið var eitt sinn byggt á
lögum, og sömuleiðjs óskoruð völd
Danakonungs yfir íslandi. Nú eru
íslendingar hins vegar sjálfstæð
þjóð sem má drekka bjór í friði
fyrir yfirvöldum. Reyndar eru ís-
lendingar svo heppnir að þeir ráða
því sjálfir hvort þeir vilja taka þátt
í starfi félaga, en með tveimur
undantekningum þó. Fullorðið fólk
þarf enn að þola það að vera skikk-
að óspurt til aðildar að verkalýðsfé-
lögum og einnig skólafélögum á
borð við Stúdentaráð HÍ. Höfum
við sem þjóð hlotið ávítur fyrir, en
sem betur fer má breyta lögum og
reglugerðum þannig að skaplegt
þyki. Mergur málsins er sá, að þó
svo að skylduaðild sé bundinn í
lögum, sem deilt er um, þá er ekki
þar með sagt að við þau ólög þurfi
að búa endalaust. Því síður er
mögulegt að réttlæta skylduaðild
með skírskotun í lögin.
Það er deginum ljósara að ýmist
athæfí verður ekki réttlátt við það
eitt að vera bundið í lagabókstaf.
Enda lítur enginn svo á. Meira og
minna öll barátta fyrir réttlæti í
heiminum felst í því að beijast
gegn ólögum mistækra yfirvalda.
Barátta manna gegn kúgun í fyrr-
um kommúnistaríkjum einkenndist
af þessu og sömuleiðis barátta
blökkumanna í S-Afríku og stúd-
enta á Torgi hins himneska friðar.
Ekki er baráttan fyrir afnámi
skylduaðildar jafn stórtæk og sú
sem hér er nefnd. En hún er af
sama meiði. Þetta er barátta fyrir
sjálfsögðum mannréttindum; í
þessu tilviki að fá að standa utan
félaga ef mönnum sýnist.
„SHÍ mun leggjast niður!“
Áhrifamesta röksemdin gegn
fijálsri aðild er í rauninni ekki rök-
semd, heldur mótsagnakenndur
hræðsluáróður. Hann gengur út á
að telja fólki trú um að án
skylduaðildar myndi starf ráðsins
leggjast niður, eða hið minnsta
yrði mjög úr því dregið. Talsmenn
ráðsins hafa greinilega ekki meira
álit á starfi -þess en svo að þeir sjá
fyrir stórkostlegan flótta úr félag-
inu ef fólki gefst færi á að segja
sig úr því. Það er því verið að
Árni J. Magnús
„Þetta er barátta fyrir
sjálfsögðum mannrétt-
indum; í þessu tilviki
að fá að standa utan
félaga ef mönnum sýn-
ist.“
mæla gegn frjálsri aðild með vísan
í ímyndaðar afleiðingar. En ljóst
er að það er aðeins ein afleiðing
sem máli skiptir. Með því að gefa
stúdentum kost á að velja eða hafna
aðild að SHÍ er réttlætinu full-
nægt. Aðrar afleiðingar mega sín
minna.
Ef það yrði tilfellið að fólk segði
sig unnvörpum úr félaginu, er Ijóst
út og ekið þar - er á bætandi þar
í atvinnuleysipu, er þetta vænlegur
kostur fyrir íslendinga?
- O -
Ég vil því meina að lýðsræðis-
legt hefði verið að leyfa þjóðinni
að taka afstöðu til laganna um
EES-samninginn einkum vegna
þess hversu víðtæk áhrif hann
hefur á þjóðfélagið og þegna þess.
Hér er ekki um venjulega lagasetn-
ingu að ræða hún er mjög veiga-
mikil og miklar líkur á að meiri-
hluti þjóðarinnar hefði hafnað
henni. Áfstaða fólks til EES-samn-
ingsins fer ekki eftir því hvaða
flokki það skipar sig í. Ljóst er að
vilji þjóðarinnar er ekki í samræmi
við vilja meirihluta alþingismanna,
meirihluti þjóðarinnar vill ekki loka
sig inn í EB blokkinni, en tilgang-
urinn með stefnu EB var að standa
saman og loka sig að mestu frá
viðskiptum við ríki utan EB. Þar
ríkir því ekki frelsið, þar ríkir ein-
angrunin. Meirihluti íslendinga vill
vinsamleg viðskipti við allar þjóðir
hvar sem þær eru á hnettinum.
Pjóðir í austri og vestri hafa verið
okkur mjög vinsamlegar og sýndu
okkur mikinn velvilja, þegar við
stóðum í deilum vegna útfærslu
landhelginnar, er yfirbuga átti
okkur með herskipum og viðskipta-
banni af hálfu EB-þjóðanna. Nú
er búið að boða að á næstunni
verði unnið að því að afnema Kol-
beinsey sem grannlínupunkt, verð-
ur svo ekki haldið áfram?
EES-samningurinn er þess eðlis
að fólk tekur ekki afstöðu til hans
með eða á móti eftir því hvar í
flokki það er, fólk vill ekki leika
sér með fjöregg þjóðarinnar, þ.e.
sjálfstæði hennar. Það verða 49
ár 17. júní nk. frá því að ísland
varð sjálfstætt ríki, við verðum að
halda baráttunni áfram og standa
fast á því að ísland ásamt fiskveiði-
lögsögu okkar verði fyrir íslend-
inga og gefa þar ekkert eftir, þó
galað sé hátt og óhugnanlega hafi
syrt í álinn dagana 12. og 13. jan-
úar 1993.
Höfundur er
hæstaréttarlögmaður.
að það hefur verið á villigötum um
langa hríð. Einnig væri þá augljóst
að mikið ranglæti fólst í því að
innheimta nauðungargjöld af stúd-
entum fyrir þjónustu sem þeir
kærðu sig greinilega ekkert um.
En tilgangslaust er að velta vöng-
um yfir mögulegum fólksflótta úr
SHÍ og það er ekki skynsamlegt
að taka afstöðu til fijálsrar aðildar
með tilliti til þess. Vitaskuld munu
einhveijir segja sig úr SHÍ. Þessi
umræða hefði aldrei farið af stað
ef svo væri ekki. En hversu marg-
ir kjósa að standa utan þess er
ekki hægt að spá í. Það skiptir
heldur ekki meginmáli, heldur hitt
að hafa þann rétt að standa utan
félagsins. Það er á þeim grundvelli
sem afstaðan skyldi ráðast.
Löngum hefur SHÍ lagt áherslu
á að stúdentar mæli sem einn mað-
ur. Þá lítur út fyrir að þeir séu
allir hallir undir einn málstað og
fái því styrka stöðu í „hagsmuna-
“baráttu sinni. Hér gera aðstand-
endur SHÍ ekki ráð fyrir að meðal
stúdenta fyrirfinnist fólk sem ekki
kærir sig um að vera hluti af fals-
aðri hópsál. Einnig virðist sem tals-
menn SHÍ haldi að stúdentar séu
allir sammála um hveijir séu hags-
munir þeirra, en það er ekki svo.
Hagsmunir stúdenta eru eflaust
fleiri en tölu verður komið á, og
ekkert eitt sameinar alla. SHÍ sem
félag hefur þó afar brenglaða sér-
hagsmuni. Þeir felast helst í því
að eiga sem greiðasta leið í buddu
stúdenta, svo að þeir sem að ráðinu
standa geti með sem auðveldustum
hætti fjármagnað félagsmálafíkn
sína á kostnað 5.000 stúdenta.
Þeim er gert að borga, eða hætta
námi sínu ella. Sannkallaðir afar-
kostir sem sæma hvorki siðmennt-
aðri þjóð né æðstu menntastofnun
hennar.
Höfundur er heimspekinemi.